# Eindexamen Tehatex HAVO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 03
Tijdvak 2
Woensdag 18 juni
9.00 - 11.30 uur
Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (nieuwe stijl en oude stijl)
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen; het examen bestaat uit 39 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
300036 31
Begin

### Pagina 2

figuur 1
[FIGUUR: Plattegrond van een gebouw met ingang A en een binnenplaats B. In de verte is een plein met vierkante elementen (C) en een rechthoekig gebied (D) met gestreepte patronen zichtbaar. Een gebogen lijn met de tekst 'straat' is ook te zien.]
A: ingang
B:
C: Holocausttoren
D: Tuin van ballingschap en emigratie

figuur 2
[FIGUUR: Aanzicht van een gebouw met meerdere verdiepingen en een complexere achterliggende structuur. Twee labels, A en B, zijn aangebracht op verschillende delen van het gebouw.]

300036 31 2 Lees verder

### Pagina 3

Joods museum Berlijn
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8
Op de luchtfotename op afbeelding 1 zie je links het nieuwe Joodse Museum voor kunst en
cultuur in Berlijn, ontworpen door de Amerikaanse architect Daniël Libeskind. Het zou
aanvankelijk een uitbreiding worden van het historisch museum van de stad Berlijn dat
ernaast ligt. Later werd besloten om in plaats van een uitbreiding een heel nieuw museum te
bouwen voor Joodse kunst en cultuur om recht te doen aan de plaats die deze cultuur
inneemt in de Berlijnse geschiedenis. Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je de
plattegronden van beide gebouwen.

Bekijk afbeelding 1 en 2 en figuur 1.
Het gebouw van Libeskind is een monument geworden dat de vervolging en vernietiging
van het Joodse volk tot uitdrukking brengt.
2p 1
Noem twee kenmerken van het gebouw waaruit je dat kunt afleiden.

Op afbeelding 3 zie je een zelfportret van de Joodse schilder Felix Nussbaum, die in de
Tweede Wereldoorlog omkwam. Libeskind ontwierp voor het werk van Nussbaum in
Osnabrück een museum waarin eveneens de vervolging van de Joden centraal stond. Het
schilderij op afbeelding 3 toont de identificatieplicht waar Joden in de oorlog aan moesten
voldoen.
Bekijk afbeelding.
Libeskind verwerkte het symbool van de jodenvervolging in zijn gebouw in Berlijn.
1p 2
Geef aan op welke manier hij dat heeft gedaan.

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1 en 2.
Om het nieuwe museum te betreden moet je eerst door de hoofdingang van het oude
museum naar binnen (A). Dan daal je via een trappenhuis (B) af naar een ondergrondse gang
die het oude museum met het nieuwe verbindt.
Voor het trappenhuis moest de architect een ingrijpende verbouwing toepassen: er kwam
een betonnen schacht in het oude gebouw (B), waarin trappen de bezoeker naar beneden
voeren. Op afbeelding 4 zie je de ingang van dit trappenhuis dat naar het nieuwe museum
leidt. De vormgeving bereidt de bezoeker alvast voor op de bijzondere architectuur van het
nieuwe gebouw.
Bekijk afbeelding 4.
2p 3
Geef aan op welke manier de architectuur al aangekondigd wordt in deze entree. Noem
twee aspecten.

Als je de trap bent afgedaald kom je in een ruimte met enkele vitrines (afbeelding 5). Het is
een ‘kruispunt’ in het ondergrondse gangenstelsel, dat op de plattegrond op figuur 1 is
aangegeven met stippellijnen. Van de ondergrondse gangen leiden er twee naar
gedenkplaatsen die buiten zijn aangelegd.

Het eerste gedenkteken is de Holocausttoren. Op afbeelding 1 zie je die linksboven op de
foto (C op de plattegrond). Als je onder de grond op die plaats aankomt moet je door een
zware stalen celdeur. Dan kom je in een hele donkere ruimte met alleen boven een streep
licht, te zien op afbeelding 6. De deur valt weer achter je dicht.
1p 4
Leg uit welke beleving de architect wil oproepen met de deur.

Bekijk afbeelding 7 en 7a (detail).
Een andere gang leidt omhoog naar de Garten des Exils und der Emigration (Tuin van
ballingschap en emigratie); je komt buiten en wordt geconfronteerd met 49 vierkante
kokers van beton, die in een verzonken bak staan (D op de plattegrond).
2p 5
Leg uit waarom deze ‘tuin’ als een gedenkteken kan worden opgevat. Bet

### Pagina 4

1p 6□ De pijlers zijn gevuld met berlijnse aarde, maar één ervan bevat aarde uit Jeruzalem. In
elke pijler is een boom geplant die zal uitgroeien.
Welke symbolische betekenis krijgt dit project daardoor op den duur?

De langste ondergrondse gang leidt naar een hoge trap die de verschillende verdiepingen
van het museum verbindt. Op afbeelding 8 zie je deze opgang. Libeskind noemt dit het
Pad naar de toekomst. Het bestijgen van deze trap brengt ruimtelijke en visuele ervaringen
met zich mee die symbolisch kunnen worden opgevat.
2p 7□ Geef aan welke symboliek voor de vormgeving wordt opgeroepen. Noem twee aspecten.

In het gebouw zijn met opzet enkele lege binnenruimtes geschapen. De meeste daarvan zijn
niet toegankelijk. Op de plattegrond zijn ze als gearceerde vlakken aangegeven. Libeskind
ziet ze als een wezenlijk aspect van de joodse geschiedenis.
1p 8□ Leg uit hoe deze ruimtes dan geïnterpreteerd moeten worden.

De architectuur van Libeskind wordt gerekend tot het zogenaamde deconstructivisme, een
van de opmerkelijkste stromingen in de hedendaagse postmoderne architectuur.
“De vaak opvallend spectaculaire vorm van het deconstructivisme is een uitdrukking van de
weerstand tegen te zakelijke en te rationele architecturopvattingen. Je zou het kunnen
omschrijven als ‘form follows fantasy’. Dit is een woordspeling op de bekende uitspraak
‘form follows function’.
2p 9□ Leg uit waarom de vorm van het Joodse Museum eerder voortkomt uit de fantasie of de
verbeelding dan uit de functie.

Uitgelaten en ingetogen

[FIGUUR: Een bronzen beeld van een engelachtige figuur, waarschijnlijk een putto, van achteren gezien.]

figuur 3

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 12
Donatello, die van 1383 tot 1466 leefde, behoort tot de grote
kunstenaars van Florence. Vooraanstaande families zoals De
Medici verstrekten hem opdrachten. Donatello putte zijn
inspiratie uit Romeinse voorbeelden en voegde daar eigen
elementen aan toe.

Op afbeelding 9 zie je een beeld van Donatello uit 1440.
Vasari1) schrijft: “En dan staat er in het huis van de
Florentijnse edelman Giovanbattista d’Agniolo een bronzen
Mercurius2) van de hand van Donatello, anderhalve el hoog,
geheel vrijstaand en in enigszins merkwaardige kleij:
voorwaar een prachtig werk, niet minder zeldzaam dan de
andere dingen die dat prachtige huis sieren. Het bewuste
beeld stelt niet Mercurius voor, maar waarschijnlijk een jonge
Bacchus3) of een andere antieke natuurgoel, met vleugeltjes en
zelfs een staartje, zoals je ziet op figuur 3 hiernaast.

7p 10□ Het jongetje op afbeelding 9 maakt een vrolijke, onbekommerde indruk.
Noem drie aspecten van de voorstelling waaraan je dat kunt zien.

noot 1 Giorgio Vasari, architect en schilder die in de zestiende eeuw een boek schreef over de
Italiaanse kunstenaars

noot 2 Mercurius: Romeinse god van de handel en boodschapper van de goden

noot 3 Bacchus: god van de wijn, meestal met druiventros uitgebeeld

300036 31 4 Lees verder

Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindex

### Pagina 5

3p 11 ☐ Het beeld is gemaakt in de vroege Renaissance.
Noem drie kenmerken van de renaissancekunst die je terugvindt in dit beeld.
Vasari schrijft: "En zo groot was Cosimo's⁴ liefde voor Donatello's talent dat hij hem
voortdurend opdrachten gaf. En zijnerzijds voelde Donatello zoveel sympathie voor Cosimo
dat hij aan diens geringste wenk begreep wat hij wenste, en altijd kwam hij aan die wens
tegemoet."
Toch mocht Donatello van zijn opdrachtgevers naar eigen inzicht werken. Dat geeft aan dat
de kunstenaar een andere positie had dan daarvoor in de Middeleeuwen.
4p 12 ☐ Leg uit in welk opzicht de positie van de kunstenaar in de Renaissance veranderde. Betrek
ook de opdrachtgevers in je antwoord.
Het beeld is van brons. Dit materiaal bood kunstenaars de mogelijkheid om heel
naturalistisch te werken.
2p 13 ☐ Leg dit uit aan de hand van twee mogelijkheden van het materiaal.
Op afbeelding 10 zie je een beeld uit 1912 van de Belgische kunstenaar Rik Wouters. De
titel is Het zotte geweld.
"Meestal ging zijn vrouw Nel alleen naar het theater. Geld voor een tweede kaartje was er
veelal niet in het arme kunstenaarsgezin van Rik Wouters. Maar een optreden van de
befaamde danseres Isadora Duncan in de Brusselse Munt schouwburg wilde de Belgische
schilder en beeldhouwer niet missen. Hij vergezelde zijn echtgenote en werd gegrepen door
de wilde expressionistische bewegingen van Duncan. Thuis deed hij vruchteloze pogingen
om haar extatische danspassen in verf te vangen. Het lukte niet. Gek werd hij ervan. Hij
moest en zou die beeldvormende mooie houdingen schetsen. En zoals altijd gooiend. Hij
uiteindelijk uitkomst. Zijn grote liefde en muze poseerde urenlang met haar been
opgetrokken, de armen vrolijk opzij gooiend."
(Paola van de Velde bij de tentoonstelling van Rik Wouters in Brussel, 2002)
Isadora Duncan ging helemaal op in de muziek en danste niet volgens regels maar vanuit
haar gevoel. Op afbeelding 10 zie je hoe Wouters haar ... wilde expressionistische
bewegingen ...’ in één beeld gevangen heeft.
2p 14 ☐ Leg dit uit aan de hand van twee aspecten.
Het beeld op afbeelding 10, dat in de open lucht staat, is evenals het beeld op afbeelding 9
van brons.
3p 15 ☐ Noem drie redenen waarom Wouters brons gebruikte.
Op afbeelding 11 (a en b) zie je een beeld uit 1966 van de Franse kunstenares Niki de Saint
Phalle. Zij is bekend vanwege haar kleurige vrouwenbeelden die ze Nana's (meiden)
noemde. Dit beeld heet Dancing Nana Anna.
Niki de Saint Phalle schrijft: "Ik houd van het ronde, de krommingen, de welvingen. Ik
houd van het onvolmaakte. Perfectie is koud; het onvolmaakte geeft leven. Ik houd van het
leven."
4p 16 ☐ Geef aan hoe haar liefde voor het onvolmaakte en haar liefde voor het leven terug te vinden
zijn in het beeld op afbeelding 11. Doe dit aan de hand van twee voorbeelden van beide
aspecten.
De Nana op afbeelding 11 is ontworpen als toneelbeeld voor een ballet van Roland Petit
met de titel Lof der zotheid. Vergelijk deze Nana met Het zotte geweld van Rik Wouters op
afbeelding 10. Beide figuren geven zich helemaal over aan hun emotie. Toch zijn er
verschillen.
3p 17 ☐ Noem drie verschillen

### Pagina 6

Dit is een examenpagina met een opgave. Het bevat een beschrijving van een kunstwerk van Rebecca Horn, getiteld 'Die sanfte Gefangene', uit 1978. Centraal staat een afbeelding (figuur 4) van een performance waarbij een vrouw gehuld is in grote verenwaaiers. De tekst beschrijft hoe de waaiers ronddraaien en het lichaam openen. Er wordt gevraagd aan de student om de keuze voor het gebruik van veren te verklaren (vraag 19). Vervolgens wordt een ander beeld van Horn vergeleken met het werk van Rik Wouters en Niki de Saint Phalle, waarbij de student wordt gevraagd de opgeroepen emotie te vergelijken met beeld 12 (vraag 20). Tot slot wordt de student gevraagd te beargumenteren of het werk op afbeelding 12 als een performance gezien kan worden, gezien het feit dat het oorspronkelijk deel uitmaakte van een film (vraag 21). De pagina bevat een duidelijke foto, tekstblokken en vragen met puntentoekenning.

### Pagina 7

Van Gogh en Pollock

Vragen bij afbeelding 13 en 14
Op afbeelding 13 zie je *De sterrennacht* van Vincent van Gogh uit 1889. Zijn vriend, de
schilder Paul Gauguin had hem gesuggereerd om niet uitsluitend naar de waarneming te
schilderen, maar meer vanuit de verbeelding. In dit schilderij heeft Van Gogh dat
geprobeerd.

Aan de voorstelling en aan de vormgeving is te zien dat *De sterrennacht* geen natuurgetrouwe
afbeelding van de werkelijkheid is.
4p 22 Hoe kun je zien dat Van Gogh hier meer naar de verbeelding heeft geschilderd? Noem vier
aspecten.

“Ik voor mij geef toe dat ik er helemaal niets van af weet, maar de aanblik van de sterren
zet me altijd aan het dromen, even gemakkelijk als ik tot dromen word aangezet door
zwarte stippen op de landkaart de steden en dorpen aangeven. Waarom, denk ik dan,
zouden die lichtende punten aan het firmament minder toegankelijk voor ons zijn dan
zwarte stippen op de kaart van Frankrijk.” (uit een brief van Van Gogh)

Voor Van Gogh was de nacht een motief dat zijn fantasie in werking zette.
1p 23 Geef aan waarom de nacht daarvoor geschikt is.

Van Gogh schreef: “Een van de mooiste dingen van de schilders dezer eeuw is geweest: het
schilderen van donker dat toch kleur is.”
1p 24 Op welke negentiende-eeuwse stroming is deze uitspraak van toepassing?

Het schilderij op afbeelding 13 is een van de meest expressieve werken van Van Gogh, die
wel als een voorloper van het expressionisme wordt beschouwd. Dat komt onder meer door
zijn hanteringswijze.
1p 25 Bekijk afbeelding 13.
Leg uit hoe de hanteringswijze bijdraagt aan de expressiviteit van dit schilderij.

Op afbeelding 14 zie je een schilderij uit 1950 van de Amerikaanse kunstenaar Jackson
Pollock. De titel is *Herfstritme*. Pollock zei: “Ik span mijn doek vrijwel nooit op voor ik ga
schilderen. Ik spijker losse doek liever vast tegen een harde muur of op de vloer. Op de
vloer voel ik mij het meest op mijn gemak. Ik voel me dichter bij het schilderij, meer een
deel ervan...” (figuur 5)

[FIGUUR: Een foto waarop Jackson Pollock aan het werk is bij een schilderij op de vloer.]

De manier waarop Pollock te werk ging is af te lezen uit zijn schilderijen. Zijn
verschillende bewegingen hebben duidelijk herkenbare sporen achtergelaten.
4p 26 Leg aan de hand van vier voorbeelden uit hoe zijn bewegingen terug te ‘lezen’ zijn in het
schilderij op afbeelding 14.

300036 31 7 Lees verder


### Pagina 8

2p 27 Het werk van Pollock wordt gerekend tot het Abstract Expressionisme.
Geef twee argumenten waarom het schilderij op afbeelding 14 kenmerken voor het
Abstract Expressionisme.

1p 28 Hoevel Pollock zich afzet tegen de Europese manier van schilderen, past hij nog in de
traditie van het expressionisme. Maar er is ook een relatie met het surrealisme.
Geef aan in welk opzicht zijn werk voortkomt uit het surrealisme.

2p 29 In de jaren vijftig, tijdens de Koude Oorlog, werden de grote abstracte doeken van deze
Amerikaanse schilders ingezet in de propagandastrijd tegen het communisme. Ze waren het
symbool van vrijheid en democratie.
Leg uit waarom juist deze abstract-expressionistische schilderijen die rol kregen.

Kussen

Vragen bij afbeelding 15 tot en met 18
Op afbeelding 15 zie je een liefdesscène tussen Hercules en Omphale, omstreeks 1730
geschilderd door François Boucher.
Hercules is een held uit de Griekse mythologie, die meestal met knotsen en leeuwenhuid
wordt afgebeeld. Volgens het orakel van Delphi zou hij zich voor een periode van drie jaar
als slaaf moeten verkopen. Hij trad in dienst van koningin Omphale en werd verliefd op
haar.

Bekijk afbeelding 15.
De liefdesscène op dit schilderij is heel erotisch voorgesteld en dit wordt nog versterkt door
2p 30 de vormgeving.
Noem twee aspecten van de vormgeving die hieraan bijdragen.

Mythologische voorstellingen waren geliefd bij de adel. Het schilderij op afbeelding 15 is
dan ook een voorbeeld van hofkunst.
1p 31 Waarom zou dit schilderij de adel meer hebben aangesproken dan de gewone burger?

1p 32 ■ Tot welke stroming behoort het schilderij op afbeelding 15?
A de Romantiek
B de Rococo
C het Neoclassicisme

Op afbeelding 16 zie je een zogenaamde cinema lobbycard uit 1941 voor de film The Flame
of New Orleans. Lobbycards lagen vroeger in de foyer van een bioscoop om het publiek
naar de volgende Hollywoodfilm in te lokken. Ze zijn een typisch Amerikaans verschijnsel.

Bekijk afbeelding 16.
Wat Hercules voor de adel betekende is de filmster tegenwoordig voor de massa. Marlene
Dietrich is hier de heldin van het witte doek. Alleen háár naam wordt vermeld in de tekst en
zij wordt ook nog een keer getekend weergegeven.
2p 33 Noem nog twee aspecten waaraan je kunt zien dat zij de publiekstrekker is.

Afbeelding 16 is een combinatie van tekening en foto. In het getekende deel is plaats voor
de tekst, maar dit getekende deel heeft ook een beeldende functie in het geheel.
1p 34 Geef aan wat deze beeldende functie inhoudt.

noot 5 orakel van Delphi: heiligdom in het oude Griekenland waar raadselachtige antwoorden
werden gegeven op levensvragen en waar voorspellingen werden gedaan

300036 31 8 Lees verder


### Pagina 9

Lobbycards zijn producten van de massacultuur. Ze werden in grote oplagen gedrukt. De
artistieke waarde is niet groot, maar toch vormen ze tegenwoordig een geliefd
verzamellobject. Een kaart als op afbeelding 16 is tegenwoordig een paar honderd dollar
waard.
1p 35
Geef hiervoor een verklaring.

Op afbeelding 17 zie je een kus van de Duitse kunstenaar Rainer Fettling, geschilderd in
1981.
Bekijk afbeelding 17.
De kus is heftiger dan de kus op de vorige afbeeldingen. Dat komt vooral door de
vormgeving.
3p 36
Noem drie aspecten van de vormgeving waardoor deze kus zo heftig wordt.

1p 37
Tot welke stroming behoort het schilderij op afbeelding 17?

Op afbeelding 18 zie je een kunstwerk van Inez van Lamsweerde. De titel is: Me Kissing
Vinoodh Passionately. Vinoodh is de man van Inez van Lamsweerde. Zij voegde nog een
ondertitel toe: Time, at one point, will take my man away from me6).

Het werk op afbeelding 18 is gebaseerd op een foto, die met behulp van een computer is
bewerkt.
3p 38
Noem twee ingrepen die zij in de foto heeft uitgevoerd en leg uit welke inhoud het werk
daardoor krijgt.

Bekijk afbeelding 18.
Van Lamsweerde geeft graag een vertekend beeld van de werkelijkheid. Aan de klassieke
opvatting dat een fotograaf uitsluitend de werkelijkheid mag registreren heeft zij geen
boodschap. “Maar ik speel natuurlijk wel met dat gegeven”, zegt ze.
1p 39
Leg uit welk effect zij daarmee bereikt.

Einde

noot 6
De tijd zal op een gegeven moment mijn man van me wegnemen.

300036 31

9