# Eindexamen Tehatex HAVO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO

Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs

20 02

Tijdvak 2
Woensdag 19 juni
9.00-11.30

Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (oude stijl en nieuwe stijl)

Algemeen gedeelte
Tekenen
Handenarbeid
Textiele werkvormen

Voor dit examen zijn maximaal 90 punten te
behalen. Iedere kandidaat maakt de vragen voor het
algemene gedeelte en de vragen behorend bij het
door hem/haar gekozen vak.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord kunnen
worden.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

200028 30 Begin

### Pagina 2

Algemeen gedeelte
figuur 1
[FIGUUR: Een gedetailleerde gravure van een drukke havenstad met veel schepen, gebouwen en mensen. Op de voorgrond en op de lucht zijn engelachtige figuren en een wapenschild te zien.]
figuur 2
[FIGUUR: Een plattegrond van een vestingstad met grachten, gebouwen en omliggend landschap. Er is een windroos en een schaalstok aanwezig. Een deel van de stad is gemarkeerd als 'stations'eilanden'.]
200028 30
2
Lees verder

### Pagina 3

Algemeen gedeelte
Dit gedeelte van het examen bestaat uit 23 vragen.

Centraal Station Amsterdam
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6
Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je een gravure uit 1611. Het is een gezicht op
Amsterdam vanaf het IJ.
Hoeveel de huizen en torens moeilijk te herkennen zijn kun je toch uit de gravure opmaken
dat het hier om Amsterdam gaat.
1p 1□ Leg uit dat de voorstelling naar Amsterdam verwijst.

Op afbeelding 1 zie je een luchtfoto van het Centraal Station in Amsterdam. Het
gebouw is ontworpen door architect P.J.H. Cuypers en is tussen 1882 en 1889 gebouwd op
drie voor dit doel aangelegde eilanden in de haven van het IJ. Op figuur 1 op de pagina
hiernaast zie je een kaart uit 1725. De stationseilanden zijn later aangelegd.

Bekijk afbeelding 1 en figuur 1 en 2.
De plaats die voor het station werd gekozen riep destijds veel discussie op. Een voordeel
was dat het station dicht bij het stadscentrum kwam te liggen. Er hoefde ook geen bestaande
bebouwing voor te worden afgebroken. Maar er waren ook tegenstanders van deze locatie.
1p 2□ Welk bezwaar zullen deze tegenstanders hebben gehad?

Bekijk afbeelding 1, 2 en 3.
In de negentiende eeuw werden stations gewoonlijk ontworpen door spoorwegingenieurs.
Maar voor het station van de hoofdstad werd tevens een architect aangetrokken. Ingenieurs
en architecten waren in de negentiende eeuw verschillend opgeleid en hadden dan ook een
ander doel voor ogen. In het Centraal Station komen beide uitersten samen.
2p 3□ Leg uit waar enerzijds de architect en anderzijds de ingenieur de nadruk op legt in zijn
vormgeving.

Op afbeelding 3 zie je de overkapping van een van de perrons. Deze bestaat geheel uit ijzer
en glas.
2p 4□ Noem twee voordelen van het gebruik van ijzer bij de bouw van overkappingen.

Veel negentiende-eeuwse stationsgebouwen in Europa zien eruit als Griekse tempels,
gotische kathedralen of kastelen in renaissance-stijl. Ook het ontwerp van Cuypers is een
typisch negentiende-eeuws gebouw.
1p 5□ Leg dit uit.

De zeventiende-eeuwse dichter Vondel schreef over Amsterdam:
Aan de Amstel en aan het IJ, daar doet zich heerlijk open
deze gouden metropool vol handel, bedrijvigheid en statie.
Die rijke handelsstad, in zeventien- en negentiende eeuw,
heeft op veel veroveringen, en ook op overwinningen.
op een statige plek aan het IJ, aan de Amsterdamse haven,
een statige stations-architectuur. Zoals in de negentiende eeuw,
ook met een statig ontwerp van het station.
Vondel schreef over Amsterdam:
Aan de Amstel en aan het IJ, daar doet zich heerlijk open
deze gouden stad met handel, dat zich hier heerlijk open
draagt van Europa
Op afbeelding 4 zie je een stenen reliëf dat in de gevel van het station is aangebracht. Het is
een allegorische voorstelling van Amsterdam, die door de dichtregels van Vondel te
begrijpen is.
2p 6□ Leg uit wat de figuren op dit reliëf voorstellen.

Op afbeelding 5 zie je een ander gevelreliëf. Het stelt twee werelddelen voor, Azië en
Amerika.
2p 7□ Leg uit waar deze voorstelling naar verwijst en verklaar waarom deze aan de gevel van het
Centraal Station van Amsterdam is aange

### Pagina 4

Algemeen gedeelte
figuur 3
stationsgebouw
van Cuijpers
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een stationsgebouw met perron-overkappingen en een overkapping voor een busstation.]
dwarsdoorsnede perron-overkappingen
overkapping nieuw busstation
Op afbeelding 6 zie je een impressie van de nieuwste uitbreidingsplannen aan de achterzijde
van het station. De uitbreiding wordt uitgevoerd door Benthem Crouwel Architekten. Op
figuur 3 hierboven zie je rechts de nieuwe overkapping al ingetekend. Op onderstaande
figuur 4 zie je een schets van deze aanbouw, gezien vanaf het IJ. Boten kunnen er
aanleggen en bussen rijden via een oprit naar boven.
1p 8
Leg uit hoe de vorm van dit nieuwe busstation aansluit bij het bestaande station.
figuur 4
[FIGUUR: Schematische tekening van een nieuwe uitbreiding aan een station, gezien vanaf het IJ, met boten aanlegplaatsen en een oprit voor bussen.]
Bekijk afbeelding 6 en figuur 4.
De uitbreiding moet tevens een uitnodigende ingangspartij worden aan de IJ-zijde.
Geef aan op welke manier de architecten dit denken te realiseren. Noem twee aspecten.
2p 9
Hotelkamers
Vragen bij afbeelding 7 en 8
Op afbeelding 7 zie je het schilderij Hotelkamer uit 1931 van Edward Hopper.
Noem twee aspecten van de voorstelling waaraan je kunt zien dat het hier om een
hotelkamer gaat.
2p 10
Hopper werkte heel langzaam. Hij wachtte lang op inspiratie en maakte hooguit twee
schilderijen per jaar. Hij zei dat een schilderij in zijn hoofd al helemaal af was vóór hij
begon te schilderen.
200028 30
4
Lees verder

### Pagina 5

Algemeen gedeelte
Zijn trage manier van werken geeft zijn schilderijen een verstilde sfeer. Dat wordt hier ook
veroorzaakt door de roerloze houding van de vrouw. Het lijkt alsof de tijd is stilgezet.
3p 11 
Noem drie aspecten van de vormgeving die dit effect versterken.
Het lijkt of je als beschouwer de vrouw bespiedt.
2p 12 
Leg uit hoe Hopper dit effect heeft bereikt. Noem daarbij zowel een aspect van de
vormstelling als van de vormgeving.
Hopper schilderde veel hotels, benzinepompen en andere beelden uit ‘a nation in motion’,
een land (de Verenigde Staten) in beweging. In zijn werk geeft hij uitdrukking aan de
eenzaamheid die ontstaat doordat de mens voortdurend onderweg is, vervreemd van zijn
oorspronkelijke omgeving.
2p 13 
Leg uit hoe deze eenzaamheid verbeeld is in het schilderij op afbeelding 7.

Nan Goldin is een kunstenares die haar persoonlijke leven in beeld brengt met behulp van
de fotografie. Zij leefde lange tijd aan de rand van de samenleving en deze wereld zien we
terug in haar foto’s.

Op afbeelding 8 zie je een foto van haar hotelkamer in Valencia. Het is geen luxe hotel; de
kamer ziet er nogal goedkoop uit.
3p 14 
Waar kun je aan zien dat het een goedkope hotelkamer moet zijn? Noem drie aspecten.

Hoewel Nan Goldin zelf niet te zien is vertelt de foto een heel verhaal over haar.
2p 15 
Noem twee feiten die de foto over haar vertelt en geef daarbij aan waar je ze uit op kunt
maken.
Ook bij dit werk voelt de beschouwer zich een bespieder.
1p 16 
Leg dit uit.

Bekijk afbeelding 8.
De foto’s van Nan Goldin worden niet door iedereen als kunst beschouwd. Het lijken
kiekjes of amateurfoto’s.
2p 17 
Noem twee aspecten van de foto waardoor die indruk wordt gewekt. Geef bij elk aspect een
voorbeeld.

Toch is het werk van Goldin opgenomen in het domein van de kunst. Haar foto’s worden
vaak op grote formaten getoond in musea en galeriëen en worden gepubliceerd in boeken en
tijdschriften. Haar werk sluit ook aan bij hedendaagse trends in de kunst.
1p 18 
Leg uit waarom de foto op afbeelding 8 tot het terrein van de kunst gerekend kan worden.
200028 30 5 Leest verder

### Pagina 6

Algemeen gedeelte

Tulpen

Vragen bij figuur 5 en afbeelding 9 en 10
In de zeventiende eeuw werd de oorspronkelijk uit Turkije afkomstige tulp in Nederland
geïntroduceerd. Voor deze exotische bloembollen werden al gauw enorme bedragen betaald
en er ontstond een ware tulpenrage. In 1637 stortte de tulpenhandel in en veel kooplieden
raakten daardoor hun geld kwijt.

figuur 5

[FIGUUR: Een 17e-eeuwse gravure met een kar getrokken door paarden, waarop vele mensen en de godin Flora zitten. De kar is versierd met bloemen en planten en lijkt op een wagen. Op de achtergrond zijn gebouwen en een zeilboot te zien.]

Op de gravure op figuur 5 zie je Flora, de godin van de bloemen op haar wagen. De prent
spot met de tulpenhandel: Flora’s zeg, of 'het schip der bloemisten' is een 'mallewagen'
geworden, een narrenschip dat spoedig zal zinken in de golven.
Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit blijkt dat er gespot wordt met de tulpenhandel.

3p 19 ❑

Bij de figuren staat geschreven wat zij voorstellen. Iemand heet Graagrijk, een ander
Likkebaard, weer iemand [IIdde] hoop en Vergaar-al. De maker van de gravure wil aangeven
dat het dom is om snel veel geld te willen verdienen. De prent is „...een verbeelding van
het verbijsterende jaar 1637, waarin deze en gene dwaas het plan had rijk te worden zonder
iets te bezitten en wijs te worden zonder iets te begrijpen."

7p 20 ❑

In de zeventiende eeuw hield het publiek veel van dit soort prenten.
Leg dit uit. Noem daarbij twee inhoudelijke aspecten van deze prent die in die tijd
gewaardeerd werden.

200028 30
6
Lees verder


### Pagina 7

Algemene gedeelte
Op afbeelding 9 zie je een aardewerken ‘bloemenhouder’ uit het eind van de zeventiende
eeuw. Hoewel deze vazen voor allerlei soorten bloemen werden gebruikt noemde men ze
tulpenvazen.
2p 21
Dit soort vazen was uiterst kostbaar en werd vooral als pronkobject gebruikt.
Noem twee aspecten die zo’n vaas kostbaar maken.
3p 22
Op afbeelding 10 zie je twee 'tulpentorens' uit 1996, gemaakt door Jan van der Vaart. Ze
doen denken aan de zeventiende 'tulpenvazen' uit de zeventiende eeuw.
Noem drie aspecten van de vormgeving die daarnaar verwijzen.
2p 23
De tulpentorens fungeren als vaas, maar kunnen ook beschouwd worden als autonome
beelden.
Leg uit waarom ze als autonoom beeld kunnen worden opgevat. Noem twee aspecten.
Dit was de laatste vraag van het Algemeen gedeelte. Ga verder met de vragen behorend bij
het door jou gekozen vak.
200028 30
7
Lees verder

### Pagina 8

Tekenen
Dit gedeelte van het examen bestaat uit 22 vragen.

Reizende kunstenaars
Vragen bij afbeelding 11 en 12.
Op afbeelding 11 zie je een schilderij uit 1658 van de Franse schilder Wallerant Vaillant.
Het stelt een 'briefhouder' voor, een houten bord waarop brieven en schrijfgerel achter
linnen banden zijn gestoken, een voorloper van ons prikbord.
Vaillant heeft de briefhouder zo geschilderd dat alles bedrieglijk echt lijkt.
2p 24 Leg aan de hand van twee aspecten van de vormgeving uit hoe hij dit effect heeft bereikt.
1p 25 Deze vorm van illusionisme heet
A clair-obscur.
B maniërisme.
C trompe-l'oeil.
D vanitas.
Noteer het juiste antwoord.
De linten waarmee de brieven bij elkaar gehouden worden brengen samenhang in de
compositie.
3p 26 Noem drie manieren waarop dat gebeurt.
Vaillant kwam uit Frankrijk, maar werkte een groot deel van zijn leven in Nederland. Het
schilderij op afbeelding 11 heeft dan ook kenmerken van de Hollandse zeventiende-eeuwse
schilderkunst.
2p 27 Leg uit in welk opzicht de Nederlandse schilderkunst in de zeventiende eeuw verschilde van
de barok in Frankrijk en Italië. Betrek in je antwoord twee van de volgende aspecten:
het onderwerp.
de manier van schilderen.
de smaak van het publiek.
Op afbeelding 12 zie je een collage uit 1923 van de Duitse kunstenaar Kurt Schwitters. Hij
noemde zijn kunst Merz, een woord dat ontstond toen hij voor een collage het woord
'Kommerzbank' verknipte.
Schwitters Merz-kunst is te rangschikken onder Dada.
3p 28 Noem drie dadaïstische kenmerken van het werk op afbeelding 12.
Schwitters kwam regelmatig in Nederland, waar hij contact had met kunstenaars van De
Stijl. Hij voelde verwantschap met de uitgangspunten van deze beweging.
2p 29 Noem twee aspecten van de collage waaruit de verwantschap met De Stijl blijkt.
Schwitters verzamelde overal materiaal voor zijn collages, zoals kaartjes, folders en
verpakkingen, meestal met teksten erop. Ook op het schilderij van Vaillant zijn teksten te
zien. Die maken deel uit van de voorstelling, terwijl de teksten bij Schwitters eerder een
beeldende functie hebben.
3p 30 Noem twee aspecten waaraan je kunt zien dat de teksten bij Schwitters vooral een
beeldende functie hebben. Leg ook uit welke beeldende functie zij hebben.

200028 30 8 Lees verder

### Pagina 9

Tekenen
Odalisken
Vragen bij afbeelding 13 en 14
Op afbeelding 13 zie je een schilderijtje uit 1857 van Eugène Delacroix. Het stelt een
odalis,k voor, een Oosterse haremvrouw. Delacroix had in 1832 een reis naar Marokko
gemaakt en schilderde sindsdien veel Oosterse taferelen.
figuur 6
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een liggende, naakte vrouw met een donkere huid, gekleed in een gestreepte doek om haar middel. De vrouw heeft haar arm achter haar hoofd en haar gezicht is naar links gedraaid.]
Voor het schilderij op afbeelding 13 diende de foto op figuur 6 hierboven
deze is gemaakt door een fotograaf, in samenwerking met Delacroix. De schilder maakte
van het meisje op de foto een Oosterse haremvrouw door in het schilderij allerlei aspecten
aan de voorstelling toe te voegen.
Bekijk afbeelding 13.
2p 31 □ Noem drie aspecten van de voorstelling waarmee hij een Oosterse sfeer schept.
De fotografie deed haar intrede omstreeks 1840. Kunstenaars maakten al spoedig gebruik
van dit nieuwe medium. Delacroix vond dat foto's niet meer waren dan ,,een kopie van de
werkelijkheid en dan nog vaak een slechte", omdat ze die werkelijkheid té nauwkeurig
weergaven.
2p 32 □ Breng deze uitspraak in verband met de manier waarop hij de foto van figuur 6 heeft
gebruikt. Noem daarbij één aspect van het schilderij.
Delacroix maakte van een realistisch gegeven een Romantisch schilderij. Zowel de
1p 33 □
voorstelling als de vormgeving zijn typerend voor de Romantiek.
Leg uit waarom het *onderwerp* typerend is voor de Romantiek.
2p 34 □ Noem twee aspecten van de *vormgeving* die het schilderij Romantisch maken.
200028 30
9
Lees verder

### Pagina 10

Tekenen
Op afbeelding 14 zie je een andere odalisk, geschilderd door Henri Matisse in 1928.
35 (2p) Bij Matisse is de omgeving bijna net zo belangrijk als de vrouw.
Noem twee aspecten waardoor die indruk ontstaat.
Matisse heeft evenals Delacroix Noord-Afrika bezocht. Hij liet zich vooral beïnvloeden
door de vormgeving van de islamitische kunst.
36 (1p) Noem één aspect waaraan je dat kunt zien.
De schilderijen op afbeelding 13 en 14 zijn beide losjes geschilderd. Toch zijn er
verschillen in techniek en hanteringswijze. Daardoor doet het schilderij van Delacroix
naturalistischer aan dan dat van Matisse.
37 (3p) Geef aan de hand van drie aspecten van de schildertechniek aan waardoor dit verschil in
naturalisme ontstaat.
Delacroix en Matisse schilderden hetzelfde onderwerp, maar met een heel andere bedoeling.
Dit blijkt vooral uit de manier waarop zij de vrouw voorstellen.
38 (2p) Leg uit wat elke kunstenaar beoogde. Betrek de manier waarop de vrouw is voorgesteld in
je antwoord.
Amerika in beeld
Vragen bij afbeelding 15 en 16
Op afbeelding 15 zie je een schilderij uit 1666 van de Antwerpse schilder Jan van Kessel.
Het is er een uit een serie van vier waarin de werelddelen worden verbeeld. Dit paneel geeft
een beeld van Zuid-Amerika.
39 (2p) Het schilderij vertelt van alles over het land.
Geef twee voorbeelden van aardrijkskundige informatie die het schilderij biedt.
Het schilderij is geen impressie van Amerika, maar eerder een wetenschappelijke of
educatieve presentatie.
40 (3p) Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.
Het nauwkeurig en systematisch registreren van de zichtbare werkelijkheid, zoals Van
Kessel dit doet in dit schilderij, is kenmerkend voor de tijdgeest van de zeventiende eeuw.
41 (1p) Leg dit uit.
Op afbeelding 16 zie je een schilderij uit 1961 van Jasper Johns, met de titel Map
(Landkaart). De componist John Cage was getuige van het ontstaan van dit werk. Hij
schreef daarover: „Johns had een kaart van de Verenigde Staten gevonden waarop alleen
de grenzen tussen de staten waren aangegeven (...). Hij tekende de geometrie van de kaart
op een doek en kopieerde hem daarna op het oog en uit de losse hand, waarbij hij de
verhoudingen intact liet.”
Johns gebruikte een tijd lang landkaarten als uitgangspunt voor zijn werk. Hij maakt er
echter heel persoonlijke schilderijen van.
42 (3p) Geef aan hoe hij dat doet. Noem drie aspecten van het schilderij op afbeelding 16.
43 (2p) Hoewel de landkaart slechts een aanleiding was om een schilderij te maken, zijn de
verschillende staten van Amerika tamelijk goed herkenbaar gebleven.
Hoe komt dat? Noem twee aspecten.
200028 30 10 Lees verder

### Pagina 11

Tekenen
1p 44 
Johns gebruikte behalve landkaarten ook Amerikaanse vlaggen als basis voor schilderijen. Leg uit wat de vlaggen en kaarten met elkaar gemeen hebben en waarom Johns ze interessant vond als uitgangspunt voor zijn werk.
2p 45 
Bekijk afbeelding 16. Welke twee belangrijke naoorlogse stromingen zijn terug te vinden in het werk van Johns? Geef voor beide stromingen een argument.
Einde
200028 30
11

### Pagina 12

Handenarbeid
Dit gedeelte van het examen bestaat uit 21 vragen.

Fonteinen

Vragen bij afbeelding 17, 18 en 19
Op afbeelding 17 zie je de Vierstromenfontein uit 1650 van Gianlorenzo Bernini op het
Piazza Navona in Rome. In het midden is een enorme rots opgebouwd, waaruit de vier grote
rivieren van de wereld oorspringen: de Donau in Europa, de Ganges in Azië, de Nijl
vertegenwoordigt Afrika en de Rio de la Plata Amerika. De rots vormt de basis voor een
Egyptische obelisk.

[FIGUUR: Een schets van een fontein met obelisken en rotsen.]

figuur 6

2p 24 [ ] Bernini wilde de obelisk, die door de Romeinen naar Rome was vervoerd, als een triomfzuil
midden in de fontein verheffen. Dit was zowel technisch als beeldend moeilijk te realiseren.
Op de schetsen op figuur 6 hierboven zie je dat Bernini zich concentreert op deze
problemen.
Bekijk figuur 6 en afbeelding 17.
Leg uit hoe Bernini deze twee problemen heeft opgelost.

1p 25 [ ] In een tekst onder de obelisk wordt aangegeven dat het pauselijke Rome het centrum van de
wereld is. Bernini verbeeldt dit idee in zijn fontein.
Leg dit uit.

200028 30 12 Lees verder

### Pagina 13

Handenarbeid
Bekijk het detail op afbeelding 17a.
De figuren zijn van marmer en voor de rots gebruikte Bernini travertijn. Dat is een zachte,
poreuze marmersoort.
1p 26 ☐ Welk beeldend effect ontstaat hier door het gebruik van travertijn?

Op afbeelding 18 zie je een fontein van het Russische echtpaar Ilya en Emilia Kabakov.
Deze werd in 2000 ontworpen voor de markt van Middelburg. De fontein bestaat uit twee
stoelen en een sokkel met een schaalmodel van het marktplein zoals dat er in de
Middeleeuwen uitzag. Een de van het marktplein nogal wat verbeeldt. Om deopening in die
sokkel. Om dit goed te kunnen zien moet je op de stoel gaan zitten. Als iemand dat doet
treedt de fontein in werking!
[FIGUUR: Een schetsmatige tekening van een fontein met twee stoelen ervoor. Op de sokkel staat een miniatuur van een middeleeuwse marktplaats. Er staan figuren afgebeeld rondom de fontein en de stoelen.]
figuur 7

Bekijk de ontwerptekening opFiguur 7.
Kabakov ging ervan uit dat de fontein een toeristische attractie zou worden.
Geef twee redenen voor deze veronderstelling.
2p 27 ☐
De fontein is van brons.
3p 28 ☐ Noem drie eigenschappen van brons waardoor het geschikt is voor deze fontein.

Bekijk figuur 6 en 7.
De tekeningen van de Kabakovs hebben een andere functie dan de schetsen van Bernini.
Geef aan wat dit verschil inhoudt. Betrek beide afbeeldingen in je antwoord.
2p 29 ☐
Op afbeelding 19 zie je een installatie uit 1995 van de Zwitserse kunstenaar Roman Signer.
Hij noemde het Fontana di Piaggio, Piaggio-fontein. Piaggio is de merknaam van deze
driewielige auto. Deze fontein stond tijdens een tentoonstelling van beelden steeds op een
andere plaats in de stad.
Signer drijft de spot met de beroemde Italiaanse fonteinen.
Leg uit op welke wijze hij dit doet.
2p 30 ☐

Bekijk afbeelding 17, 18 en 19.
De fonteinen van Bernini, Kabakov en Signer zijn heel verschillend en komen dan ook
voort uit heel verschillende visies.
Geef voor elke fontein aan welk idee de kunstenaar ermee wil oproepen.
3p 31 ☐

200028 30
13
Lees verder

### Pagina 14

Handenarbeid
Vliegmachines
Vragen bij afbeelding 20 en 21.
Op figuur 8 hieronder zie je een tekening uit een schetsboek van Leonardo da Vinci.
figuur 8
[FIGUUR: Schets van een vogelachtige vliegmachine.]
Leonardo bestudeerde de bewegingen van vogelvleugels. Op de tekening zie je een
2p 32 □ mechanisch model dat deze bewegingen imiteert.
Geef aan hoe dit model de techniek van de vliegbeweging imiteert. Noem twee aspecten.
Da Vinci vroeg zich af hoe mensen zouden kunnen vliegen. Hij ontwierp verschillende
apparaten waarmee dat zou kunnen. Op figuur 9 hieronder zie je een recente reconstructie
van zo'n ontwerp.
figuur 9
[FIGUUR: Reconstructie van een vleugelachtig vliegapparaat met netachtige vleugels.]
1p 33 □ Leg uit waarom een mens nooit zou kunnen vliegen met dit apparaat.
200028 30 14 Lees verder

### Pagina 15

Handenarbeid
Op afbeelding 20 zie je de Helikopter, vervaardigd door Panamarenko in 1973. Deze
Belgische kunstenaar maakt toestellen waarmee je zou kunnen vliegen.
3p 34 □ Op het eerste gezicht lijkt het of de Helikopter echt zou kunnen vliegen.
Noem drie aspecten waardoor die indruk ontstaat.
Op afbeelding 21 zie je een installatie uit 1990 van de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer. Op
de grond staat een steigerjager, gemaakt van loden platen. Achter het vliegtuig is een
schilderij gehangen dat de aardse paradijs zou zijn geweest, waar volgens de bijbel de geschiedenis van de
mensheid is begonnen.
Het vlieguig ziet er doods en gehavend uit, alsof het nooit meer op zal stijgen.
35p 35 □ Geef aan hoe Kiefer dit effect oproept. Doe dit aan de hand van de vorm, kleur en textuur
van het vliegtuig.
De titel van het werk is Voyage au bout de la nuit, wat vertaald kan worden met Reis naar
het einde van de nacht. Deze titel verwijst naar een boek dat gaat over de ondergang van de
wereld.
Op de vleugels van het vliegtuig liggen loden boeken en de straalmotoren zijn volgestopt
met gedroogde papavers. In de cockpit heeft Kiefer een dode slang gelegd. Deze slang kan
2p 36 □ in verband gebracht worden met de betekenis van het schilderij op de achtergrond.
Leg uit wat dit verband inhoudt.
Het vliegtuig dat Kiefer heeft gemaakt is niet te vergelijken met dat van Panamarenko.
Panamarenko wordt vanwege zijn belangstelling voor het vliegen vaak vergeleken met
Leonardo da Vinci. Maar ook deze kunstenaars hebben verschillende uitgangspunten.
3p 37 □ Leg uit wat het verschil is tussen de uitgangspunten van deze drie kunstenaars.
Olifanten
Vragen bij afbeelding 22 tot en met 25
Op afbeelding 22 en 23 zie je een beeld uit 1985 van de Hongaarse kunstenaar János
Bittenbinder. Het is een houten olifant van vier meter hoog die in de hal van het Sint
Radboudziekenhuis in Nijmegen staat.
De olifant isambachtelijk gemaakt. De oren en slagtanden zijn daarbij op een andere
manier tot stand gekomen dan bijvoorbeeld de slurf.
3p 38 □ Leg uit hoe elk van deze drie onderdelen gemaakt is.
Het lijkt of de olifant kan bewegen.
1p 39 □ Geef aan hoe die indruk wordt gewekt.
Bekijk afbeelding 22 en 23.
3p 40 □ Op als een monument voor de met uitsterven bedreigde olifanten.
Noem drie aspecten waardoor het beeld een monumentaal karakter krijgt.
Op afbeelding 24 zie je een werk van de Engelse kunstenaar Bill Woodrow uit de titel
Olifant. Deze olifant is gemaakt van metaal en papier, afkomstig van automobielen en
landkaarten.
Op de foto op afbeelding 25 zie je de olifantenkop van dichtbij.
2p 41 □ Leg uit hoe deze kop technisch tot stand is gekomen. Noem daarbij twee handelingen die
zijn verricht.
200028 30 15 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 1265

### Pagina 16

Handenarbeid
Woodrow houdt zich bezig met de tegenstelling tussen enerzijds de natuur en de oorsprong
van de dingen en anderzijds de consumptiecultuur uit onze industriële maatschappij.
2p 42
Leg uit op welke manier hij deze tegenstelling verbeeldt in het werk op afbeelding 24.
Bekijk afbeelding 24.
De olifant van Woodrow houdt met zijn slurf een machinegeweer vast. Dit verwijst naar
vernietiging of uitroeiing.
2p 43
Noem nog twee andere aspecten van het beeld die hiernaar verwijzen.
Bekijk afbeelding 22 en 24.
De beelden van Bittenbinder en Woodrow zijn in dezelfde tijd ontstaan, maar komen voort
uit verschillende opvattingen over het maken van beelden.
2p 44
Leg uit wat die verschillende opvattingen inhouden.
Einde
200028 30
16

### Pagina 17

Textiele werkvormen

Dit gedeelte van het examen bestaat uit 20 vragen.

Oosterse invloeden

Vragen bij afbeelding 26 tot en met 29
In de achttiende eeuw ontstond in Europa een toenemende belangstelling voor alles wat Oosters was. Zo werd ook de kamerjas ingevoerd. Dit Oosterse kledingstuk, in Nederland Japanse rock genoemd, kwam in de achttiende eeuw in toonaangevende kringen in West-Europa in de mode. Het werd zowel thuis als in het openbaar gedragen. Op afbeelding 26 zie je een damasten kamerjas uit 1760.

1p 24 $\square$ Het model van de jas op afbeelding 26 heeft de vorm van een kimono. Leg uit wat dat betekent voor het dessin.

2p 25 $\square$ De jas op afbeelding 26 is van damast. Beschrijf hoe in damast een dessin zichtbaar wordt.

1p 26 $\square$ Geef aan waardoor het damasteffect wordt versterkt.

1p 27 $\square$ Op afbeelding 27 zie je een Japanse rock van sits. Chintz- of sitstoffen zijn gemaakt van katoen. In welke techniek wordt het dessin op chintz-stoffen uitgevoerd?

3p 28 $\square$ De jas op afbeelding 27 heeft een ander model dan de jas op afbeelding 26. Noem drie verschillen tussen deze twee modellen.

In het begin van de twintigste eeuw greep de Franse couturier Paul Poiret opnieuw terug op Oosterse voorbeelden. Het was de tijd van de ‘Ballets Russes’ en Poirets ontwerpen sloten aan op de exotische ballèten die dit gezelschap in Parijs opvoerde.

2p 29 $\square$ Op afbeelding 28 zie je een zijden theaterjas uit 1912 naar een ontwerp van Poiret. Zijn ontwerpen waren niet alleen exotisch maar gaven de moderne vrouw uit die tijd ook meer vrijheid dan tot dan toe het geval was geweest. Geef aan hoe dat blijkt uit het ontwerp op afbeelding 28. Noem twee aspecten.

Op afbeelding 29 zie je een jas met jurk uit 1998 van Paul Galliano. Deze ontwerper wordt wel als de opvolger van Poiret beschouwd.

3p 30 $\square$ De jas op afbeelding 29 doet denken aan de theaterjas van Poiret. Toch zijn er ook verschillen. De jas van Galliano heeft bijvoorbeeld een ander model. Noem vier verschillen tussen de modellen op afbeelding 28 en 29.

200028 30
17
Lees verder


### Pagina 18

Textiele werkvormen
Bekijk figuur 6 hieronder.

[FIGUUR: Schematische weergave van een kledingstuk met de naden gemarkeerd met A, B en C.]

figuur 6

Het lijkt of de jas van Galliano uit één stuk gemaakt is, maar dat kan niet. Er moeten een of meer naden in zijn verwerkt. Er zijn verschillende mogelijkheden:
A alleen één lange verticale naad op de rug
B alleen twee zijnaden (onder de armen)
C alleen twee schoudernaden
D twee zijnaden én twee schoudernaden (B + C op figuur 6)
4p 31 □ Bespreek deze vier mogelijkheden, waarbij je steeds uitlegt of het zo kan of niet kan. Je mag je antwoord toelichten met een tekening.

De sluiting van de jas van Galliano is eveneens anders dan die bij Poiret. In eerste instantie lijkt deze sluiting bij het motief te horen. Maar dat is niet zo. Deze is later op de stof geappliceerd.
3p 32 □ Waar kun je uit opmaken dat de sluiting geen onderdeel van het motief van de jas is? Noem drie aspecten.

Bekijk afbeelding 29.
2p 33 □ Het ontwerp van Galliano is duidelijk ‘jaren negentig’ en zou postmoderm genoemd kunnen worden. Leg dit uit. Betrek zowel het kostuum als de presentatie in je antwoord.

Sluicrs

Vragen bij afbeelding 30 tot en met 36
Op afbeelding 30 zie je een schilderij uit 1480 van de Vlaamse schilder Hans Memling. De vrouw draagt een hoofd bedekking uit die tijd.

3p 34 □ Ook de kleding van de vrouw is typerend voor de late Middeleeuwen. Noem drie kenmerken waaraan je dat kunt zien.

Aan de hoofd bedekking werd in die tijd veel aandacht geschonken.
1p 35 □ Geef aan hoe de sluier in de vorm komt zoals die te zien is op afbeelding 30.

Dit soort hoofd bedekking had in de Middeleeuwen een functie.
2p 36 □ Leg uit waarom deze hoofd bedekkingen gedragen werden. Noem twee aspecten.

Op afbeelding 31 zie je een hedendaagse bruid in een traditionele trouw japon met sluier. De witte kleur en de sluier hebben een symbolische betekenis.
2p 37 □ Geef aan welke symbolische betekenis de kleur wit heeft en leg uit op welke manier een sluier bijdraagt aan deze symboliek.

200028 30 18 Lees verder


### Pagina 19

Textiele werkvormen
Céline van Balen is een Nederlandse fotografe die in het kader van Document Nederland,
een jaarlijkse fotografieopdracht, foto's maakte van meisjes met hoofddoekjes. Je ziet
foto's van deze serie op afbeelding 32, 33 en 34.

Het meisje op afbeelding 32 draagt een witte hoofddoek. Deze ziet er anders uit dan de
sluiers van Westerse bruiden en ook de manier waarop zij hem draagt verschilt van de
4p 38 ☐ Geef aan wat deze verschillen in uiterlijk en dracht inhouden en waar ze uit voortkomen.
Betrek beide sluiers in je antwoord.

Céline van Balen meldde dat het individu van elk meisje benadrukken. In Hollands Dagboek
vertelt zij het zo: ,,Ik wilde laten zien dat het allemaal verschillende meisjes zijn, dat ze
meer zijn dan oh, dat is zo'n meisje met een hoofddoek.”
Bekijk afbeelding 32, 33 en 34.
2p 39 ☐ Noem twee aspecten van de foto's waaruit die benadering van het individuele spreekt.

Op afbeelding 35 zie je een sluier uit 1938 van de Italiaanse modeontwerpster Elsa
Schiaparelli. Afbeelding 36 toont een detail.
2p 40 ☐ Leg uit hoe vorm en decoratie bij deze sluier zijn ontstaan.

De sluier lijkt niet zo soepel, maar toch zijn er aspecten die er een beweeglijk effect aan
4p 41 ☐ geven.
Noem vier van die aspecten.

Schiaparelli's ontwerp is een sluier maar tegelijk een speelse verbeelding van het idee
1p 42 ☐ sluier.
Leg dit uit.

Schiaparelli had in de jaren dertig veel contacten met beeldende kunstenaars.
2p 43 ☐ Met welke kunststroming uit die tijd is haar werk verwant? Geef een argument voor je antwoord.

Einde
200028 30
19