# Eindexamen Tehatex HAVO 2008 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2008/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2008
tijd vak 1
woensdag 28 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 39 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800023-1-065o

### Pagina 2

Wonen in de stad
figuur 1
[FIGUUR: Luchtfoto van een woonwijk met veel gebouwen en straten, waarschijnlijk in een stad.]
Luchtfoto van De Kiehoek, Rotterdam
figuur 2
[FIGUUR: Kaart van een woonwijk met straten en gebouwen. Sommige straten en gebouwen zijn benoemd, zoals "ABRAHAM KUYPERLAAN", "DE SAVORNIN LOHMANLAAN", "BERGPLAATSSTRAAT", "VAN DE PUTTESTRAAT", "BORGESIUSSTRAAT". Een gebouw in de wijk is donker gekleurd en er wijst een pijl naartoe.]
Wijk Rotterdam met Bergpolderflat
800023-1-0650
lees verder ► ► ►
2

### Pagina 3

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6

In het begin van de twintigste eeuw groeide het inwoneraantal van de
Nederlandse steden explosief. Door de industrialisatie en de toename van
handel en verkeer trokken steeds meer mensen naar de stad om er te werken
en te wonen. De woningnood was hoog en de overheid voelde zich verplicht om
voor huisvesting te zorgen. Architecten moesten niet alleen woningen, maar ook
hele wijken ontwerpen. In de grote steden ontstonden allerlei nieuwe
woningbouwprojecten.

Op afbeelding 1 zie je een straat in de Rotterdamse wijk de Kiefthoek. Figuur 1
werd gebouwd naar een ontwerp van architect J.J.P. Oud. De Kiefthoek is een
van de eerste projecten van sociale woningbouw in Rotterdam.
De wijk met 291 woningen is in 1992 gerenoveerd.

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1.
Architect Oud bedacht een alternatief voor de onaantrekkelijke etagewoningen
in de binnenstad. Hij wilde dat een wijk prettig was om in te wonen.
Noem drie kenmerken die deze wijk destijds aantrekkelijk maakten.

3p 1

Bekijk afbeelding 1.
De afzonderlijke woningen vormen samen een architectonische eenheid.
Noem drie aspecten van de vormgeving waardoor die architectonische eenheid
ontstaat.

3p 2

Op afbeelding 2 zie je de Bergpolderflat die in 1934 in Rotterdam werd gebouwd
naar een ontwerp van W. van Tijen. Ook deze architect was een idealist die
goede woningen wilde ontwerpen voor arbeidersgezinnen met weinig geld. Maar
anders dan Oud experimenteerde hij met hoogbouw.
De Bergpolderflat was het eerste woonblok in Nederland met meer dan vier
verdiepingen. Het gebouw heeft negen lagen van acht woningen, die bereikbaar
zijn via liften en galerijen.

Figuur 2 op de pagina hiernaast is een plattegrond van de wijk rondom het
flatgebouw, die in dezelfde tijd is aangelegd.

De Bergpolderflat onderscheidt zich duidelijk van de huizen die er omheen staan
en weerspiegelt dan ook nieuwe ideeën over architectuur en stedenbouw.
Bekijk figuur 2 en afbeelding 2.
Noem twee verschillen met de omringende wijk die vernieuwend zijn.

2p 3

800023-1-065o
3
lees verder

### Pagina 4

Op figuur 3 hieronder zie je de balkon zijde van de flat en een detailfoto.
figuur 3
[FIGUUR: Twee foto's van een flatgebouw. De linker foto toont de volledige lengte van het gebouw met veel balkons. De rechter foto toont een detail van een deel van het gebouw.]
De bewoners van een flat leven dicht op elkaar. De architect wilde hen toch een
zo groot mogelijk gevoel van ruimte geven.
2p 4 Leg aan de hand van twee aspecten uit hoe hij dat bereikt heeft.

1p 5 Van Tijen maakte gebruik van systeem bouw met staal, beton en glas.
Leg uit waarom deze techniek geschikt is voor dit soort gebouwen.

Oud en Van Tijen hoorden met hun idealen bij de beweging die het Modernisme
of het Nieuwe Bouwen wordt genoemd.
2p 6 Bespreek twee idealen van die beweging die je af kunt leiden uit het werk van
deze architecten.

Na 1945 werden op grote schaal nieuwe wijken gebouwd met galerijflats zoals
de Bergpolderflat.
Een architectuurcriticus schrijft omstreeks 1995: "Alle goede bedoelingen ten
spijt kon niet verhinderd worden dat na de Tweede Wereldoorlog de ene
troosteloze wijk na de andere verrees, waarbij niet geschuwd werd de naam van
het Nieuwe Bouwen te gebruiken."
2p 7 Leg uit in welk opzicht hoogbouw kan leiden tot het ontstaan van 'troosteloze
wijken'. Betrek twee argumenten in je antwoord.

800023-1-065o 4 lees verder

### Pagina 5

Aan het eind van de twintigste eeuw ontstaan steeds vaker alternatieven voor stadswijken die veel mensen moeten huisvesten.

Op afbeelding 3 tot en met 6 zie je het woonblok *Barcelona* van de Belgische architect Bruno Albert. Het is in 1995 neergezet in het havengebied van Amsterdam. Op figuur 4 hieronder zie je de plattegrond van het complex dat 321 huurwoningen bevat.

figuur 4
[FIGUUR: Plattegrond van een wooncomplex met een rechthoekige buitenomtrek en een gebogen binnenomtrek rondom een binnentuin. De plattegrond toont de indeling van woningen rondom de binnentuin en aan de buitenzijde.]

Bekijk afbeelding 3 tot en met 6.
De architect heeft een gebouw ontworpen waarin veel mensen op een prettige manier kunnen wonen.

4p 8 Bespreek vier kenmerken die dit gebouw aantrekkelijk maken.

Het gebouw van Albert is een ‘postmodernistisch woonpaleis’ genoemd. Het kan opgevat worden als een reactie op het Modernisme, waar de woningen van Oud en Van Tijen een voorbeeld van zijn.

2p 9 Leg uit in welk opzicht postmodernistische architectuur als een reactie op modernistische architectuur moet worden opgevat. Betrek twee kenmerken van het postmodernisme in je antwoord.

800023-1-065o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Stadsgezichten
Vragen bij afbeelding 7 tot en met 12
Op afbeelding 7 zie je een deel van een fresco uit 1338, gemaakt door de Italiaanse schilder Ambrogio Lorenzetti. Afbeelding 8, 9 en 10 zijn details.
De kunstenaar verbeeldt een bloeiende, welvarende stad. Het lijkt de mensen goed te gaan.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 10.
3p 10 Geef aan de hand van vier aspecten van de voorstelling aan waaruit je dat kunt afleiden.
3p 11 De schilder heeft geprobeerd de stad zo ruimtelijk mogelijk weer te geven. Bespreek drie manieren waarop hij dat gedaan heeft.
Het fresco dateert uit de late gotiek. De renaissance is nog niet begonnen. Dat kun je zien aan de manier waarop Lorenzetti hier de ruimte weergeeft.
2p 12 Leg dit uit aan de hand van twee aspecten.
De voorstelling van het fresco doet al wél denken aan de renaissance.
1p 13 Leg uit in welk opzicht de voorstelling al vooruitloopt op de renaissance.
De schildering op afbeelding 7 is te zien in de raadszaal van het stadhuis in Siena.
Op figuur 5 hieronder zie je een deel van deze zaal. De welvarende stad van afbeelding 7 bevindt zich in de hoek van de rechterwand.
figuur 5
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een grote, versierde zaal met fresco's aan de wanden en deuren.]
800023-1-065o
6
lees verder

### Pagina 7

2p 14
In de raadzaal werd vergaderd en er werden gasten ontvangen. Het stadsbestuur had Lorenzetti opdracht gegeven om in deze ruimte de gevolgen van een goede en van een slechte regering te verbeelden.
Noem twee redenen waarom het stadsbestuur deze schilderingen juist in deze zaal wilde.
Lorenzetti was een meester in de techniek van het frescoschilderen. Grote fresco’s als op figuur 5 stellen hoge eisen aan het vakmanschap van de schilder.
2p 15
Bespreek twee moeilijkheden bij de uitvoering van dergelijke fresco’s.

[FIGUUR: een grijze rechthoek met tekst over een schilderij met een stad in de twintigste eeuw.]
In de twintigste eeuw wordt de stad op allerlei nieuwe manieren verbeeld. Op afbeelding 11 zie je een schilderij uit 1911 van de Italiaanse kunstenaar Umberto
Bocioni. Drie vrouwen kijken vanaf hun balkon naar een open plek in de stad
waar gebouwd wordt.

2p 16
Bocioni laat de beschouwer deel uitmaken van de voorstelling.
Noem twee manieren waarop hij dat doet in het schilderij op afbeelding 11.

Bekijk afbeelding 11.
Het schilderij heeft als titel: Het lawaai van de straat dringt het huis binnen.
2p 17
Noem twee manieren waarop door middel van de vormgeving lawaai wordt opgeroepen.

2p 18
Geef aan tot welke stroming het werk op afbeelding 11 gerekend moet worden.
Leg daarna uit in welk opzicht de voorstelling van het schilderij goed aansluit
bij de ideeën van die stroming.

[FIGUUR: een grijze rechthoek met tekst over een schilderij van een straatscène in Berlijn.]
Op afbeelding 12 zie je een Straatscène in Berlijn uit 1913 van de Duitse schilder Ernst Ludwig Kirchner. Hij was evenals Bocioni gefascineerd door de grote stad. Berlijn was in die tijd een opkomende wereldstad, vergelijkbaar met
Londen en Parijs.

1p 19
Kirchner roept hier de spanning op van het stadse nachtleven.
Geef aan hoe dat blijkt uit de voorstelling van afbeelding 12.
800023-1-065o
7
lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.sslexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslreiden.nl.

### Pagina 8

Kirchner vond dat je een moderne stad niet ‘letterlijk’ weer kon geven. “De
kleuren en vormen veranderen alleen al door de duizenden gekleurde lichten.
Bovendien is het opwindend om dit alles te zien en dat vraagt om een andere
manier van uitdrukken. Het gaat erom de innerlijke beleving vorm te geven.”

Bekijk afbeelding 12.
Dat Kirchner vooral zijn ‘innerlijke beleving’ van de stad belangrijk vond, is
bijvoorbeeld te zien aan zijn kleurgebruik. De felle kleurcontrasten werken
expressief en maken het schilderij heftig.
3p 20 Bespreek nog drie andere aspecten van de vormgeving waaruit je kunt afleiden
dat hij ‘een innerlijke beleving’ wilde weergeven. Geef ook aan welk effect door
elk aspect ontstaat.

Passanten

Vragen bij afbeelding 13 tot en met 17

Op figuur 6 hieronder zie je een beeld waar de Franse kunstenaar Auguste
Rodin vanaf 1877 aan werkte. Hij noemde het De lopende man.
De gemeente Rotterdam kocht in 1961 een nieuw afgietsel in brons van dit
beeld. Het staat in het centrum van de stad. Je ziet het op afbeelding 13 en 14.

figuur 6

[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een sculptuur van een mannelijk figuur, staande op een voetstuk. Het figuur is van nature gekromd, met de benen gespreid en de linkerarm omhoog geheven.]

800023-1-065o 8 lees verder


### Pagina 9

2a (2p) Bekijk figuur 6 en afbeelding 13.
Rodin liet hoofd en armen weg.
Noem twee effecten daarvan op het beeld.

2a (2p) Rodin gold aan het eind van de negentiende eeuw als de grote vernieuwer van
de beeldhouwkunst. Het was toen bijvoorbeeld heel ongebruikelijk om een figuur
geen hoofd of armen te geven. Ook Rodins hanteringswijze was nieuw.
Leg aan de hand van afbeelding 13 uit in welk opzicht die hanteringswijze
vernieuwend was.

2a (2p) Rodin wilde dat het beeld gewoon op de grond zou staan. In Rotterdam stond
het dan ook zonder sokkel in een drukke winkelstraat. Sinds 2001 staat het op
het ‘beeldenterras’ langs de Westersingel, waar je als wandelaar een heleboel
sculpturen kunt zien. Voor het beeld werd toen een sokkel gemaakt van
ongeveer anderhalve meter hoog.

2a (2p) Bekijk figuur 6 en afbeelding 13 en 14.
Je zou kunnen zeggen dat het beeld beter tot zijn recht komt op een sokkel.
Maar je kunt ook van mening zijn dat het beter op de grond had kunnen blijven
staan.
Geef een argument voor elk van beide mogelijkheden.

Op afbeelding 15 zie je een bronzen beeld uit 1949 van Alberto Giacometti. Het
stelt een man voor die een plein oversteekt.

2b (2p) Giacometti woonde in die tijd in Parijs en observeerde vanuit een café de
voorbijgangers op straat. Terwijl Rodin vooral het lichamelijke liet zien, werd
Giacometti gefascineerd door de ruimte die mensen om zich heen hebben.
Geef aan hoe je dat kunt afleiden uit het beeld op afbeelding 15.
Betrek twee aspecten van het werk in je antwoord.

2b (2p) De beelden van Giacometti drukken kwetsbaarheid uit.
Leg aan de hand van twee aspecten uit waardoor dat komt.

Op afbeelding 16 zie je een werk uit 1967 van de Amerikaanse kunstenaar
George Segal. Hij gebruikt echte mensen als model. Die bedekt hij met
zwachtels die in gips gedoopt zijn. Het gips wordt hard. Segal plaatst de beelden
die zo ontstaan bij of tussen echte objecten.

3a (3p) Het werk van Segal gaat vaak over de eenzaamheid van de mens in de grote
stad.
Leg uit hoe dat wordt uitgedrukt in het werk op afbeelding 16.
Betrek drie aspecten in je antwoord.

800023-1-065o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Op afbeelding 17 zie je een pagina uit het fotografisch dagboek van de kunstenaar Hans Eijkelboom. Voor dit project maakt hij gedurende vijftien jaar zes dagen per week foto's van mensen in grote steden. Eijkelboom gaat de stad in, observeert de voorbijgangers en bepaalt dan zijn onderwerp aan de hand van wat hem die dag opvalt. Hij gaat ergens staan en begint onopgemerkt te fotograferen. Het werk op afbeelding 17 ontstond op de Dam in Amsterdam op 1 mei 2003 tussen half drie en kwart over vier.

Bekijk afbeelding 17.
2p 27 De mensen merken meestal niet dat ze gefotografeerd worden.
Noem twee aspecten waaruit je dat kunt afleiden.

Eijkelboom wil geen 'mooie' foto's maken. Hij heeft een ander doel met zijn kunst: hij maakt ons iets duidelijk over de hedendaagse wereld of maatschappij.
2p 28 Bekijk afbeelding 17.
Leg aan de hand van de voorstelling uit wat de kunstenaar ons met dit werk duidelijk maakt.

Niet alleen de voorstelling, maar ook de vormgeving en presentatie van de foto's zijn van belang.
2p 29 Noem drie beslissingen die de kunstenaar heeft genomen met betrekking tot de vormgeving en/of de presentatie van het werk op afbeelding 17.

Eijkelboom exposeert niet alleen in musea en galeries, maar ook in cafés en supermarkten. Daarmee wil hij zijn kunst 'teruggegeven' aan de mensen die hij ongevraagd voor zijn werk gebruikt.
1p 30 Leg uit in welk opzicht hij op die manier iets 'teruggeeft'.

Straatkunst

Vragen bij afbeelding 18 tot en met 23

Op afbeelding 18 zie je een 'décollage' uit 1962 van de Italiaanse kunstenaar Mimmo Rotella. Hij maakte gebruik van filmaffiches die hij op straat aantrof. De over elkaar geplakte en gedeeltelijk weggescheurde posters verwijderde hij van de straatmuur, plakte ze vervolgens op een stuk linnen en bewerkte dit beeld verder door middel van krassen en scheuren.

Bekijk afbeelding 18.
3p 31 De oorspronkelijke affiches krijgen door het scheuren een ander karakter. Er ontstaat een 'schilderachtig' effect.
Leg aan de hand van drie aspecten uit hoe dit komt.

800023-1-065o
10

### Pagina 11

Rotella behoorde tot een groep kunstenaars die de 'nouveaux réalistes' werden
genoemd, de 'nieuwe realisten'. Het werk van deze kunstenaars toont
overeenkomsten met dat van de pop art.
1p 32 Bespreek één aspect van het werk op afbeelding 18 dat ook kenmerkend is voor
de pop art.

Op afbeelding 19 zie je een werk uit 1962 van een andere nouveau réaliste, de
Bulgaarse kunstenaar Christo. Hij stapelde zonder toestemming olievaten in een
straat in Parijs.

Christo noemde dit werk Het ijzeren gordijn. Zo werd de grens tussen de
communistische landen en de rest van Europa genoemd. De kunstenaar
reageerde op de Berlijnse Muur die net was opgericht. Die moest voorkomen dat
mensen naar het vrije Westen vluchtten.
2p 33 Breng het werk op afbeelding 19 in verband met de titel Het ijzeren gordijn.
Noem daarbij twee aspecten.

Het werk van nouveaux réalistes zoals Rotella en Christo wordt door kunstcritici
ook wel 'neo-dada' genoemd.
2p 34 Bekijk afbeelding 19.
Leg uit waarom dit werk van Christo aan dada doet denken. Geef twee
argumenten.

Christo wil kunst maken waar het publiek letterlijk en figuurlijk niet omheen kan.
Hij zei: "Iedereen maakt deel uit van mijn kunst. Ik maak openbare kunst."
Iemand die dat ook doet is de Engelse kunstenaar Banksy. Hij is afkomstig uit
de graffitiwereld en werkt dan ook meestal met spuitbussen en sjablonen.

Op afbeelding 20 zie je een muur in Londen waar Banksy in 2004 een
'schildering' op aanbracht. Het kunstwerk valt niet direct op.
2p 35 Noem een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving
waardoor het werk niet opvalt.

Net als graffitikunstenaars werkt Banksy in het geheim. Men weet zelfs niet wie
hij is. Op een opening van zijn werk in een galerie kwam de hele Londense
kunstwereld kijken, in de hoop hem eindelijk te zien. Maar in plaats van de
kunstenaar liepen er tientallen ratten door de galerie.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

800023-1-065o
11
lees verder

### Pagina 12

De kunstenaar identificeert zich met de rat, die hij door heel Londen op muren
aanbracht. Op figuur 7 hieronder zie je drie voorbeelden.
figuur 7
[FIGUUR: Een serie van drie zwart-witfoto's, genummerd A, B en C, die graffiti tonen. Op alle drie is een rat te zien. Foto A toont een rat op een muur met een gestippelde achtergrond. Foto B toont een rat die op een grondvlak zit met een muur op de achtergrond. Foto C toont een rat die op een muur staat, met een doorgang op de achtergrond.]
De ratten zijn met behulp van sjablonen aangebracht, maar Banksy verbindt ze
toch met hun omgeving door een soort illusionisme toe te passen.
1p 36 Geef aan de hand van één van bovenstaande figuren aan hoe hij dat doet.
2p 37 Noem twee manieren waarop deze ratten met Banksy zelf in verband
kunnen worden.
Afbeelding 21, 22 en 23 zijn foto's van een actie die Banksy in 2004 in London
organiseerde. Hij noemde het project McDonald's is stealing our children.
In de stad loopt een clown met een reclameballon van McDonald's. Die bindt hij
vast aan een jongetje. Voor de ogen van de omstanders stijgt de ballon op. Het
kind hangt een paar uur in de lucht, tot de ballon is leeggelopen. Dat het in
werkelijkheid om een pop gaat, valt in eerste instantie niet op.
2p 38 Bekijk afbeelding 21, 22 en 23.
Leg uit welke boodschap Banksy wil overbrengen met deze happening.
Geef ook aan hoe hij dat doet.
Het werk van Rotella en Christo behoort inmiddels tot de wereld van de kunst.
Maar het werk van Banksy wordt door veel mensen als vandalisme gezien.
1p 39 Ben je van mening dat het werk van Banksy tot de kunst gerekend moet
worden?
Geef een argument voor je antwoord.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
800023-1-0650*
12
einde