# Eindexamen Scheikunde HAVO 2021 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2021/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijd vak 3
maandag 6 juli
13.30 - 16.30 uur
scheikunde

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData.

Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding
worden aan het antwoord me est al geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1028-a-21-3-0

### Pagina 2

Geleisuiker
Rian maakt aardbeienjam. Volgens haar recept moet ze gepureerde
aardbeien vier minuten lang koken met wat citroensap en geleisuiker.
Geleisuiker is een mengsel van suiker (sacharose), pectine en
citroenzuur. Sacharose geeft de jam een zoete smaak. Ook bindt
sacharose een groot deel van het water uit het fruit, waardoor
micro-organismen in jam nauwelijks kunnen groeien en de jam lang
houdbaar blijft. Op de uitwerkbijlage bij dit examen is de structuurformule
van een sacharosemolecuul weergegeven.

2p 1 Teken op de uitwerkbijlage twee watermoleculen die elk met een
waterstofbrug aan het sacharosemolecuul zijn gebonden.
— Geef elk watermolecuul weer met $H\overset{\normalsize O}{\normalsize \parallel}H$.
— Geef de waterstofbruggen weer met stippellijntjes (• • •).

Tijdens het koken treedt hydrolyse op van de sacharosemoleculen. Op de
uitwerkbijlage is deze hydrolyse onvolledig weergegeven.

3p 2 Geef op de uitwerkbijlage de reactievergelijking in structuurformules van
de hydrolyse van sacharose.

Het verdikkingsmiddel pectine maakt de jam minder vloeibaar. Hieronder
is een fragment van eenpectinemolecuul in structuurformule
weergegeven.

[FIGUUR: structuurformule van een pectine fragment]

Pectine is een copolymeer. Pectine wordt gevormd uit monomeren van
galacturonzuur (monomeer eenheid I) en monomeren van stof II
(monomeer eenheid II). Stof II kan beschouwd worden als de ester van
galacturonzuur en een andere stof.

2p 3 Geef de structuurformule van deze andere stof.

HA-1028-a-o 2 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 3

Rian heeft berekend dat een potje jam 1,6 gram pectine bevat.

4p 4 Bereken het totale aantal mol pectine in dit potje jam.
Gebruik de volgende gegevens:
– Een pectine molecuul bestaat gemiddeld uit $5,1 \cdot 10^2$ monomereenheden.
– 72% van de $5,1 \cdot 10^2$ monomereenheden is monomereenheid II.
– Monomereenheid II heeft een molaire massa van $190 \text{ g mol}^{-1}$.
– Monomereenheid I heeft de formule $C_6H_8O_6$.

Wanneer de jam na het koken afkoelt, vormt zich een netwerk van pectine moleculen dat de andere stoffen insluit. Een dergelijk netwerk wordt een gel genoemd. In onderstaande figuur zijn twee pectine moleculen te zien die door middel van bindingen (zie 1) tussen de estergroepen en bindingen (zie 2) tussen de carboxylgroepen met elkaar verbonden zijn.

figuur

[FIGUUR: Een schematische weergave van pectine moleculen die een netwerk vormen. Verschillende moleculen zijn getekend: pectine moleculen met ester- en carboxylgroepen, suikermoleculen en watermoleculen. Bindingen tussen de pectine moleculen zijn aangegeven met cijfers 1 en 2. Binding 1 is tussen een estergroep en een carboxylgroep. Binding 2 is een waterstofbrugbinding tussen twee carboxylgroepen.]

2p 5 Geef de naam van het bindingstype dat wordt aangeduid met cijfer 1 in de figuur. Licht je antwoord toe aan de hand van de structuurformules van de betrokken groepen.

HA-1028-a-o 3 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 4

Het citroensap dat Rian heeft toegevoegd, bevat een zuur dat de vorming
van een gel bevordert en de pH rond 3,2 brengt.

6 Bereken [$H^+$] in mol $L^{-1}$ in deze jam met pH = 3,2. Geef de uitkomst in het
juiste aantal significante cijfers.

De structuurformule van het zuur in citroensap is te omschrijven als
prop-aan met op het eerste, tweede en derde koolstofatoom een
carboxylgroep in plaats van een H-atoom. Ook bevindt zich aan het
middelste koolstofatoom een hydroxylgroep in plaats van een H-atoom.
De molecuulformule is $C_6H_8O_7$.

7 Geef de structuurformule van het zuur op basis van bovenstaande
beschrijving.

Als Rian vergeet om citroensap toe te voegen wordt de pH van de jam
hoger dan 4,1. Bij deze hogere pH zal de meerderheid van de
carboxylgroepen (COOH) in pectine zijn omgezet tot COO$^-$-groepen.
Zonder citroensap zullen er dus weinig tot geen carboxylgroepen zijn,
waardoor de binding die in de figuur is aangeduid met cijfer 2 niet
aanwezig is. De afwezigheid van deze binding zorgt ervoor dat de
pectinemoleculen niet bij elkaar worden gehouden en er zich geen gel
vormt. Tussen de COO$^-$-groepen vindt zelfs een interactie plaats die
gelvorming tegengaat.

8 Geef de naam van het bindingstype dat is aangeduid met cijfer 2 en geef
aan welke interactie tussen COO$^-$ -groepen plaatsvindt waardoor
gelvorming wordt tegengegaan.
Noteer je antwoord als volgt:
bindingstype (aangeduid met cijfer 2): ...
interactie tussen COO$^-$ -groepen: ...

HA-1028-a-o 4 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 5

Ga verder op de volgende pagina.
HA-1028-a-o 5 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 6

Van kunststofafval tot grondstof
In Europa werd in 2016 van al het ingezamelde kunststofafval ongeveer
30% gerecycled. De rest van het kunststofafval belandde op de vuilnisbelt
of werd verbrand. Sommige kunststoffen, zoals thermoharders, zijn
moeilijk te recyclen.
2p 9 Geef aan op macroniveau en op microniveau, waarom een thermoharder
moeilijk te recyclen is.
Noteer je antwoord als volgt:
macroniveau: ...
microniveau: ...
In de haven van Rotterdam wordt een fabriek gebouwd die
niet-recyclebaar kunststofafval gaat omzetten tot waardevolle
chemicaliën. Een voorbeeld is de vorming van de grondstof methanol. In
figuur 1 is een onvolledig blokschema van dit proces weergegeven.

figuur 1
[FIGUUR: Een blokschema met vier vakjes. Van links naar rechts: kunststofafval, R1, zuivering, R2. Pijlen geven de stroomrichting aan: kunststofafval -> R1, R1 -> zuivering, zuivering -> R2. Uit R1 komt ook een pijl naar beneden met 'gasmengsel'. Uit R2 komt een pijl naar rechts met 'methanol'.]

kunststofafval R1 gasmengsel zuivering synthesesgas R2 methanol

In reactor 1 (R1) wordt kunststofafval omgezet tot een gasmengsel. Voor
deze omzetting is energie nodig. Op de uitwerkbijlage is een onvolledig
energiediagram weergegeven van deze reactie.
3p 10 Maak op de uitwerkbijlage het energiediagram van deze reactie af. Geef
de volgende onderdelen weer, met bijbehorende bijschriften:
– het energieniveau van de reactieproducten;
– het energieniveau van de geactiveerde toestand;
– de reactiewarmte.
Het in R1 ontstane gasmengsel wordt vervolgens gezuiverd tot
synthesegas: een mengsel van koolstofmono-oxide en waterstof. In
reactor 2 (R2) wordt uit dit synthesegas methanol gevormd volgens
onderstaande vergelijking.
CO + 2 H$_2$ → CH$_3$OH
Bij deze reactie komt warmte vrij.
2p 11 Bereken de reactiewarmte van deze reactie in J per mol methanol
($T = 298K$ en $p = p_0$). Gebruik Binas-tabel 57 of ScienceData-tabel 9.2.

HA-1028-a-o 6 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 7

In een chemische fabriek zal de vrijgekomen reactiewarmte zo veel
mogelijk elders in het proces weer gebruikt worden. Hierbij worden
warmtewisselaars ingezet. In deze opgave wordt een warmtewisselaar
weergegeven zoals in figuur 2.

[FIGUUR: Schematische weergave van een warmtewisselaar met twee ingangen en twee uitgangen voor stromen.]

stofstroom in warm of koud water stofstroom uit

Op de uitwerkbijlage is het blokschema uit figuur 1 weergegeven en
uitgebreid met één warmtewisselaar. In dit blokschema ontbreekt een
tweede warmtewisselaar.

2p 12 Voer in het blokschema op de uitwerkbijlage de volgende opdrachten uit:
- Teken de tweede warmtewisselaar.
- Geef bij elke warmtewisselaar met een pijl de richting aan van de
waterinvoer.
- Geef bij elke warmtewisselaar aan welke stroom koud water bevat
en welke stroom warm water bevat.
- Houd rekening met hergebruik van energie.

De Rotterdamse fabriek kan 3,6·10^5 ton kunststofafval verwerken tot
2,13·10^5 ton methanol (1,0 ton = 1,0·10^3 kg). Deze opbrengst is lager dan
volgens de theorie te verwachten is.

3p 13 Bereken het rendement van de omzetting van kunststofafval tot methanol.
Neem aan dat kunststofafval 60 massaprocent koolstof bevat.

Methanol is een belangrijke grondstof voor de productie van alkenen, die
gebruikt kunnen worden voor de productie van bijvoorbeeld kunststoffen.

2p 14 Geef één argument waaruit blijkt dat kunststof die is gemaakt met behulp
van methanol uit de Rotterdamse fabriek past bij
het cradle-to-cradle-principe. Licht je antwoord toe.

HA-1028-a-0 7 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

CO-meting
In een verkeerd afgestelde cv-ketel kan onvolledige verbranding van
aardgas optreden. Daarbij kan, behalve water en koolstofdioxide, ook het
giftige gas koolstofmono-oxide (CO) ontstaan.
3p 15 Geef de vergelijking voor de onvolledige verbranding van aardgas.
Neem aan dat:
- aardgas alleen uit methaan bestaat;
- uitsluitend CO, koolstofdioxide en water ontstaan;
- CO en koolstofdioxide ontstaan in de molverhouding 1 : 2.
Koolstofmono-oxide is giftig doordat het zuurstof uit het lichaam verdringt.
Bij inademing van schone lucht wordt zuurstof uit de lucht gebonden door
het eiwit hemoglobine (Hb). Hierbij ontstaat oxyhemoglobine ($HbO_2$), dat
zuurstof via de bloedbaan door het lichaam verspreidt. Wanneer lucht is
verontreinigd met koolstofmono-oxide, wordt koolstofmono-oxide in plaats
van zuurstof door Hb gebonden. Er ontstaat dan HbCO. Slechts een
kleine concentratie koolstofmono-oxide leidt al tot een vergiftiging.
Inademing van lucht die 0,10 volume proceent koolstofmono-oxide bevat,
leidt ertoe dat 50% van alle Hb-moleculen bindt met CO-moleculen en
50% van de Hb-moleculen bindt met O₂-moleculen.
2p 16 Leid uit bovenstaande informatie af dat Hb-moleculen bij voorkeur aan
CO-moleculen binden. Gebruik eventueel een gegeven uit
Binas-tabel 83C of ScienceData-tabel 21.4.
Bij een vermoeden van CO-vergiftiging kan het CO-gehalte in de
uitgeademde lucht worden gemeten met een CO-meter. Deze meting is
mogelijk omdat koolstofmono-oxide dat aan hemoglobine is gebonden,
ook weer kan loslaten en geleidelijk wordt uitgeademd. Uit de meetwaarde
wordt vervolgens het HbCO-gehalte in het bloed berekend. Het verband
tussen het CO-gehalte in de uitgeademde lucht en het HbCO-gehalte in
het bloed is in de figuur weergegeven.
figuur
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "HbCO-gehalte in bloed (%)" van 0 tot 40, en op de x-as "CO-gehalte in uitgeademde lucht (volume-ppm)" van 0 tot 220. De grafiek toont een rechte lijn die start in de oorsprong en positief lineair stijgt.]
HbCO-gehalte
in bloed (%)
40
30
20
10
0
0
40
80
100
140
180
220
CO-gehalte in uitgeademde lucht
(volume-ppm)
HA-1028-a-o
8/15
lees verder

### Pagina 9

Bij een HbCO-gehalte van meer dan 12% is er sprake
van CO-vergiftiging. Het CO-gehalte op de horizontale as is uitgedrukt in
volume-ppm. 1 volume-ppm komt overeen met $1 \cdot 10^{-6}$ liter
koolstofmono-oxide per liter lucht. Bij een meting blijkt de uitgeademde
lucht van een persoon $3,0 \cdot 10^2$ $\mu$g koolstofmono-oxide te bevatten. Het
volume van de uitgeademde lucht van deze persoon was 4,0 L.

3p 17 Voer de volgende opdrachten uit:
- Bereken het CO-gehalte in volume-ppm in de uitgeademde lucht van
deze persoon. De dichtheid van koolstofmono-oxide is $1,25$ g L$^{-1}$.
- Leg uit met behulp van de figuur of er sprake is van CO-vergiftiging.

De werking van de CO-meter is gebaseerd op een redoxreactie in een
elektrochemische cel. De uitgeademde lucht wordt langs een van de
elektroden geleid. Het CO wordt daarbij omgezet tot CO$_2$ volgens
onderstaande halfreactie.

$$ \mathrm{H_2O} + \mathrm{CO} \rightarrow 2\mathrm{H^+} + \mathrm{CO_2} + 2\mathrm{e^-} $$

Aan de andere elektrode van de CO-meter reageert zuurstof. Bij deze
omzetting reageren ook H$^+$-ionen.

3p 18 Geef de vergelijking van de andere halfreactie en de vergelijking van de
totale reactie in de CO-meter. Gebruik Binas-tabel 48 of
ScienceData-tabel 9.1F.

lemand met een CO-vergiftiging moet snel schone lucht inademen die
geen koolstofmono-oxide bevat. CO-moleculen die loslaten van
Hb-moleculen worden dan verdrongen door de overmaat aan
O$_2$-moleculen die wordt ingeademd. De vrijgekomen Hb-moleculen binden
vervolgens O$_2$-moleculen in plaats van CO-moleculen. De snelheid
waarmee de concentratie HbCO in het bloed afneemt is zodanig dat elke
5 uur de concentratie HbCO halveert. De concentratie HbCO in het bloed
van een patiënt is 2,28 mmol L$^{-1}$.

2p 19 Bereken de gemiddelde snelheid in mol L$^{-1}$ s$^{-1}$ waarmee de concentratie
HbCO gedurende de eerste 5,0 uur afneemt.

Een nadeel van de inademing van lucht is dat het lang duurt voordat de
concentratie HbCO op een niet-giftig niveau is gekomen. Bij ernstige
CO-vergiftiging wordt daarom vaak beademd met zuivere zuurstof. De tijd
die nodig is om de concentratie HbCO te halveren wordt dan
teruggebracht tot 1,0 uur.

2p 20 Leg uit, met behulp van het botsende-deeltjesmodel, dat bij beademen
met zuivere zuurstof een lege bindingsplek in een Hb-molecuul sneller
wordt gevuld door een O$_2$-molecuul dan bij het inademen van lucht.

HA-1028-a-o 9 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 10

Zonlicht maakt zout water zoet

Voor het verbouwen van gewassen zoals rijst is veel water nodig.
Grondwater bevat vaak te veel opgeloste zouten om het water voor
gewasteelt te kunnen gebruiken. Deze zouten moeten worden verwijderd.
Hierna wordt het water 'zoet water' genoemd. Destillatie van grote
hoeveelheden grondwater kost veel energie en is duur. Een mogelijk
alternatief is elektrolyse. Bij elektrolyse stroomt zout grondwater
door een opstelling met membranen waarover een spanning is aangelegd
(figuur 1). De benodigde elektrische energie wordt met behulp van
zonlicht opgewekt.

figuur 1
[FIGUUR: Schematische weergave van een elektrolyse-opstelling met meerdere membranen, waarbij vloeistofstromen worden ingebracht en uitgeleid, en met symbolen voor ionen (A en B), elektrolyt in/uit en een spanningsbron.]

In figuur 1 is weergegeven hoe zout grondwater van onderaf een
opstelling met zes compartimenten binnenstroomt. Na inschakelen van de
spanningsbron kunnen de ionen die in het zoute water aanwezig zijn zich
door een membraan verplaatsen. Membraan A laat uitsluitend positieve
ionen door en membraan B laat uitsluitend negatieve ionen door. Doordat de
membranen A en B afwisselend zijn geplaatst, vindt in sommige
compartimenten een verwijdering van ionen plaats en in andere
compartimenten een toename van de concentratie van ionen. Er stromen
dus twee vloeistoffen uit de opstelling: zoet water en zeer zout water.

2p 21 Geef op de uitwerklage aan welke van de getekende ionen zich door
een membraan verplaatsen na het inschakelen van de spanningsbron.
Geef ook telkens de richting van deze verplaatsing aan met een pijl.
1p 22 Geef aan welke vloeistofstroom bestaat uit zoet water en welke
vloeistofstroom uit zeer zout water.
Noteer je antwoord als volgt:
vloeistofstroom 1: ...
vloeistofstroom 2: ...

HA-1028-a-o 10 / 15 lees verder ▶▶►

### Pagina 11

Aan de negatieve elektrode ontstaat waterstof volgens halfreactie 1. Als
deze waterstof wordt opgeslagen, kan die gebruikt worden voor een
brandstofcel die 's nachts de opstelling van energie voorziet. De waterstof
wordt gevormd volgens onderstaande halfreactie:
$2 \mathrm{H}_{2} \mathrm{O}+2 \mathrm{e}^{-} \rightarrow \mathrm{H}_{2}+2 \mathrm{OH}^{-}$
(halfreactie 1)
Langs beide elektroden wordt een elektrolyt-oplossing geleid. Hiervoor
wordt een oplossing van natriumsulfaat $(\mathrm{Na}_{2} \mathrm{SO}_{4})$ gebruikt.
23 Leg uit of de elektrolyt-oplossing aan de negatieve elektrode (na enige
tijd) ververst moet worden.
In de opstelling van figuur 1 wordt voorkomen dat chloride-ionen in de
elektrolyt-oplossing aan de positieve elektrode komen. Dit voorkomt het
optreden van een ongewenste halfreactie van $\mathrm{Cl}^{-}$ aan deze elektrode.
Volgens het GHS-systeem zou dan gevarenzin $\mathrm{H330}$ van toepassing zijn.
24 Geef de vergelijking voor deze halfreactie en geef aan op welke stof $\mathrm{H330}$
van toepassing is. Gebruik Binas-tabellen 48 en 97E of
ScienceData-tabellen 9.1F en 38.3.
Noteer je antwoord als volgt:
vergelijking halfreactie: ...
H330 is van toepassing op de stof: ...

HA-1028-a-o
11 / 15
lees verder

### Pagina 12

In figuur 2 is de structuurformule weergegeven van een additiepolymeer waaruit een van de twee soorten membranen uit de opstelling is gemaakt. Dit additiepolymeer is gevormd uit twee soorten monomeren. Een van de monomeren is ook apart in figuur 2 weergegeven. Het andere monomeer zorgt voor crosslinks tussen de ketens van het polymeer.

figuur 2
[FIGUUR: Structuurformules van een polymeer en twee monomeren, met de ene monomeer genaamd 'monomeer 1' en de andere monomeer met een SO3-Na+ groep.]

structuurformule polymeer monomeer 1

3p 25 Geef de structuurformule van het andere monomeer, dat zorgt voor crosslinks tussen de ketens van het polymeer.

2p 26 Leg uit of het membraan dat is gemaakt van dit polymeer (dat is weergegeven in figuur 2) alleen positieve ionen of juist alleen negatieve ionen doorlaat.

Een belangrijk voordeel van elektrodialyse is het lage energieverbruik. Met 2,3 kWh aan energie kan $1,0$ m$^3$ zout grondwater worden gezuiverd. De benodigde energie kan bovendien met zonlicht worden opgewekt. Bij het destilleren van zout grondwater ligt het energieverbruik veel hoger, doordat veel energie nodig is om water te laten verdampen. Met behulp van onderstaande gegevens kan worden berekend dat met $2,3$ kWh aan energie via destillatie veel minder dan $1,0$ m$^3$ zout grondwater gezuiverd kan worden.

Gegevens:
- $1,0$ kWh komt overeen met $3,6 \cdot 10^6$ J.
- De verdampingsenergie van zout grondwater is $2,26 \cdot 10^6$ J per kg.
- De dichtheid van zout grondwater is $1,02 \cdot 10^3$ kg/m$^3$.

4p 27 Bereken met behulp van deze gegevens het volume zout grondwater in m$^3$ dat met $2,3$ kWh aan energie gezuiverd kan worden via destillatie. Geef de uitkomst in het juiste aantal significante cijfers.

HA-1028-a-o 12 / 15 lees verder ‣‣‣

### Pagina 13

Ga verder op de volgende pagina.
HA-1028-a-o 13 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 14

Kringloop

Planten maken de zwavelbevattende aminozuren cysteïne en methionine
uit sulfaat. Deze ionen worden opgenomen uit de bodem. Door het
eten van planten krijgen mensen deze aminozuren binnen. In het
menselijk lichaam worden vrijwel alle zwavelbevattende stoffen gemaakt
uit de aminozuren cysteïne of methionine. Zo wordt de stof
diwaterstofsulfide, die helpt de bloeddruk te reguleren, gemaakt uit
cysteïne. Deze omzetting is hieronder schematisch weergegeven.

cysteïne + H$_2$O $\rightarrow$ aminozuur X + H$_2$S

1p 28 Geef de naam van aminozuur X. Gebruik Binas-tabel 67H1 of
ScienceData-tabel 13.7c.

Het lichaam bewaart cysteïne door het om te zetten tot glutathion en dit
vervolgens op te slaan. Glutathion is een verbinding van de aminozuren
glutaminezuur, cysteïne en glycine. Glutathion kan worden weergegeven
als:

Glu$^*$-Cys-Gly

Hierbij is het aminozuur glutaminezuur weergegeven als Glu$^*$, omdat dit
aminozuur op een opmerkelijke manier aan cysteïne is gebonden. De
carboxylgroep van de restgroep van glutaminezuur is gebonden aan de
aminogroep van cysteïne. Cysteïne en glycine zijn wel op de gebruikelijke
manier aan elkaar gebonden.

4p 29 Geef de structuurformule van glutathion.

Het overschot aan zwavelbevattende aminozuren wordt in het lichaam van
mensen en dieren omgezet tot sulfaationen die via de urine worden
uitgescheiden. Deze ionen kunnen via het grondwater door planten
worden opgenomen, maar kunnen ook via het oppervlaktewater in zee
belanden. In zee kunnen de sulfaationen worden omgezet tot organische
verbindingen. Bij de afbraak van deze verbindingen ontstaan vluchtige
zwavelbevattende stoffen, zoals carbonylsulfide. De molecuulformule van
carbonylsulfide is COS.

2p 30 Geef de structuurformule van COS.

HA-1028-a-o 14 / 15 lees verder ►►►


### Pagina 15

De vluchtige zwavelbevattende stoffen komen vrij uit de oceaan en
worden in de atmosfeer omgezet tot zwaveldioxide. Vervolgens worden de
zwaveldioxidemoleculen in een reactie met andere moleculen omgezet tot
sulfaationen. De sulfaationen komen, met bijvoorbeeld regen, in de
bodem terecht.

2p 31 Leg uit aan de hand van de lading van de genoemde deeltjes of
sulfaationen de enige deeltjes zijn die ontstaan bij deze omzetting van
zwaveldioxide.

Het gedeelte van de kringloop dat in deze opgave wordt beschreven, is op
de uitwerkbijlage vereenvoudigd en onvolledig weergegeven. De
verschillende zwavelbevattende stoffen ontbreken en de richting van vier
stofstromen is niet aangegeven.

3p 32 Vul het schema op de uitwerkbijlage aan.
- Maak pijlen van alle lijnen, zodat die de juiste richting van de
stofstromen aangeven.
- Noteer op elke stippellijn het nummer van de juiste stof, stofgroep of
ionsoort. Houd er rekening mee dat er één nummer is dat vaker dan
één keer moet worden gebruikt.
1 vluchtige zwavelbevattende stoffen
2 sulfaationen
3 zwavelbevattende aminozuren
4 zwaveldioxide

2p 33 Leg uit of de kringloop die in deze opgave is beschreven, een
stofkringloop of een elementkringloop is. Geef ook aan op welke stof of
element de kringloop betrekking heeft.
Noteer je antwoord als volgt:
Dit is een ... kringloop van ..., omdat ...

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1028-a-o
15 / 15