# Eindexamen Tehatex HAVO 2007 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2007/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2007
tijdvak 1
donderdag 31 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700023-1-066o

### Pagina 2

Een school voor de kunsten

figuur 1

[FIGUUR: Schematische tekening van een gebouw met bomen ervoor en op het dak.]

Lengtedoorsnede Academie voor Dans en Drama hoofdgebouw van Rietveld

figuur 2

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een gebouw met genummerde ruimtes en figuren.]

Dwar sdoorsnede Academie voor Dans en Drama
legenda:
1 atrium
2 dansstudio
3 nooduitgang
4 catwalk
5 gang

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10

Op afbeelding 1 zie je de voorgevel van de Academie voor Beeldende Kunsten
in Arnhem. Het is een archieffoto uit 1963. Op afbeelding 2 zie je de ingang, op
afbeelding 3 een van de zijkanten.

De academie is in 1958 ontworpen door Gerrit Rietveld. Rietveld vond het
belangrijk dat kunststudenten bij hun creatieve ontwikkeling niet afgeleid werden
door de architectuur. Daarom wilde hij het gebouw zo eenvoudig mogelijk
maken. Zowel het interieur als het exterieur kan sober genoemd worden.

700023-1-066o
2
lees verder ►►►


### Pagina 3

2p 1 Bekijk afbeelding 1, 2 en 3.
Noem twee kenmerken waardoor het exterieur van deze academie eenvoudig
genoemd kan worden.

Bekijk afbeelding 1.
Volgens Rietveld is architectuur het begrenzen van ruimte. Hier heeft hij die
begrenzing, ofwel de scheiding tussen binnen en buiten, zo minimaal mogelijk
gemaakt.
2p 2 Leg uit hoe hij dat gedaan heeft. Betrek de constructie in je antwoord.

Het gebouw behoort tot een stroming in de architectuur die in het begin van de
twintigste eeuw is ontstaan.
1p 3 Tot welke stroming in de architectuur behoort het gebouw van Rietveld?

In 1987 is de academie opgegaan in de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem.
Het gebouw van Rietveld moest worden uitgebreid om ook plaats te bieden aan
de faculteit Theater. Dat is de opleiding voor Dans en Drama. In 2001 kreeg
architect Hubert-Jan Henket opdracht om deze uitbreiding te ontwerpen.

Henket wilde het aanzicht van het Rietveldgebouw, ontworpen als een paviljoen
in een parkachtige omgeving, niet verstoren. Daarom besteed hij tot een
ondergrondse uitbreiding. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je een
doorsnede van zijn gebouw. Op afbeelding 4 en 5 zie je de bovenkant, op
afbeelding 6 een detail van de ‘dakrand’.

2p 4 Bekijk afbeelding 4, 5 en 6.
Leg uit in welk opzicht het gebouw van Henket getuigt van respect voor Rietveld.
Doe dat aan de hand van twee aspecten.

De academie voor Dans en Drama kun je alleen bereiken via het hoofdgebouw
van Rietveld. Dat is te zien op figuur 1 op de pagina hiernaast. Als je de trap
afdaalt kom je terecht op een platform. Vanaf daar kun je in één oogopslag bijna
het hele gebouw onder je overzien.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 10 en figuur 2 op de pagina hiernaast.
De centrale ruimte wordt het atrium genoemd. Aan weerszijden bevinden zich
dans- en oefenlokalen. Het atrium functioneert als een openbare ruimte, een
passage, waar studenten heen en weer lopen en elkaar ontmoeten.
3p 5 Noem drie aspecten die het karakter van een openbare ruimte versterken.

700023-1-066o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Als je diep in de grond bouwt, ontstaat er veel druk op de wanden. Die dreigen daardoor naar binnen te storten. De architect bracht daarom een serie dwarsverbindingen aan van zware buizen, die zich aan weerszijden in vieren splitsen.
1p 6 Bekijk afbeelding 7 tot en met 10 en figuur 2.
Leg uit hoe deze constructie de vormgeving van het hele atrium bepaalt.

Hoewel het gebouw onder de grond ligt, is het geen sombere, donkere ruimte geworden. Dat komt doordat de architect het daglicht optimaal gebruikt.
2p 7 Noem twee manieren waarop dat gebeurt.

Henket houdt rekening met de gebruikers. Zijn gebouw daagt de dans- en dramastudenten uit om hun creativiteit te ontplooien.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 10.
1p 8 Leg uit in welk opzicht het gebouw hen hiertoe uitnodigt.

De studenten van de theaterfaculteit hebben een ander gebouw gekregen dan de studenten van de kunstacademie. De twee opleidingen hadden dan ook verschillende wensen met betrekking tot de ruimte en het licht in hun gebouwen.
2p 9 Leg uit op welke manier elk gebouw aansluit bij de opleiding waarvoor het is ontworpen.

Theresa en Catherine

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 14

[FIGUUR: Schematische weergave van een kapel met een altaar en beeld.]
Op figuur 3 op de pagina hiernaast zie je een kapel in Rome, die omstreeks 1650 werd ingericht door Gianlorenzo Bernini. Hij bouwde een groot altaar met een nis$^{1)}$, waarin hij een marmeren beeld plaatste van de Spaanse heilige Theresa van Avila, die een goddelijk visioen$^{2)}$ kreeg. Je ziet het beeld op afbeelding 11.

Theresa schreef over haar visioen dat zij een engel zag, die uit de hemel neerdaalde en haar met een pijl doorboorde. De verwonding veroorzaakte niet alleen lichamelijke, maar ook geestelijke pijn en zij voelde zich vervuld van een vurige liefde tot God.
3p 10 Noem drie aspecten van de voorstelling die verwijzen naar dit visioen.

noot 1 uitholling in een muur waarin een beeld kan worden geplaatst
noot 2 bovennatuurlijke verschijning / openbaring

700023-1-066o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Hoog bovenin de nis bevindt zich een raam waardoor daglicht binnenvalt. Dit
licht vormt een onderdeel van het beeld en versterkt de inhoud: een hemels
visioen.
1p 11 Leg uit hoe dit licht het effect van een hemels visioen versterkt.

figuur 3

[FIGUUR: Een zwart-witafbeelding van een barok altaarstuk met beelden.]

Bekijk afbeelding 11.
Bernini was een virtuoos beeldhouwer. Hij bewerkte het marmer zodanig dat zijn
beelden lijken te leven. Ze zijn zeer plastisch en hebben een levensechte
stofuitdrukking.
2p 12 Geef aan hoe die levensechte plasticiteit en hoe die levensechte
stofuitdrukking zijn bereikt. Betrek Bernini's techniek in je antwoorden.

Het altaar met het beeld van Theresa is een van de hoogtepunten van de barok.
De barok wilde de beschouwer imponeren. Bernini doet dat hier door zijn
beelden levensecht te maken en door optimaal gebruik te maken van
lichteffecten.
3p 13 Bekijk afbeelding 11 en figuur 3 hierboven.
Noem nog drie andere manieren waarop het altaar indruk maakt op de
beschouwer en die ook kenmerkend zijn voor de barok.

700023-1-066o
5

### Pagina 6

Op afbeelding 14 zie je een videowerk uit 2001 van de Amerikaanse kunstenaar Bill Viola. Op vijf aaneengeschakelde LCD-schermen (a, b, c, d en e) zie je steeds dezelfde vrouw die eenvoudige handelingen uitvoert. In eerste instantie lijken het vijf foto's of vijf schilderijen. Maar de vrouw beweegt, heel langzaam. Er is geen geluid. Op afbeelding 12 zie je onder elkaar nog twee andere momentopnamen van scherm a en op afbeelding 13 nog twee momentopnamen van scherm c.
Het werk is geïnspireerd op een Italiaanse predella³) uit de veertiende eeuw over de heilige Catherina van Siena. Je ziet deze op figuur 4 hieronder.
[FIGUUR: Een reeks van vijf schilderijfragmenten, elk met een architecturale achtergrond. De fragmenten tonen sequentiële gebeurtenissen, waarschijnlijk uit een religieus verhaal, met figuren in middeleeuwse kleding.]

Viola noemde zijn werk Catherine's Room, de kamer van Catherine. Hij heeft de heilige Catherina vervangen door een hedendaagse vrouw. Het lijkt of ook zij in een klooster leeft.
3p 14 Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
Leg uit hoe Viola associaties oproept met een kloosterleven. Doe dat aan de hand van drie aspecten van de voorstelling.

4p 15 Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
Elk scherm toont een ander deel van de dag. Dat is te zien aan het licht. Op scherm a is het ochtend.
Geef aan welk dagdeel op de schermen b tot en met e is afgebeeld en hoe je dat aan het licht kunt zien.

2p 16 Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
Je kunt de beelden opvatten als een serie dagelijkse handelingen. Maar je kunt ook zeggen dat dit kunstwerk de levenscyclus symboliseert.
Geef twee argumenten voor deze laatste opvatting.

Viola zegt dat hij in Catherine's Room een evenwicht zoekt tussen de traditionele schilderkunst en de kunst uit onze eigen tijd. Hij verbindt het verleden met het heden.
2p 17 Leg uit hoe hij dat in dit kunstwerk heeft gedaan.

noot 3 serie paneeltjes onder aan een altaar die een verhaal vertellen, meestal over een heilige

700023-1-066o
6
lees verder ►►►

### Pagina 7

Het zonlicht gevangen
Vragen bij afbeelding 15, 16 en 17

Op afbeelding 15 zie je een winterlandschap uit 1869, geschilderd door Claude Monet. Het heeft als titel De ekstef.

De lucht is enigszins bewolkt, maar toch roept het schilderij een zonnig beeld op.
2p 18 Noem twee aspecten waaruit blijkt dat de zon schijnt en geef aan waar dat te zien is.

Monet laat zien dat licht en kleur met elkaar samenhangen. De manier waarop hij dat doet was destijds nieuw.
Bekijk afbeelding 15.
2p 19 Leg aan de hand van twee voorbeelden uit hoe Monet in dit opzicht vernieuwend was.

Monet behoorde tot de impressionisten, die in 1874 hun eerste groepstentoonstelling zouden houden. Een krant schreef toen: "Bij het zien van de eerste ruwe schetsen - en ruw is het woord - haal je eenvoudig je schouders op, maar aan het eind word je echt kwaad."

De afkeer van toen is later omgeslagen in bewondering. De impressionistische schilderijen zijn zijn tegenwoordig zeer geliefd bij een brede laag van de bevolking.
3p 20 Geef hiervoor een verklaring. Betrek drie kenmerken van impressionistische schilderijen in je antwoord.

Enkele tientallen jaren voor het ontstaan van het impressionisme was de fotografie uitgevonden. Dit had bij sommige schilders een grote schok teweeggebracht. Zij waren bang dat hun werk door deze uitvinding overbodig zou worden.
2p 21 Geef twee redenen waarom de fotografie een bedreiging vormde voor de schilderkunst.

De fotografie had ook een stimulerende invloed op de schilderkunst. Het impressionisme wordt wel gezien als een reactie op de nieuwe uitvinding. De schilders namen enerzijds dingen van de fotografie over en probeerden zich anderzijds van de fotografie te onderscheiden.
2p 22 Geef van beide een voorbeeld aan de hand van het schilderij op afbeelding 15.

700023-1-0660 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

De fotografie ontwikkelde zich in de loop van de jaren tot een zelfstandig
artistiek medium. Op afbeelding 16 zie je een foto uit 1916 van de Amerikaanse
Paul Strand. Hij maakte deze foto op zijn balkon.

"Gewone voorwerpen zoals een balkonhek en een tafel waren mijn materiaal om
te experimenteren", zei Strand later over zijn werk. Het ging hem niet in de
eerste plaats om de voorstelling, maar om iets anders. Uit afbeelding 16 kun je
afleiden wat hij interessant vindt in een fotografisch beeld.
23 Geef aan de hand van drie kenmerken van de foto aan wat hij belangrijk vindt.

Een tijdgenoot noemde het beeld op afbeelding 16 in 1916 'echt een eigentijdse
foto'.
24 Leg uit in welk opzicht Strand aansluit bij de kunst van die tijd.

Op afbeelding 17 zie je een installatie uit 1969 van de Amerikaanse kunstenaar
Robert Smithson. Hij zette elf spiegels in het natte zand bij de zee. Door het licht
ontstaat er een kunstwerk dat er steeds anders uitziet.
25 Bekijk afbeelding 17.
Leg uit op welke manier hier door het licht een kunstwerk ontstaat. Doe dat aan
de hand van twee aspecten.

Dit werk van Smithson is een voorbeeld van Land Art.
26 Noem drie kenmerken van deze stroming die van toepassing zijn op het werk op
afbeelding 17.

De foto van de installatie van Smithson op afbeelding 17 heeft een andere
functie dan de foto van Strand op afbeelding 16.
27 Leg uit wat dit verschil in functie inhoudt.

Friedrich en Eliasson

Vragen bij afbeelding 18, 19 en 20

Op afbeelding 18 zie je een schilderij uit 1818 van de Duitse schilder Caspar
David Friedrich. Een wandelaar kijkt uit over een landschap dat in mist en nevel
is gehuld.

Bekijk afbeelding 18.
28 De man staat op de voorgrond en is van achteren weergegeven.
Noem twee effecten die de kunstenaar met deze weergave bereikt. Geef ook
aan hoe het komt dat deze effecten ontstaan.

700023-1-066o 8 lees verder

### Pagina 9

3p 29 Friedrich schilderde niet zomaar een landschap. Hij wilde iets overbrengen van
de religieuze ervaring die de natuur bij de mens kan oproepen.
Bespreek drie aspecten van het schilderij die een religieuze sfeer oproepen.

Friedrich is de bekendste Duitse landschapsschilder van de romantiek. De natuur
is een belangrijk thema binnen deze stroming. Er konden allerlei typisch
romantische denkbeelden mee verbonden worden, bijvoorbeeld de gedachte dat
de natuur een goddelijk mysterie is, waar de mens klein en nietig tegenover
staat.
Bekijk afbeelding 18.
2p 30 Noem twee andere romantische denkbeelden die je uit dit schilderij kunt
afleiden.

Op afbeelding 19 en 20 zie je een werk van de Deense kunstenaar Olafur
Eliasson. Het is een installatie die hij in 2003 maakte voor een enorme ruimte in
een museum voor moderne kunst in Londen. De tentoonstellingsruimte is
35 meter hoog en wordt de Turbinehal genoemd.

Eliasson liet tweehonderd lampen hoog tegen de achterwand van de hal
monteren in de vorm van een halve cirkel. Het plafond bekleedde hij met
spiegels. De halve cirkel weerspiegelde daarin tot een hele cirkel, waardoor het
idee van een grote zon ontstond. Vanaf de zijkanten van de hal sijpelde
kunstmatige mist de ruimte binnen. Het werk werd The Weather Project
genoemd, of ook wel De zon.

Het project was enkele maanden te zien en werd een overweldigend succes. Het
trok meer dan twee miljoen bezoekers, die zelfs op de grond gingen liggen om
gefasineerd naar de spiegelbeelden boven hen te kijken.
Reacties varieerden van ‘heftig en hypnotiserend’ tot de volgende constatering:
“De omgebouwde Turbinehal is een gewijde ruimte geworden, groots, bijna
subliem.”

Bekijk afbeelding 19 en 20.
De spiegels op het plafond zorgen ervoor dat de lampen een cirkel vormen,
maar hebben nog meer effecten, die van cruciaal belang zijn voor wat de
kunstenaar wilde bereiken.
2p 31 Bespreek nog twee effecten van de spiegels.

De kunstenaar gebruikte voor zijn installatie een speciaal soort lampen, die een
warm, oranjegeel licht verspreiden. Door dit licht vallen alle andere kleuren in
deze ruimte weg.
1p 32 Leg uit welke sfeer hierdoor ontstaat.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

700023-1-066o 9 lees verder

### Pagina 10

Eliasson gaat voor zijn werken altijd uit van de plaats waars ze worden
tentoongesteld. Het museumgebouw was vroeger een energiecentrale met
enorme turbines, machines die heel Londen van elektriciteit voorzien.
1p 33 Leg uit op welke manier de kunstenaar dit gegeven symbolisch heeft gebruikt in
zijn *Weather Project*.

Eliasson ontkent dat zijn werk iets met godsdienst te maken heeft. Maar bij
velen riep deze specifieke installatie toch associaties met iets heiligs op.
2p 34 Bespreek twee aspecten waardoor die associaties ontstaan.

Het werk van Eliasson gaat over natuurverschijnselen. Zo maakte hij ooit in een
ruimte een waterval; ergens anders een overstroming, een ijsvlakte, een
regenboog. Het kan ‘geconstrueerde natuur’ genoemd worden.

Bekijk afbeelding 18, 19 en 20.
De ervaring van de beschouwer met de geconstrueerde natuur van Eliasson
verschilt wezenlijk van de ervaring die de beschouwer bij de geschilderde natuur
van Friedrich heeft.
1p 35 Leg uit waardoor dat komt.

*The Weather Project* maakt deel uit van een reeks kunstwerken die speciaal
voor de Turbinehal van het museum worden vervaardigd. Het multinationale
bedrijf Unilever is opdrachtgever voor deze serie.

Musea laten tegenwoordig wel vaker grote kunstprojecten ‘sponsoren’ door het
bedrijfsleven.
1p 36 Ben je van mening dat dit een goede ontwikkeling is? Geef een argument voor je
standpunt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
700023-1-0660* 10 einde ■