# Eindexamen Tehatex HAVO 2013 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2013/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2013
tijdvak 2
dinsdag 18 juni
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 38 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-5001-a-13-2-o

### Pagina 2

Dit examen gaat over rijkdom en over de verschillende manieren waarop
en redenen waarom kunstenaars, architecten en vormgevers weelde en
waarde(n) in hun werk tot uitdrukking brengen.

Schitterende winkels

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 zie je de gevel van een sieradenwinkel in Tokyo, die in
2006 werd ontworpen door de Japanse vormgever Yoshioka Tokujin.
Boven de ingang is de gevel bedekt met een 'gordijn' van 1500 staven van
roestvrij staal. Op afbeelding 2 zie je een detail van de gevel.

3p 1 De gevel trekt de aandacht door de schittering van de staven.
Leg aan de hand van drie aspecten uit waardoor die schittering ontstaat.

De winkel verkoopt Swarovski-sieraden. De Oostenrijker Swarovski had al
in de negentiende eeuw een manier gevonden om glas zeer fijn te slijpen,
zodat het op kristal ging lijken. Op figuur 1 hieronder zie je zulke
Swarovski-kristallen en een Swarovski-sieraad.

figuur 1
[FIGUUR: Drie losse, facetgeslepen kristallen en een oorbel met meerdere facetgeslepen kristallen aan een ketting. De kristallen zijn grijs en glinsterend.]

Op afbeelding 3, 4 en 5 zie je het interieur van de winkel, dat helemaal
aansluit bij het Swarovski-product. Dat komt vooral door de glinsterende
'zuil' naast de trap. Maar ook het veelvuldig gebruik van glas werkt mee
aan de schittering van het winkelinterieur.

2p 2 Bekijk afbeelding 3, 4 en 5.
Bespreek twee eigenschappen van glas die hier zijn uitgebuilt. Geef
steeds aan hoe ze bijdragen aan de schittering van het interieur.
NB Laat de glinsterende zuil buiten beschouwing.

HA-5001-a-13-2-o
2 / 13
lees verder ►►►


### Pagina 3

Tokujin wilde een interieur ontwerpen dat het winkelen tot een belevenis maakt. De relatie tussen kristal en natuur inspireerde hem tot een soort 'sprookjeswoud', waarin de bezoeker een betoverende sfeer ervaart. Zo is op de achterwand een zwaan te zien die uit kleine lichtpuntjes bestaat.
Maar vooral de kristallen 'zuil' draagt bij aan die betovering.
Bekijk afbeelding 4.
Bespreken twee sprookjesachtige of betoverende associaties die door deze zuil worden opgeroepen.

Op afbeelding 6 tot en met 9 zie je de winkel van Prada die in 2003 in Tokyo werd geopend. Het is een ontwerp van het Zwitserse architectenduo Herzog & de Meuron. Op figuur 2 hieronder zie je de plattegrond.

figuur 2
[FIGUUR: Plattegrond van een gebouw met een organische vorm, verdeeld in verschillende ruimtes met meubilair en displays. De buitenmuren zijn schuin, en er zijn zichtlijnen naar buiten.]

Het gebouw wordt wel met een kristal vergeleken. Dat komt onder meer door het exterieur dat helemaal uit glas bestaat.
Bekijk afbeelding 6, 7 en 8.
Bespreken twee kenmerken van het gebouw waardoor associaties met kristal worden opgeroepen.

HA-5001-a-13-2-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Op figuur 3 hieronder zie je een maquette van het gebouw.

figuur 3
[FIGUUR: Een architectonische maquette van een gebouw met meerdere verdiepingen, waarbij de constructie en de verschillende niveaus zichtbaar zijn.]

3p 5 Leg uit hoe het gebouw constructief in elkaar zit. Noem ook de naam van deze constructiewijze.

Herzog & de Meuron zijn beroemd en worden veel gevraagd vanwege hun vernieuwende architectuur. Het Pradagebouw kan postmodernistisch
genoemd worden.
Bekijk afbeelding 6 tot en met 9.
1p 6 Leg uit waarom het Pradagebouw vernieuwend is ten opzichte van
modernistische architectuur.

Prada is een Italiaans modehuis dat gespecialiseerd is in luxe kleding,
schoenen en accessoires. Over de hele wereld worden steeds nieuwe
vestigingen geopend, waarvoor Prada vaak spraakmakende architecten
kiest.
Het merk staat voor kwaliteit en wordt gezien als statussymbool.
1p 7 Geef aan hoe de winkel van Herzog & de Meuron daaraan bijdraagt.

Zowel Swarovski als Prada spelen in op de hedendaagse beleving van
winkelen of ‘shoppen’.
1p 8 Leg uit hoe op deze hedendaagse beleving wordt ingespeeld.

HA-5001-a-13-2-o 4 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 5

Hemels goud

Vragen bij afbeelding 10 tot en met 14

Op afbeelding 10 en op figuur 4 hieronder zie je een rechthoek van zuiver
goud op de grond van een galerie. Dit werk met de titel Gold Field is in
1982 gemaakt door de Amerikaanse kunstenares Roni Horn.

figuur 4
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een galerieruimte. Op de grond ligt een grote, rechthoekige installatie die eruitziet als een vel goudfolie, deels gevouwen en deels platliggend. Er zijn mensen te zien, deels in beeld, die naar de installatie kijken.]

Horn was als jong meisje geboeid door mythologische verhalen over
goud. Ze wilde met dit werk de aandacht richten op de visuele kwaliteit
van het materiaal.
Bekijk figuur 4 en afbeelding 10.
1p 9 Leg uit op welke manier hier de aandacht gericht wordt op de visuele
eigenschappen van het goud zelf.

Op afbeelding 11 zie je een latere variant uit 1995. Het zijn twee
rechthoeken van goud op elkaar, bijna helemaal overlappend.

Bekijk figuur 4 en afbeelding 10 en 11.
2p 10 Beide werken roepen op dezelfde manier kwetsbaarheid op.
Bespreek twee manieren waarop hier kwetsbaarheid wordt opgeroepen.

Horn droeg het werk op afbeelding 11, de dubbele gouden vellen, op aan
de kunstenaar Felix Gonzalez-Torres en zijn geliefde Ross, die vlak na
elkaar overleden aan de gevolgen van aids.
2p 11 Leg uit hoe deze achtergrondkennis je interpretatie van het kunstwerk
stuurt. Betrek ook het goud in je antwoord.

HA-5001-a-13-2-0
5 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 6

Horn staat met het gebruik van goud bij haar kunstwerken in een lange traditie.
Op afbeelding 12 zie je een deel van de basiliek van San Marco in Venetië. Deze kerk is in de twaalfde eeuw versierd met kostbare mozaïeken van fonkelende stukjes glas en echt goud. Op afbeelding 13 zie je de centrale koepel met Christus en de twaalf apostelen, Maria en engelen. Op de hoekpunten onder de koepel zijn de vier evangelisten afgebeeld, die in de bijbel het leven van Christus beschreven.

De makers van de mozaïeken hielden er rekening mee dat alle figuren zichtbaar moeten zijn vanaf de grond.
Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
3p 12 Noem drie manieren waarop de vormgeving bijdraagt aan die zichtbaarheid.

2p 13 Bekijk afbeelding 13.
In de koepel zijn de figuren op een symbolische manier geordend. Leg dit uit aan de hand van twee aspecten van de compositie.

1p 14 Bekijk afbeelding 12 en 13.
Voor de achtergrond van de figuren zijn mozaïeksteentjes met bladgoud gebruikt. Dit glanzende goud heeft hier een symbolische functie: het verwijst naar de religieuze betekenis van de figuren in de koepel. Leg uit hoe het goud naar die betekenis verwijst.

2p 15 Op afbeelding 14 zie je de evangelist Marcus, naar wie de San Marco- kerk genoemd is. Noem drie aspecten van de afbeelding waaruit je kunt afleiden dat dit een evangelist moet voorstellen.
NB Laat de tekst boven de afbeelding buiten beschouwing.

2p 16 De manier waarop Marcus is weergegeven is typerend voor middeleeuwse kunst. Noem twee aspecten van de vormgeving die typerend zijn voor middeleeuwse kunst.

HA-5001-a-13-2-o 6 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 7

Op figuur 5 hieronder zie je een detail uit het mozaïek van afbeelding 14.
figuur 5
[FIGUUR: Een zwart-wit close-up van een mozaïek, met de nadruk op het gezicht van een gestileerde figuur met een baard en intense ogen.]
Bij een mozaïek worden stukjes glas in verse mortel gedrukt, een mengsel van cement, zand en water. Om voorstellingen een levendig karakter te geven, worden de stukjes op een speciale wijze ingelegd.
2p 17 Bekijk het detail op figuur 5.
Bespreek twee manieren waarop hier met de 'steentjes' een levendig effect is bereikt.
2p 18 Het gebruik van veel goud in kerkinterieurs stond in de middeleeuwen ter discussie. Er waren zowel argumenten voor als tegen.
Geef een argument voor en een argument tegen het gebruik van grote hoeveelheden goud in de middeleeuwse kerkinterieurs.
HA-5001-a-13-2-o
7 / 13
lees verder

### Pagina 8

Glans
Vragen bij afbeelding 15 tot en met 18

De Franse schilder Jean Auguste Dominique Ingres schilderde zijn
vrouwelijke modellen zo levensecht dat je hun huid haast kunt voelen en
de glanzende stof van hun jurken bijna kunt aanraken.

Op afbeelding 15 zie je prinses Pauline Eléonore de Broglie in haar salon.
Ingres schilderde haar portret omstreeks 1852. Aan de glanzende stoffen
van haar japon en van de fraai beklede fauteuil kun je zien dat ze rijk en
voornaam is.
3p 19 Bespreek nog drie aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden
dat zij een welgestelde dame is.

Ingres besteedde veel aandacht aan de vormgeving, die harmonieus en
evenwichtig moest zijn.
Bekijk afbeelding 15.
2p 20 Noem twee manieren waarop de kunstenaar evenwicht heeft bereikt.

Rust en evenwicht is kenmerkend voor de stijl waartoe het werk van
Ingres wordt gerekend.
1p 21 Noem de naam van deze stijl.

Op afbeelding 16 zie je Bertha van Antwerpen uit 1931 van de
Nederlandse schilder Pyke Koch. Het is een herinnering aan een oude
prostituee, die hij ooit onder het licht van een lantaarnpaal had zien staan.

De vrouw is zo weergegeven dat ze beklemmend dicht op de beschouwer
lijkt te staan.
2p 22 Leg aan de hand van twee aspecten uit hoe de schilder dat effect heeft
bereikt.

Ingres en Koch schilderen allebei met olieverf en bereiken daarmee een
perfecte stofuitdrukking.
3p 23 Bespreek drie kenmerken van olieverf waarmee een goede stofuitdrukking
kan worden bereikt.

Bertha van Antwerpen is een ander soort portret dan Ingres' portret van
de prinses.
Koch had dan ook een ander doel dan Ingres. Dat kun je afleiden uit de
schilderijen op afbeelding 15 en 16.
2p 24 Leg voor elk van beide kunstenaars uit wat zij met hun portret beoogden.

HA-5001-a-13-2-0
8/13
lees verder ▶▶▶

### Pagina 9

Op afbeelding 17 zie je een vrouw een trap afdalen. Ze is in 1965
geschilderd door de Duitse kunstenaar Gerhard Richter.

2p 25 Richter schilderde een mooie vrouw in een glanzende avondjurk die ons
voorbijsnelt. Hij baseerde het werk op een glamourfoto uit een krant of
tijdschrift.
Noem twee kenmerken waaraan je kunt zien dat het schilderij op een foto
is gebaseerd. Leg daarbij steeds uit welk effect ermee wordt bereikt.

Het werk op afbeelding 17 verwijst naar het Naakt dat de trap afdaalt uit
1912 van Marcel Duchamp. Deze Franse kunstenaar is vooral bekend
geworden met zijn readymades.

2p 26 De foto-schilderijen van Richter worden wel variaties op readymades
genoemd.
Geef aan wat de overeenkomst is met een readymade en leg uit wat dat
betekent voor dit soort werken van Richter.

Op afbeelding 18 zie je een kind met een glanzende bal. Het is een werk
uit 2000 van de Duitse fotografe Loretta Lux.

3p 27 De foto is digitaal bewerkt. Je kunt goed zien dat het geen normale,
onbewerkte foto kan zijn.
Bespreek drie kenmerken van de foto waaruit je dat kunt afleiden.

3p 28 De fotografe heeft de tijd stilgezet.
Bespreek drie manieren waarop de tijd hier tot stilstand is gebracht.

Loretta Lux balanceert met haar kinderportretten op de grens van
werkelijkheid en fictie. Haar werk zou je om deze reden kenmerkend
kunnen noemen voor onze huidige tijd.
Bekijk afbeelding 18.
1p 29 Leg dit uit.

HA-5001-a-13-2-0
9 / 13
lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 10

Fonkelend licht
Vragen bij afbeelding 19 tot en met 22

Op figuur 6 hieronder zie je een olieverfschilderij uit 1434 van Jan van Eyck. Het stelt Giovanni Arnolfini voor met zijn vrouw, een rijk Italiaans echtpaar dat zich in Brugge had gevestigd.

figuur 6
[FIGUUR: Olieverfschilderij van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw, met een prominente kroonluchter in het midden.]

Op afbeelding 19 zie je een detail uit het schilderij met een koperen kroonluchter. De functie van een kroonluchter is het verlichten van een ruimte. De vormgeving hangt samen met die functie.
Bekijk afbeelding 19.
3p 30 Bespreek drie kenmerken die bijdragen aan de functie van de kroonluchter. Geef steeds aan op welke manier elk kenmerk functioneel is.

De kroonluchter op afbeelding 19 was een kostbaar object.
1p 31 Geef aan waaruit je dit kunt afleiden.
NB Laat het materiaal buiten beschouwing.

HA-5001-a-13-2-o 10 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 11

Van Eyck, die wel als uitvinder van de olieverf wordt beschouwd, heeft
heel knap gesuggereerd dat de kroonluchter een koperen object is.
2p 32 Bekijk afbeelding 19.
Geef aan hoe hij koper suggereert. Betrek twee essentiële aspecten
in je antwoord.

Op afbeelding 20 zie je een lamp uit 1958 van de Italiaanse vormgever
Gino Sarfatti. De lamp is van messing, wat een koperlegering is. Op figuur
7a hieronder zie je een technische tekening; 7b is een detail van de lamp.
[FIGUUR: figuur 7 toont een technische tekening en een detail van een kroonluchter, met afmetingen 720 mm en ø 800 mm.]
a b

3p 33 De lamp op afbeelding 20 is een moderne variant van een kroonluchter.
Geef aan hoe deze kroonluchter is opgebouwd. Betrek vormgeving en
functie van drie verschillende onderdelen in je antwoord.

De lamp van Sarfatti wordt nog steeds geproduceerd en kost momenteel
ongeveer € 2000. Je komt hem vaak tegen in openbare ruimtes,
bijvoorbeeld in ontvangstruimtes van hotels.

De lamp is door zijn vormgeving geschikt voor allerlei verschillende
interieurs.
Bekijk afbeelding 20.
1p 34 Leg dit uit.

HA-5001-a-13-2-o 11 / 13 lees verder

### Pagina 12

Op afbeelding 21 zie je een lamp uit 1993 van de Nederlandse ontwerper Rody Graumans.

Ook dit is een variant op de kroonluchter. Maar deze variant is op een heel andere manier tot stand gekomen dan de lamp op afbeelding 20. Bekijk afbeelding 21.
2p 35 Geef aan hoe deze lamp is opgebouwd. Geef ook aan hoe daardoor een vorm ontstaat die een kroonluchter genoemd kan worden.

Vergelijk afbeelding 20 en 21.
2p 36 Leg uit wat het fundamentele verschil is met betrekking tot de totstandkoming van beide lampen.

De lamp van Graumans is 1 meter hoog en kost meer dan € 2500. In de verkooptekst staat 'Less en More in één product'. Dit verwijst naar de beroemde uitspraak 'Less is more', wat de visie van Bauhaus en het modernisme weergeeft: hoe minder hoe beter.
2p 37 Leg uit hoe de uitspraak 'Less en More in één product' van toepassing is op de lamp op afbeelding 21.

HA-5001-a-13-2-o 12 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Op afbeelding 22 en figuur 8 hieronder zie je de kroonluchter *Lolita* uit 2004. De Israëlische vormgever Ron Arad ontwierp deze lamp in opdracht van het bedrijf Swarovski. Hij moest een hedendaagse kroonluchter maken met Swarovski-kristallen. In de lamp zijn 2100 van zulke kristallen verwerkt en 1050 witte ledlampjes. Er bestaat maar één exemplaar van de lamp, die steeds op andere plaatsen wordt tentoongesteld.

figuur 8
[FIGUUR: Een foto van een grote, moderne kroonluchter met meerdere lagen, bestaande uit veel hangende draden met lampjes en kristallen.]

Het publiek op de tentoonstelling kan met een mobiele telefoon een sms-boodschap sturen, die op de lamp verschijnt. Op afbeelding 22 geven de ledlampjes het nummer weer waar de boodschap naar toe moet.

Bekijk figuur 8 en afbeelding 22.
4p 38 Arad heeft een hedendaagse kroonluchter ontworpen.
Bespreek twee manieren waarop het ontwerp voldoet aan het idee kroonluchter. Geef daarna twee argumenten waarom het een hedendaagse kroonluchter genoemd kan worden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-5001-a-13-2-0
13 / 13
einde