# Eindexamen Tehatex HAVO 2004 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2004/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 33 ### Vraag 34 – Opgave 34 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 04 Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00-11.30 uur tekent, handenarbeid, textiele werkvormen Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen; het examen bestaat uit 38 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. 400036-2-230 Begin ### Pagina 2 figuur 1 tot en met 5 1: woningen Marnixstraat [FIGUUR: Gevel van een woonblok met meerdere verdiepingen.] 2: interieur Marnixstraat [FIGUUR: Interieur van een woning met een toilet, wastafel en een keuken met keukenkastjes.] bij figuur 3 en figuur 4 Ba = balkon Bd = bed Bs = bedstede K = keuken Kt = kast P = portaal S = slaapkamer T = trappenhuis WK = woonkamer 3: plattegrond van vier woningen Marnixstraat [FIGUUR: Plattegrond van vier woningen met aanduiding van kamers zoals keuken, woonkamer, slaapkamer, bedstede en toilet. Afmetingen zijn aangegeven.] 4: plattegrond van twee woningen van De Klerk [FIGUUR: Plattegrond van twee woningen met aanduiding van kamers zoals balkon, keuken, slaapkamer, bedstede en toilet. Afmetingen zijn aangegeven.] 5: ingangspartij De Klerk [FIGUUR: Gevel van een bakstenen wooncomplex met een boom en een fiets op de voorgrond.] 400036-2-23o 2 Lees verder ### Pagina 3 Architectuur Vragen bij afbeelding 1, 2 en 3 Als gevolg van de industriële revolutie trokken aan het eind van de negentiende eeuw veel mensen van het platteland naar de steden om in de fabrieken te gaan werken. Er waren aanvankelijk veel te weinig woningen voor al die arbeidersgezinnen. Omstreeks 1880 werden er door particuliere ondernemingen huizen gebouwd waarin veel gezinnen konden worden ondergebracht. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je een woningblok in de Marnixstraat in Amsterdam. Figuur 2 is een interieurfoto en op figuur 3 zie je de plattegronden van vier ( zogenaamde rug-aan-rug) woningen in de Marnixstraat Bekijk figuur 2 en de plattegrond op figuur 3. De woonomstandigheden voor de gezinnen in de Marnixstraat waren verre van ideaal. 3p 1 Bespreek drie nadelen van deze woningen. Om de woonomstandigheden van de arbeiders te verbeteren werd in 1902 de Woningwet aangenomen. De overheid stelde bouwgrond ter beschikking en verleende een vorm van huursubsidie. Er werden woningbouwverenigingen opgericht, die de opdrachten gaven aan architecten. Michel de Klerk bouwde vanaf 1915 in verschillende Amsterdamse wijken arbeiderswoningen. Op afbeelding 1 zie je een (presentatie)tekening van het Spaarnedammer-plantsoen en op afbeelding 2 zie je woningen die hij in 1922 op het Thérèse Schwartze-plein bouwde. Op het eerste gezicht lijkt de straat op afbeelding 2 te bestaan uit een rij vrijstaande huizen, maar onder elk dak bevinden zich steeds zes aparte woningen. Op figuur 4 op de pagina hiernaast zie je de plattegronden van twee van die woningen. Op figuur 5 zie je een detail van een gevel waarop de ingang en het trappenhuis te zien zijn. In deze huizen van De Klerk zijn de woonomstandigheden van de gezinnen aanmerkelijk verbeterd. Dat is al af te leiden uit de plattegrond. 2p 2 Leg uit waarom de woonomstandigheden verbeterd zijn. Doe dit aan de hand van twee aspecten van de plattegrond van figuur 4. Bekijk afbeelding 2 en figuur 5. De woonblokken lijken vrijstaande huizen. Je krijgt niet de indruk dat elk blok in zes appartementen is verdeeld. 3p 3 Noem twee kenmerken waardoor dat komt. De Klerk ontwierp ook meubels. Op figuur 6 hieronder zie je een tafel en twee leunstoelen. De arbeiders die in de door hem gebouwde huizen woonden, konden zich zijn meubels echter niet permitteren. [FIGUUR: Een interieurfoto met meubels waaronder een tafel en twee stoelen.] figuur 6 1p 4 Leg aan de hand van figuur 6 uit waarom deze meubels te duur waren voor arbeiders. 400036-2-23o 3 Lees verder ### Pagina 4 Dit is een examenpagina die de student vraagt om architectuur en kunstgeschiedenis te analyseren. Er wordt verwezen naar afbeeldingen (niet aanwezig in de tekst) en citaten over de architect De Klerk en zijn werk bij de Amsterdamse School. De vragen behandelen de variatie in baksteenarchitectuur, de invloed van kunststromingen zoals Art Nouveau, Expressionisme en Surrealisme, en de interpretatie van een citaat over een huis. Verder wordt er gevraagd naar de analyse van een Hollands landschapsschilderij van Jacob van Ruisdael, waarbij de student de compositie, lichtbehandeling en de ontwikkeling van landschapsgenres in de 17e eeuw moet bespreken. De pagina bevat visuele elementen zoals een pijl met 'Lees verder' en een paginanummer, die duiden op een groter document. De student moet specifieke details uit afbeeldingen en teksten halen en deze contextueel plaatsen binnen de kunst- en architectuurgeschiedenis. ### Pagina 5 Op afbeelding 5 zie je een schilderij uit 1908 van Piet Mondriaan, Bos bij Oele. Mondriaan schilderde in zijn vroege periode veel landschappen, maar daarbij ging het hem niet om een exacte weergave van de werkelijkheid. 2p 14 Leg aan de hand van twee aspecten van de vormgeving uit waaraan je dat kunt zien. Mondriaan was op zoek naar een nieuwe kunst. Hij wilde ‘van het materiële naar het spirituele’, of van het tastbare naar het geestelijke. In het schilderij op afbeelding 5 is dit streven naar het ‘hogere’ of het ‘hemelse’ terug te vinden. 3p 15 Leg aan de hand van drie aspecten uit waaraan je dat kunt zien. Op afbeelding 6 zie je een werk uit 1998 van Robert Zandvliet. Hij zegt: “Een landschap schilderen dat met deze tijd te maken heeft, dat is vreselijk moeilijk. (...) Ik zie het niet als een stap achteruit. Ik probeer het beeld van een landschap opnieuw te definiëren.” 3p 16 Geef aan de hand van drie aspecten aan waarom dit schilderij als een landschap kan worden gezien. Zandvliet zegt verder: “De grote landschappen flitsen voorbij alsof je ze uit een rijdende trein ziet. Misschien ben ik zozeer een kind van mijn tijd dat ik ze ook niet anders kán 3p 17 zien.” Noem drie manieren waarop het schilderij deze ervaring oproept. Beelden in Nederland Vragen bij afbeelding 7, 8 en 9 Op afbeelding 7 zie je een beeld uit 1965 van de Nederlandse kunstenaar André Volten. Het staat in een nieuwbouwwijk in Den Haag en is voor deze plaats gemaakt. Volten werkte meestal in opdracht en maakte veel abstracte plastieken. In bijna elke elke stad in Nederland staat wel een beeld van hem. De sculptuur op afbeelding 7, ook te zien op figuur 7 hieronder, is gemaakt van stalen profielbalken. [FIGUUR: Een abstracte sculptuur van donkere stalen profielbalken in de vorm van een kruis of ster, geplaatst in een openbare ruimte met op de achtergrond moderne flatgebouwen.] figuur 7 Bekijk afbeelding 7 en figuur 7. Volten zorgde er altijd voor dat zijn beelden als vanzelfsprekend in de omgeving werden opgenomen. Dat geldt ook voor dit beeld. 1p 18 Leg uit hoe Volten dat heeft bereikt. 400036-2-230 5 Lees verder ### Pagina 6 2p 19 Het beeld op afbeelding 7 is gemaakt in de traditie van het constructivisme. Volten wordt in zijn beginjaren dan ook een neo-constructivist genoemd. Noem twee kenmerken van het beeld die typerend zijn voor het constructivisme. Op afbeelding 8 zie je een beeld uit 1986 van roze graniet. Het is eveneens van Volten en het bevindt zich voor het Muziektheater in Amsterdam. Aan de ene kant steekt de ring een halve meter boven de straat uit, terwijl hij aan de andere kant veertig centimeter in de grond zinkt. Het beeld is speciaal voor deze omgeving gemaakt. Noem twee manieren waarop het beeld aansluit bij de omgeving. Volten groeide op in een socialistisch milieu. Hij was van mening dat een kunstenaar met beide benen in de maatschappij moest staan. Zijn sociale betrokkenheid blijkt onder meer uit het beeld op afbeelding 8. 1p 21 Geef een argument voor deze bewering. Op afbeelding 9 zie je een stalen beeld uit 1988, eveneens van een Nederlandse beeldhouwer, Auke de Vries. Het is in opdracht van de PTT gemaakt voor hun expeditieknooppunt bij station Hollands Spoor in Den Haag. Het beeld staat op een smalle sokkel voor de achtergevel van het gebouw en is alleen te zien vanaf de perrons. Op figuur 8 hieronder zie je een maquette. [FIGUUR: Schematische weergave van een beeldhouwwerk met geometrische vormen, met op de achtergrond een rasterpatroon dat een gebouw suggereert. Enkele kleine mensfiguren zijn te zien.] figuur 8 Het werk van De Vries is evenals dat van Volten abstract: “Mensen willen altijd graag herkennen, maar ik wil juist iets dat géén herkenning geeft. De werkelijkheid verandert voortdurend en ik wil dát vormgeven wat je nog niet kent. Ik wil een nieuwe werkelijkheid.” (Auke de Vries, 1988) Het beeld op afbeelding 9 ziet er weinig stabiel uit. Dit is kenmerkend voor het werk van De Vries. Bekijk ook figuur 8 hierboven. Leg uit hoe het komt dat het beeld er onstabiel uitziet. 1p 22 De Nederlandse Spoorwegen, bang voor ongelukken vanwege voorbijrazende treinen en de elektrische bedrading in de buurt van het kunstwerk, vroog de De Vries het beeld aan de gevel wilde bevestigen. Maar dat wilde de kunstenaar niet. Het staat nu op een eigen ‘perron’, los van het gebouw. 1p 23 Leg uit waarom het voor dit beeld van belang is dat het losstaat van het gebouw. De beelden van De Vries worden wel eens vergeleken met schrift. Hij zei ooit dat hij dit beeld ‘...als een handtekening op de architectuur gezet’ heeft. Bekijk afbeelding 9 en de maquette op figuur 8 hierboven. 3p 24 Noem drie aspecten waardoor dit werk op schrift lijkt. 400036-2-230 6 Lies verder ### Pagina 7 Bekijk afbeelding 9. 1p 25 □ Vind je dat dit beeld in zijn omgeving past? Geef een argument voor je antwoord. Volten en De Vries maken beiden abstract werk. Vergelijk het beeld op afbeelding 7 met dat op afbeelding 9. Beide zijn van staal en zijn samengesteld uit losse elementen. Maar het beeld van De Vries op afbeelding 9 lijkt 'verhalender' dan dat van Volten. 2p 26 □ Leg dit uit. Betrek beide beelden in je antwoord. De werken die Auke de Vries in opdracht voor openbare ruimten maakte, zijn door het publiek niet altijd even positief ontvangen. Ze waren vaak aanleiding tot felle discussies. De werken van Volten riepen daarentegen minder weerstand op. 2p 27 □ Geef hiervoor een verklaring. Betrek het werk van beide kunstenaars in je antwoord. Vissersvrouwen Vragen bij afbeelding 10 tot en met 14 Op afbeelding 10 zie je De nettenboetsters, een aquarel uit 1886 van Jozef Israëls. Vrouwen repareren visnetten aan het strand van Scheveningen. Een criticus van de Nieuwe Rotterdamse Courant schreef in 1894 dat het een levendig schilderij is, "...een mooi en belangrijk beeld van een brokje Hollandsch volksleven." Bekijk afbeelding 10. De levendigheid wordt vooral veroorzaakt door de witte kapjes van de vrouwen. 2p 28 □ Leg aan de hand van twee aspecten uit hoe de witte kapjes bijdragen aan de levendigheid van het schilderij. Israëls' eerste vissers tafereIen hadden vooral de dramatiek van het vissersleven tot onderwerp, maar in de loop van zijn carrière, onder invloed van de Franse schilderkunst, richtte hij zich meer op de werkzaamheden van de vissers in plaats van op hun leed. Bekijk afbeelding 10. 1p 29 □ Bij welke stroming in de schilderkunst sluit dit aan? Israëls wordt wel een voorloper van de Haagse School genoemd, een Hollandse variant op het Franse impressionisme. De aquarel op afbeelding 10 is dan ook verwant met het impressionisme. 2p 30 □ Noem twee aspecten van dit werk waaruit deze verwantschap blijkt. Er is ook een verschil met de schilderkunst van het Franse impressionisme. Dat ligt voor een deel aan de aquareltechniek, waarbij losse toetsen ineenvloeien. 1p 31 □ Noem nog een belangrijk verschil met het Franse impressionisme. Op afbeelding 11 zie je De storm uit 1916 van Bart van der Leck. Het schilderij geeft een beeld van de eeuwige strijd van de mens tegen de natuur. 2p 32 □ Leg aan de hand van twee aspecten uit waaraan je dat kunt zien. Anders dan Israëls streeft Van der Leck niet naar een naturalistische weergave van de werkelijkheid. 3p 33 □ Geef aan op welke manier Van der Leck de werkelijkheid weergeeft. Noem drie aspecten. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. 400036-2-23o 7 Lees verder ### Pagina 8 De vrouwen op afbeelding 10 en 11 zijn gehuld in Scheveningse klederdracht met donkere rokken en blauwe omslagdoeken. In de vissersdorpen langs de Nederlandse kust heeft het dragen van deze ‘kostuums’ het langst standgehouden omdat de vrouwen daar aan een hechte groep vormden. Ze waren op elkaar aangewezen als hun mannen maandenlang op zee vertoefden. Van der Leck symboliseert de saamhorigheid van deze Scheveningse vissersvrouwen in zijn vormgeving. 2p 34 Noem twee manieren waarop hij dat doet. Later zei Van der Leck: “Het was in 1917 dat De Stijl werd opgericht. Al spoedig heb ik mij daarvan gedistantieerd, omdat ik meende, hoewel ogenschijnlijk gelijk, toch een ander uitgangspunt te hebben dan de overigen. Het schilderen is voor mij altijd de representantgeweest van het gewone leven, van de zogenaamde abstractie heb ik altijd weinig moeten hebben.” 2p 35 Noem twee aspecten van het werk op afbeelding 11 waaruit blijkt dat hij het leven herkenbaar wilde weergeven. Op afbeelding 12 zie je een prentbriefkaart van Scheveningen uit het begin van de twintigste eeuw met een (bewerkte) foto van een vissersvrouw. De kaart geeft een beeld van de Scheveningse vissersvrouw dan de schilderijen op afbeelding 10 en 11 en dat hangt samen met de functie van zo’n kaart. 3p 36 Leg dit uit. Noem ook twee aspecten die bijdragen aan het gegeven beeld. Behalve schilders hebben ook mode-ontwerpers zich laten inspireren door klederdracht. Op afbeelding 13 zie je een foto van een vrouw in Zeeuwse klederdracht, op afbeelding 14 een modefoto uit een tijdschrift van 1991. De hoed van het model, geïnspireerd op de Zeeuwse schelpmuts, is een ontwerp van Elizabeth van der Helm. Vergelijk afbeelding 13 en 14. Afgezien van de vorm van het hoofddeksel zijn er nog andere overeenkomsten in de aankleding van beide vrouwen. 3p 37 Noem er drie. Toch heeft de kleding op afbeelding 14 een totaal ander karakter dan de kleding op afbeelding 13. 2p 38 Bespreek dit verschil in karakter. noot 1 representant: vertegenwoordiger Einde 400036-2-23o 8