# Eindexamen Tehatex HAVO 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2013
tijdvak 1
dinsdag 14 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 37 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-5001-a-13-1-o

### Pagina 2

figuur 1
[FIGUUR: Tekening van de spits van een gotische kathedraal met een engel bovenop.]
figuur 2
[FIGUUR: Foto van de Eiffeltoren in Parijs, met waterpartijen en bomen op de voorgrond.]
HA-5001-a-13-1-o
2 / 12
lees verder

### Pagina 3

Dit examen gaat over rijkdom en over de verschillende manieren waarop en redenen waarom kunstenaars, architecten en vormgevers weelde en waarde(n) in hun werk tot uitdrukking brengen.

Prachtig Parijs

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6

Parijs is al eeuwenlang een belangrijk centrum van macht en cultuur. De hoofdstad van Frankrijk is onder meer beroemd vanwege de bijzondere architectuur en de vele kunstschatten.

Op afbeelding 1 zie je de Sainte-Chapelle, de kapel die koning Lodewijk de Heilige in de dertiende eeuw in Parijs heeft laten bouwen. De slanke, hoge kapel met het opvallende torentje op het dak is een goed voorbeeld van de late gotiek. Het torentje, een 'dakruiter', zie je op figuur 1 (zie pagina hiernaast).

De kapel is aan de buitenkant rijk versierd, onder meer met grote en kleine torentjes.
4p 1 Noem aan de hand van afbeelding 1 en figuur 1 nog vier verschillende soorten versieringen.

Op afbeelding 2 en 3 zie je het interieur van de kapel. Bezoekers van de kapel ervaren in deze binnenruimte een hemelse sfeer, die door het schijnsel van kaarsen en spotjes ontstaat.
2p 2 Geef aan de hand van nog twee voorbeelden aan waardoor die hemelse sfeer ontstaat.

De hemelse sfeer is mede mogelijk gemaakt door de constructiewijze van de kapel die kenmerkend is voor de late gotiek.
2p 3 Leg uit welke constructiewijze is toegepast en leg vervolgens uit waardoor die bijdraagt aan het scheppen van een hemelse sfeer.

De koning heeft de kapel laten bouwen voor de relieken die hij gekregen heeft. Een reliek is een stukje van een heilige of van een voorwerp dat bij de heilige hoort. De relieken, een stukje van de doornenkroon van Christus en een splinter van zijn houten kruis, werden bewaard in een kist gemaakt van kostbaar materiaal. Vroeger stond die op een goed zichtbare plaats in de kapel. Tegenwoordig staat de kist met relieken op een andere locatie.

HA-5001-a-13-1-o
3 / 12
lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Dit is een opgavenpagina van een examen. De pagina bevat vier genummerde vragen (4, 5, 6 en 7), elk met een puntentotaal (2p, 1p, 2p, 1p). De vragen verwijzen naar afbeeldingen (afbeelding 2, 3, 4 en 5/6) die elders in het examen te vinden zijn. Vraag 4 vraagt om een uitleg over de plaatsing van een reliekenkist in een kerk, gebaseerd op twee aspecten. Vraag 5 vraagt naar redenen voor de zorg van koningen voor relieken en hun wereldlijke motieven. Vraag 6, gerelateerd aan de Eiffeltoren (figuur 2), vraagt om twee redenen waarom het bouwwerk gezien werd als een toonbeeld van bouwkundige vooruitgang. Vraag 7 behandelt de negatieve reacties op het ontwerp van de Eiffeltoren door architecten en vraagt om een citaat en de redenen voor bezwaar. Vraag 8 (gedeeltelijk zichtbaar) bespreekt een kunstwerk van Wim Delvoye, de 'Tour (Toren)', in Brussel, en vraagt naar het ontwerp en de materialen (cortenstaal met roest). De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel tekstuele informatie die begrepen moet worden.

### Pagina 5

Bekijk afbeelding 4, 5 en 6.
De gotiek is voor Delvoye een inspiratiebron. Hij neemt enkele kenmerken
van deze bouwstijl over in zijn toren, maar verwerkt ze op andere wijze.
8 Noem twee kenmerken die hij van deze bouwstijl overneemt én geef aan
hoe hij ze op andere wijze verwerkt.

Bij elke nieuwe presentatie van Tour wordt er onder aan de toren een stuk
toegevoegd. In Parijs was de toren 12 meter hoog en in Brussel was die
17 meter hoog.
Cortentaal leent zich goed voor deze aanpassingen.
9 Leg uit waarom juist cortenstaal zich hiervoor goed leent.

figuur 3

[FIGUUR: Een gravure met bovenin engelen die een wereldbol en boeken vasthouden, en daaronder engelen die een toren en een gravure van de kathedraal van Brussel, omringd door kunst- en ambachtsattributen, tonen. Op de achtergrond is een stadsgezicht met kerktorens te zien.]

Op figuur 3 zie je een gravure die door Delvoye gemaakt is. Hij heeft in
een oude prent van Brussel de kathedraal vervangen door zijn eigen
toren. De engelen met hun attributen langs de randen van de gravure
verbeelden de kunsten en ambachten.

Delvoye verwijst in deze gravure naar een belangrijke doelstelling van
kerkenbouwers in de late middeleeuwen.
10 Leg dit uit. Betrek in je antwoord ook de voorstelling in de rand van de
gravure.

HA-5001-a-13-1-o
5/12
lees verder

### Pagina 6

Goud en glorie

Vragen bij afbeelding 7 tot en met 12

Op afbeelding 7 en 8 zie je een gouden beeld uit de vijftiende eeuw. De knielende figuur is de hertog Karel de Stoute. Hij gaf opdracht voor het maken van dit beeld toen het hem gelukt was de stad Luik te veroveren. Achter Karel staat Sint Joris, de beschermheilige van alle strijders.

Karel de Stoute heeft zich met Sint Joris laten afbeelden alsof ze bij elkaar horen, een eenheid vormen. Ze zijn bijvoorbeeld allebei van goud.

3p 11 Bespreek nog vier aspecten waaruit die eenheid blijkt.

1p 12 Geef een verklaring voor het feit dat Karel zichzelf op deze manier met Joris laat afbeelden.

Het beeld is bijna helemaal van goud. Alleen de gezichten en de handen zijn van beschilderd zilver.

De edelsmid heeft het goud op verschillende manieren bewerkt om de figuren levensecht te laten lijken.

3p 13 Bespreek drie manieren waarop hij dat heeft gedaan.

De edelsmeedkunst werd in de middeleeuwen door opdrachtgevers, zoals de kerk of de adel, hoog gewaardeerd. In de twintigste eeuw is die waardering voor edelsmeedkunst veel minder geworden.

1p 14 Geef een verklaring voor de veel lagere waardering voor edelsmeedkunst in de twintigste eeuw.

Op afbeelding 9 en 10 zie je het beeld dat de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons in 1988 liet maken van de popster Michael Jackson en zijn huisdier, de chimpansee Bubbles. Het beeld bestaat uit porselein en bladigoud, en is gemaakt door specialisten in keramiek.

Bekijk afbeelding 9 en 10.

Koons heeft Michael Jackson and Bubbles een specifieke uitstraling gegeven die goed past bij de clichébeelden die van de popster bestaan.

1p 15 Leg dit uit.

HA-5001-a-13-1-o 6 / 12 lees verder ►►►


### Pagina 7

Het kunstwerk maakt deel uit van een serie met de titel Banality, wat 'banaliteit' betekent.
2p 16 Critici noemen het werk een voorbeeld van neo-pop art.
Leg uit op welke manier dit werk verwijst naar pop art uit de jaren zestig.
Geef vervolgens aan waarin het juist verschilt van kunstwerken uit die tijd.

Sommige mensen zijn van mening dat het kunstwerk Michael Jackson and Bubbles kitsch is. Anderen beschouwen het kunstwerk, ondanks deze kitscherigheid, toch als een voorbeeld van kunst.
1p 17 Leg uit waarom je kunt stellen dat het kunstwerk toch kunst is.

In 2008 maakte dit werk deel uit van een overzichtstentoonstelling van Koons in het paleis van Versailles bij Parijs, zoals te zien is op afbeelding 10. Op afbeelding 11 en 12 zie je nog twee werken van Koons op deze tentoonstelling. Het barokke paleis is wereldberoemd en trekt veel toeristen. Deze tentoonstelling was de eerste moderne kunsttentoonstelling die in dit paleis georganiseerd werd.

2p 18 In Versailles waren de reacties op het werk van Koons alleen maar positief.
Geef twee verklaringen voor deze verandering van waardering voor het werk van Koons.

HA-5001-a-13-1-o 7 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 8

De waarde van kunst

Vragen bij afbeelding 13 tot en met 18

De Salon was in de negentiende eeuw een regelmatig terugkerende, belangrijke kunsten tentoonstelling in Parijs. Kunstenaars die hier hun werk tentoonstelden kregen meer waardering en werden sneller bekend bij het publiek. Maar een plekje op de Salon kreeg je niet zomaar: een kunstenaar stuurde werk in en een jury bepaalde vervolgens of het werk werd toegelaten.

Op afbeelding 13 zie je Een bijeenkomst van de Jury van de Schilderkunst op de Salon uit circa 1885 van de Franse schilder Henri Gervex. De jury kwam bijeen in de moderne tentoonstellingshal waar de Salon plaatsvond.

Gervex heeft zijn positie zo gekozen dat hij een indruk kan geven van de verschillende activiteiten die tijdens de bijeenkomst plaatsvinden.

3p 19 Leg uit hoe de positie van de schilder bijdraagt aan een indruk van de activiteiten en geef hiervan twee voorbeelden.

Het standpunt van de schilder is laag.

2p 20 Leg aan de hand van twee aspecten uit waaruit je dit kunt afleiden.

Bekijk afbeelding 14. Schilderijen die toegelaten werden tot de Salon moesten aan specifieke eisen van de traditionele jury voldoen. Op afbeelding 14 zie je De geboorte van Venus van William Bouguereaux. Dit schilderij voldeed aan de eisen en werd door de jury toegelaten tot de Salon.

2p 21 Noem aan de hand van het schilderij twee van deze eisen.

Vergeleken met het schilderij van Bougereaux was de voorstelling

2p 22 Een bijeenkomst van de Jury voor die tijd heel modern. Bespreek aan de hand van twee aspecten waarom de voorstelling voor die tijd zo modern was.

HA-5001-a-13-1-0 8 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

figuur 4

[FIGUUR: Een zwart-witafbeelding van de Mona Lisa, met een deel van haar lichaam en de achtergrond zichtbaar.]

Sommige kunstwerken worden door de eeuwen heen door bijna iedereen hoog gewaardeerd. Een voorbeeld daarvan is het schilderij dat je ziet op
figuur 4: de Mona Lisa van Leonardo da Vinci. Veel kunstenaars, onder
wie Andy Warhol, gebruiken dit kunstwerk als inspiratiebron voor hun
eigen werk.

Warhol heeft een foto van de Mona Lisa als uitgangspunt genomen voor
een serie zeefdrukken. Je ziet er een op afbeelding 15.

3p 23 Warhol heeft van de Mona Lisa een 'beeldmerk' gemaakt.
Noem drie kenmerken van beeldmerken die Warhol in dit werk toepast.

2p 24 Toen Warhol zijn versie van de Mona Lisa in 1963 tentoongestelde werd dit
werk door traditionele critici gezien als slechte kunst.
Geef twee kritiekpunten waartoe dit soort werk van Warhol aanleiding zou
hebben kunnen geven.

Op afbeeldingen 16 tot en met 18 zie je drie zogenaamde 'Spot Paintings',
stippenschilderijen van de Engelse kunstenaar Damien Hirst. Ze maken
deel uit van een serie van 1400 werken gemaakt tussen 1986 en 2011.

3p 25 Alle 'Spot Paintings' zijn met de hand geschilderd op doek. "Maar", zegt
Hirst, "ik wil dat ze eruit zien alsof ze machinaal gemaakt zijn."
Noem drie manieren waarop Hirst dit 'machinale' uiterlijk bereikt.

HA-5001-a-13-1-o
9/12
lees verder ►►►


### Pagina 10

2p 26 Hirst zegt dat Warhol voor hem een inspiratiebron is. Net als Warhol heeft hij een eigen productiemaatschappij opgericht en laat hij het maken van zijn 'Spot Paintings' over aan assistenten. Noem nog drie overeenkomsten met de werkwijze van Warhol.

Hirst stelt in 2012 onder de noemer 'The Complete Spot Paintings 1986-2011' een overzichtstentoonstelling samen met 300 van zijn schilderijen. Het overzicht vindt in de maanden januari en februari plaats in elf verschillende galeries van één kunsthandelaar, verspreid over de hele wereld.

4p 27 Sommige mensen vinden dat Hirst hiermee laat zien dat hij vooral uit is op meer roem. Anderen menen juist dat Hirst met dit bijzondere overzicht, net als met veel ander werk, laat zien dat hij geïnteresseerd is in de waarden die mensen toekennen aan kunst, zoals originaliteit. Geef voor beide meningen een argument. Betrek daarbij ook een ander werk van Hirst.

Unieke juwelen

Vragen bij afbeelding 19 tot en met 24

Op afbeelding 19 zie je een broche uit 1900 gemaakt door de Franse edelsmid René Lalique. Hij is een van de bekendste sieraadontwerpers van zijn tijd. In het midden van de broche zie je een man en een vrouw die elkaar kussen. Het paar is gemaakt van ivoor, de tak met bladeren is van goud dat deels blauw geëmailleerd is.

2p 28 Lalique verbeeldt de verbondenheid van het paar, onder andere door de kus. Noem nog twee aspecten van het sieraad waardoor de verbondenheid van het paar verbeeld wordt.

2p 29 Lalique wilde de beste edelsmid van Parijs zijn. Aan zijn sieraden kun je zien dat hij een virtuoos is in de uitoefening van zijn vak. Geef aan de hand van de broche twee voorbeelden waaruit dat blijkt.

3p 30 Het sieraad behoort tot een kunststroming die omstreeks 1900 op verschillende plekken in Europa populair werd. Noem de naam van die kunststroming. Bespreek daarna twee kenmerken van de stroming die terug te vinden zijn in het sieraad op afbeelding 19.

HA-5001-a-13-1-o 10 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

De Nederlandse vormgever Ted Noten krijgt in 1998 de opdracht van een
jong bruidspaar om voor hun huwelijk een uniek sieraad te ontwerpen.
Noten vraagt aan hun familieleden en vrienden om een ring van henzelf af
te staan. De ringen heeft hij verwerkt in een bijzonder sieraad, een soort
handtas. Op afbeelding 20a en 20b zie je twee ontwerpen en op
afbeelding 21a en 21b het sieraad zelf.

2p 31 Op afbeelding 20a en 20b zie je wat Noten tijdens het ontwerpen
uitprobeert.
Leg uit welke twee kwesties hij hier onderzoekt.

Noten heeft de ringen in massief, transparant kunststof (perspex)
gegoten. Het perspex en de specifieke plaatsing van de ringen in dat
materiaal zorgen voor bijzondere effecten.
Bekijk afbeelding 21a en 21b.
3p 32 Bespreek drie van die bijzondere effecten.

Noten heeft het 'sieraad' Ageeth's bruidsschat genoemd, naar de bruid die
Ageeth heet. Een bruidsschat maakt deel uit van een traditioneel
huwelijksritueel waarbij de bruid een verzameling kostbaarheden krijgt.
Bekijk afbeelding 21a en 21b.
3p 33 Noem drie manieren waarop in dit sieraad de kostbare schat wordt
verbeeld.

Noten heeft aan de familie en vrienden van het bruidspaar gevraagd om in
een brief iets te vertellen over de herkomst van elk sieraad. De brieven
heeft hij in een boekje verwerkt en samen met het sieraad aan het paar
gegeven. Hierdoor krijgt de bruidsschat meervoudige betekenis.
2p 34 Bespreek twee van deze betekenissen.

Noten speelt in zijn werk vaak met de gangbare functie en betekenis van
voorwerpen. Hij laat zien dat er op een andere manier naar gekeken of
mee omgegaan kan worden.
3p 35 Bespreek drie functies of betekenissen van voorwerpen die hij in dit
sieraad veranderd heeft.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.

HA-5001-a-13-1-o 11 / 12 lees verder ► ► ►


### Pagina 12

De Franse vormgever Benjamin Lignel heeft in 2006 een sieraad
ontworpen dat verwijst naar de bijzondere band tussen twee geliefden. Op
afbeelding 22 zie je de verpakking en op afbeelding 23 en 24 de inhoud:
twee reepjes fijn goud. Bij dit sieraad hoort een gebruiksaanwijzing. De
tekst daarvan luidt als volgt:

ieder een trouwring
In een extra plat opberghoesje
Die we altijd bij ons zullen hebben en die we tevoorschijn zullen halen op
het gewenste moment.
We zullen er twee reepjes fijn goud uithalen, behoedzaam.
We zullen er ringen van maken voor onszelf.
En dat is alles (bij wijze van spreken).

1p 36
Uit dit werk van Lignel spreekt een bepaalde opvatting over trouwen.
Leg dit uit aan de hand van afbeelding 22, 23 en 24.

3p 37
De ontwerpen van Lalique, Noten en Lignel zijn te zien als drie
verschillende ideeën over wat een sieraad is of zou kunnen zijn.
Leg voor elk van deze ontwerpen de essentie van dit idee uit.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-5001-a-13-1-0 12 / 12 einde