# Eindexamen Scheikunde HAVO 2017 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2017/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2017 tijdvak 1 woensdag 10 mei 13.30 - 16.30 uur scheikunde Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1028-a-17-1-o ### Pagina 2 Contrastmiddel voor MRI-scans MRI staat voor Magnetic Resonance Imaging. Deze techniek wordt in ziekenhuizen gebruikt voor onderzoek aan bijvoorbeeld bloedvaten. Soms gebruikt men voor het maken van een MRI-scan het contrastmiddel OMNISCAN TM. Dit wordt in de bloedbaan geïnjecteerd. figuur 1 [FIGUUR: Flesjes en een verpakking van OMNISCAN contrastmiddel.] OMNISCAN TM bevat gadodiamide. Dit is een verbinding van het element gadolinium (Gd). In die verbinding komen Gd³⁺ ionen voor. Door de magnetische eigenschappen van Gd³⁺ ionen geeft de MRI-scan een betere afbeelding. In de natuur komt de isotoop Gd-158 het meest voor. 3p 1 Hoeveel protonen, neutronen en elektronen bevat een Gd³⁺ ion met massagetal 158? Noteer je antwoord als: ... aantal protonen: ... aantal neutronen: ... aantal elektronen: ... In een gadodiamide-deeltje is een Gd³⁺ ion ingekapseld door een organisch deeltje. Zie figuur 2 voor een structuur van een gadodiamide-deeltje. figuur 2 [FIGUUR: Chemische structuurformule van een gadodiamide-deeltje met een Gd³⁺ ion.] HA-1028-a-17-1-o 2 / 17 lees verder ### Pagina 3 Gadioliamide is goed oplosbaar in water. De gadioliamide-deeltjes blijven in de oplossing intact en vallen niet uiteen tot ionen. 2p 2 Leg uit op microniveau, aan de hand van figuur 2, dat gadioliamide goed oplosbaar is in water. Gadioliamide kan worden bereid uit gadolinium(III)oxide via de volgende reactie: 2 C$_{16}$H$_{29}$N$_{5}$O$_{8}$ + Gd$_{2}$O$_{3}$ $\rightarrow$ 2 GdC$_{16}$H$_{26}$N$_{5}$O$_{8}$ + 3 H$_{2}$O 2p 3 Leg uit, aan de hand van formules in de reactievergelijking, of deze reactie een zuur-basereactie is. Vrije Gd$^{3+}$ ionen zijn giftig voor mens en dier. De LD50 voor muizen is 42 mg kg$^{-1}$. Gd$^{3+}$ ionen in gadioliamide-deeltjes zijn veel minder giftig. De LD50 van Gd$^{3+}$ ionen in gadioliamide verschilt een factor 100 met de LD50 van vrije Gd$^{3+}$ ionen. 2p 4 Geef de LD50 (voor muizen) van Gd$^{3+}$ ionen in gadioliamide. Voor de mens wordt als veilige dosering van gadioliamide de grens van 0,1 mmol per kg lichaamsgewicht aangehouden. Hierop is de onderstaande doseringskaart voor OMNISCAN$^{TM}$ gebaseerd. doseringst kaart voor volwassenen lichaamsgewicht (kg) 50 60 70 80 90 100 volume (mL) 10 12 14 16 18 20 Met een berekening kan worden aangetoond dat bij een dosering die op de doseringskaart is vermeld, de veiligheidsgrens niet wordt overschreden. 3p 5 Geef de berekening voor een persoon van 60 kg. Maak hierbij gebruik van: - de molaire massa van gadioliamide is 574 g mol$^{-1}$. - informatie uit het etiket in figuur 1. HA-1028-a-17-1-o 3 / 17 lees verder ### Pagina 4 Men verwacht dat het gebruik van gadodiamide toeneemt. Omdat gadodiamide via de urine wordt uitgescheiden, zal het gehalte aan gadodiamide in afvalwater toenemen. Dit kan voor milieuproblemen zorgen omdat gadodiamide niet in een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) wordt afgebroken. In een laboratorium werd onderzocht of gadodiamide kan worden verwijderd uit een oplossing door middel van de scheidingsmethode adsorberen. De conclusie was dat verwijdering niet lukt met deze scheidingsmethode. 2p 6 Beschrijf in grote lijnen hoe een experiment kan worden uitgevoerd om te onderzoeken of gadodiamide uit een oplossing kan worden verwijderd met behulp van Norit®-poeder als adsorptiemiddel. In tabel 1 staan gemiddeldden van een aantal metingen van het Gd$^{3+}$ gehalte. tabel 1 [FIGUUR: Tabel met drie kolommen: locatie, rivierwater, uitstroom van rioolwaterzuivering (wordt geloosd op het oppervlakte water) en afvalwater ziekenhuizen. Eén rij met de volgende gegevens: Gd$^{3+}$ gehalte ($\mu$g L$^{-1}$), 0,2, 1,1, 100.] Hoewel nog geen methode bestaat om gadodiamide uit afvalwater te verwijderen, wordt bij RWZI's al nagedacht over de wijze waarop de eventuele verwijdering kan worden uitgevoerd. Een chemisch technoloog stelt voor om de urine van mensen bij wie gadodiamide is gebruikt, apart te verzamelen en daaruit het gadodiamide te verwijderen. 2p 7 Geef een argument dat de chemisch technoloog kan noemen waarom het effectiever is om gadodiamide te verwijderen uit de apart verzamelde urine dan uit rioolwater. Motiveer je antwoord. HA-1028-a-17-1-o 4 / 17 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 Dit is een examenpagina met opgaven die betrekking hebben op de chemie van olieverf. De pagina behandelt pigmenten zoals loodwit, inclusief de chemische formules van lood(II)carbonaat en lood(II)hydroxide, en de molverhouding daartussen. Daarnaast wordt de samenstelling van lijnolie als bindmiddel besproken, waarbij verzadigde en onverzadigde vetzuren, en hun koolwaterstofgedeelten worden geïntroduceerd. Een tabel (tabel 1) geeft de gemiddelde samenstelling van lijnolie weer, met verschillende vetzuren, hun koolwaterstofgedeeltes en het aantal per 100 moleculen. De opgaven vragen studenten om formules te geven, molverhoudingen te bepalen en de gemiddelde hoeveelheid C=C bindingen in een triglyceridemolecuul van lijnolie te berekenen, met verwijzing naar tabel 1 en een Binaskenis-tabel. ### Pagina 6 Het uitharden van olieverf wordt ook wel 'drogen' genoemd. Onder invloed van (uv-)licht reageren hierbij $C=C$ bindingen met zuurstof. Bij dit proces ontstaan geleidelijk steeds meer crosslinks. In figuur 1 is de uitharding schematisch weergegeven. figuur 1 [FIGUUR: Schematische weergave van de uitharding van olieverf. Twee ketens met C-H en C=C bindingen reageren met zuurstof en vormen crosslinks met zuurstofbruggen tussen de ketens.] Het volledig uitharden van verf die op basis van lijnolie is gemaakt, kan een flink aantal dagen duren. Een producent van olieverf heeft onderzoek gedaan aan de uitharding. Bij dat onderzoek werd ook onder andere de verandering van de massa van lijnolie tijdens het uitharden gevolgd. In diagram 1 is het resultaat weergegeven van een onderzoek aan een laagje olieverf met een dikte van 0,254 mm. Deze olieverf was samengesteld uit lijnolie en het witte pigment titaan(IV)oxide. Dit pigment wordt tegenwoordig gebruikt in plaats van het giftige loodwit. diagram 1 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'massatoename (%)' en op de x-as 'dagen'. De grafiek toont een toename van de massa die na ongeveer 20 dagen stabiliseert.] 2p 11 Leg uit dat het toenemen van de massa in de eerste acht dagen én het afnemen van de massa in de volgende dagen verklaard kunnen worden met behulp van het uithardingsproces dat in figuur 1 is weergegeven. HA-1028-a-17-1-o 6 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 7 2p 12 Laat met behulp van een berekening zien dat op dag 50 de massa per mol triglyceriden 109 g groter is dan de massa op dag 0. - Maak gebruik van diagram 1. - De gemiddelde molaire massa van de triglyceriden bedraagt 873 g mol$^{-1}$. - De massa van titaan(IV)oxide mag worden verwaarloosd. 2p 13 Bereken het aantal mol crosslinks per mol triglyceriden op dag 50. Ga ervan uit dat: - op dag 50 de massa per mol triglyceriden 109 g groter is dan de massa op dag 0; - er geen andere reacties optreden dan in figuur 1: - stap 1, waarin zuurstof reageert, en stap 2, waarin water ontwijkt, volledig verlopen; - er op dag 0 geen crosslinks aanwezig waren. HA-1028-a-17-1-o 7 / 17 lees verder ### Pagina 8 Alginaat Onder 'moleculair koken' wordt verstaan: het toepassen van wetenschap bij voedselbereiding in de keuken. Alginaat wordt in de moleculaire keuken gebruikt om bolletjes te maken die op kaviaar lijken en gevuld zijn met een vloeistof. Bij het doorbijten van de bolletjes komt de vloeistof vrij in de mond. Dat zorgt voor een bepaalde smaaksensatie. Marije wil haar vrienden verrassen met 'limonadekaviaar'. Zij vindt op internet het volgende recept: Recept moleculair koken: limonadekaviaar 1. Los 3,0 gram calciumchloride op in 130 mL water. 2. Los 4,0 gram natriumalginaatpoeder op in 120 mL water. 3. Meng de natriumalginaatoplossing met limonadesiroop in de volumeverhouding 1 : 2. 4. Zuig een deel van het mengsel op met een pipet en druppel het in de calciumchloride-oplossing. 5. Schep na ongeveer 30 seconden de 'kaviaar' eruit. Naar: moleculairkoken.net/kooktechnieken-kaviaar [FIGUUR: Lepel met zwarte korrels, die lijken op kaviaar] Bij het oplossen van calciumchloride worden ionbindingen verbroken. Er worden ook nieuwe bindingen gevormd. 2p 14 Tussen welke deeltjes worden nieuwe bindingen gevormd bij het oplossen van calciumchloride? Noteer je antwoord als volgt: Er werden nieuwe bindingen gevormd tussen ........................................ en ......................................... . Natriumalginaat is een natuurlijk polysacharide met de formule $Na_n(C_6H_7O_6)_n$. Het monomeer van natriumalginaat heeft dezelfde basisstructuur als glucose, met in plaats van een -CH2OH groep een -COO$^-$ Na$^+$ groep. Hieronder zijn het monomeer waaruit natriumalginaat is opgebouwd en een fragment van natriumalginaat schematisch weergegeven: [FIGUUR: Schematische weergave van een monomeer van natriumalginaat met een natriumion gebonden aan een carboxylgroep, en een fragment van natriumalginaat dat ketens laat zien van deze monomeren, verbonden door zuurstofatomen en met natriumionen gebonden aan carboxylgroepen] monomeer van natriumalginaat fragment van natriumalginaat HA-1028-a-17-1-o 8 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 9 Bij het oplossen van natriumalginaat in water komen natriumionen en alginaationen vrij. 3p 15 Geef de vergelijking voor het oplossen van natriumalginaat in water. Gebruik de formule $Na_n(C_6H_7O_6)_n$ voor natriumalginaat en de formule $(C_6H_7O_6)^{n-}$ voor alginaationen. Wanneer het mengsel van natriumalginaat en limonadesiroop in de calciumchloride-oplossing wordt gedruppeld (stap 4), vormt zich meteen een dun laagje zogenaamde gel rondom de druppeltjes. De gel bestaat uit alginaationen die door calciumionen als een soort crosslinks zijn verbonden. [FIGUUR: Een diagram dat het proces van gelvorming illustreert. Een bolletje, een vergroot bolletje met gel aan de buitenkant, en een schematische weergave van alginaatketens die verbonden zijn door calciumionen.] Voor de smaaksensatie is het van belang dat de bolletjes niet te laat uit de calciumchloride-oplossing worden geschept (stap 5). Wanneer te lang wordt gewacht, is de vloeistof binnen in de bolletjes namelijk ook omgezet tot een gel. 2p 16 Geef een mogelijke verklaring voor dit verschijnsel. Marije leest op internet dat calciumchloride een beetje bitter smaakt en dat in plaats van calciumchloride ook het smaakloze calciumlactaat gebruikt kan worden. Calciumlactaat heeft de formule $Ca(C_3H_5O_3)_2$. 3p 17 Bereken hoeveel gram calciumlactaat Marije in 130 mL water moet oplossen om een oplossing te krijgen waarin de molariteit van de calciumionen hetzelfde is als in het recept. Neem hierbij aan dat het volume van beide oplossingen 130 mL is. HA-1028-a-17-1-o 9 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 10 Bio-P Te veel fosfaat in oppervlaktewater leidt tot een afname van de waterkwaliteit. Een van de oorzaken is het uitspoelen van (kunst)mest vanaf landbouwgrond. 1p 18 Geef de naam van de vakterm waarmee deze afname van de waterkwaliteit wordt aangeduid. Rioolwater bevat ook fosforverbindingen die veelal worden aangeduid als fosfaat. In een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) wordt rioolwater gezuiverd. De gezuiverde uitstroom van een RWZI wordt geloosd op het oppervlaktewater. In steeds meer RWZI's wordt fosfaat biologisch verwijderd met het zogenoemde Bio-P proces. In figuur 1 is dit continuproces schematisch weergegeven. figuur 1 [FIGUUR: Schematische weergave van het Bio-P proces met de stappen fosfaatrijk rioolwater, anaerobe tank, aeroobe tank, nabezinktank en fosfaatrijk slib.] * slib = waterige biomassa, bestaande uit o.a. bacteriën In het Bio-P proces wordt gebruikgemaakt van speciale bacteriën. Deze zetten fosfaat om tot polyfosfaat dat zij opslaan als energïevoorraad. In het Bio-P proces zijn afwisselend anaerobe (zuurstofloze) en aerobe (zuurstofrijke) omstandigheden nodig. In de anaerobe tank nemen de bacteriën koolstofverbindingen op uit het rioolwater, zetten die om tot polyhydroxybutyraat (PHB) en slaan het PHB op. Voor de omzetting van koolstofverbindingen tot PHB is energie nodig. De bacteriën halen deze energie uit de afbraak van polyfosfaat tot fosfaat. Het fosfaat wordt uitgescheiden en komt weer in het water terecht. HA-1028-a-17-1-o 10 / 17 lees verder ### Pagina 11 In de aerobe tank zetten de bacteriën PHB om tot koolstofdioxide en water. De energie die hierbij vrijkomt, gebruiken ze om zich te vermeerderen. Daardoor neemt het aantal bacteriën toe en dus ook de hoeveelheid slib. De bacteriën in de aerobe tank nemen fosfaat op en zetten dit om tot polyfosfaat. De hoeveelheid fosfaat die hierbij wordt opgenomen, is veel groter dan door de bacteriën in de anaerobe tank is afgegeven. De omzettingen die in de bacteriën in de aerobe tank plaatsvinden, zijn hieronder schematisch vereenvoudigd weergegeven: [FIGUUR: Een Venn-diagram met twee overlappende cirkels. De linker cirkel is gemarkeerd als "bacterie" en de rechter cirkel als "aerobe tank". Er zijn pijlen getekend: een pijl van buiten naar de overlappende zone (a naar b), een pijl van binnen de "bacterie" cirkel naar de overlappende zone (c naar d), en een pijl van de overlappende zone naar buiten (d naar e).] 2p 19 Geef de namen van de stoffen die bij de letters a tot en met e geplaatst moeten worden. Maak een keuze uit: fosfaat, koolstofdioxide + water, polyfosfaat, PHB, zuurstof. Noteer je antwoord als volgt: a: ... b: ... c: ... d: ... e: ... 2p 20 Leg uit, aan de hand van de informatie over het Bio-P proces, of de omzetting van polyfosfaat tot fosfaat een endotherm of een exotherm proces is. HA-1028-a-17-1-o 11 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 12 PHB is een polyester. De structuurformule van een fragment van PHB is hieronder weergegeven: [FIGUUR: Structuurformule van een fragment van PHB met O-C(CH3)(H)-CH2-C(=O)-O-C(CH3)(H)-CH2-C(=O)~] PHB kan worden beschouwd als een condensatiepolymeer dat is gevormd uit het monomeer $C_4H_8O_3$. 2p 21 Geef de structuurformule van het monomeer $C_4H_8O_3$. Voor de omzetting van PHB tot koolstofdioxide en water is zuurstof nodig. 3p 22 Geef de vergelijking in molecuulformules van deze omzetting. Gebruik de formule ($C_4H_8O_3$)$_{1000}$ voor PHB. Een gedeelte van het fosfaatrijke slib wordt teruggevoerd naar de anaerobe tank (zie figuur 1). De rest van het slib wordt afgevoerd. In een aantal moderne RWZI's wordt deze rest gebruikt om fosfaat terug te winnen in de vorm van struviet ($MgNH_4PO_4 \cdot 6H_2O$), dat als kunstmest kan worden gebruikt. Na een aantal bewerkingen van het slib wordt een geconcentreerde oplossing van magnesiumchloride toegevoegd. De volgende reactie vindt dan plaats: $$Mg^{2+} + NH_4^+ + PO_4^{3-} + 6 H_2O \rightarrow MgNH_4PO_4 \cdot 6H_2O \text{ reactie 1}$$ struviet De vorming van struviet vindt plaats in een licht basisch milieu met een pH van 7,8. 2p 23 Bereken de [$OH^-$] in mol L$^{-1}$ in een oplossing met pH = 7,8 ($T = 298$ K). Het slib bevat voldoende $NH_4^+$ en water om alle fosfaat ($PO_4^{3-}$) om te zetten tot struviet. In een bepaalde RWZI wordt 2,5 ton struviet per dag gevormd volgens reactie 1. 3p 24 Bereken hoeveel kg magnesiumchloride-oplossing minstens per dag moet worden toegevoegd aan slib om het aanwezige fosfaat volledig om te zetten tot 2,5 ton struviet volgens reactie 1. Maak gebruik van de volgende gegevens: - Een ton is $10^3$ kg. - De molaire massa van struviet is 245,41 g mol$^{-1}$. - De magnesiumchloride-oplossing bevat 32 massaprocent magnesiumchloride. - De hoeveelheid $Mg^{2+}$ die in slib voorkomt, mag worden verwaarloosd. HA-1028-a-17-1-o 12 / 17 lees verder ### Pagina 13 Stanyl® Stanyl is een sterke kunststof die pas bij hoge temperatuur smelt (295 °C). Dit maakt Stanyl geschikt als vervanger van metalen onderdelen in auto's en in elektronische apparatuur. Stanyl is een copolymeer dat ontstaat door polycondensatie van twee soorten monomeren. Een van deze twee is butaan-1,4-diamine, H₂N-(CH₂)₄-NH₂. Hieronder is de structuurformule van Stanyl schematisch weergegeven: [FIGUUR: De structuurformule van Stanyl als een polymeerketen met herhalende eenheden die eindigen in N-(CH₂)4-N en C=O groepen.] $$ \left{ \begin{array}{c} \text{H} & \text{O} & \text{O} \\ | & \parallel & \parallel \\ -\text{N}-(\text{CH}_2)_4-\text{N}-\text{C}-(\text{CH}_2)_4-\text{C}- \end{array} \right}_n $$ Bij de vorming van Stanyl via polycondensatie ontstaat water als bijproduct. 2p 25 Geef de structuurformule van het andere monomeer waaruit Stanyl wordt gevormd via de hierboven beschreven polymerisatie. Het fragment dat in de structuurformule van Stanyl (zie hierboven) tussen de grote haken staat, wordt de repeterende eenheid genoemd. De eigenschappen van een polymeer worden mede bepaald door de gemiddelde molecuulmassa van het polymeer. Een veelgebruikte Stanyl-soort heeft de gemiddelde molecuulmassa 2,0⋅10⁴ u. 2p 26 Bereken hoeveel repeterende eenheden gemiddeld voorkomen in een molecuul van deze Stanyl-soort. HA-1028-a-17-1-o 13 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 14 Stanyl is een zogenoemde nylon en is ontwikkeld als kunststof die steviger is en bij een hogere temperatuur kan worden toegepast dan het bekende nylon-6,6. De repeterende eenheid van nylon-6,6 is hieronder weergegeven: [FIGUUR: Een repetitieve eenheid van nylon-6,6, met een koolstofatoom dubbel gebonden aan een zuurstofatoom, een stikstofatoom gebonden aan een waterstofatoom en twee CH2-groepen.] De aantrekkingskracht tussen nylonmoleculen wordt grotendeels bepaald door waterstofbruggen tussen C=O groepen en NH groepen. In figuur 1 is schematisch weergegeven hoe ketens van Stanyl en nylon-6,6 door middel van waterstofbruggen aan elkaar gebonden zijn. figuur 1 [FIGUUR: Schematische weergave van waterstofbruggen tussen twee verschillende nylonketens (Stanyl en nylon-6,6).] Stanyl nylon-6,6 2p 27 Leg uit aan de hand van figuur 1, waarom Stanyl een hogere smelttemperatuur heeft dan nylon-6,6. Ga ervan uit dat Stanyl en nylon-6,6 dezelfde gemiddelde ketenlengte hebben. HA-1028-a-17-1-o 14 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 15 Voorwerpen van Stanvl worden geproduceerd met behulp van de techniek spuitgieten. In figuur 2 is een schematische tekening weergegeven van een machine waarmee deze techniek wordt uitgevoerd. figuur 2 [FIGUUR: Schematische tekening van een spuitgietmachine met de onderdelen genummerd 1 t/m 4 en zones A, B en C aangegeven.] Bij de vultrechter (2) worden Stanvlkorrels in de spuitgietsmachine gebracht. Deze korrels worden verwarmd en de ronddraaiende schroef (1) zorgt voor verplaatsing van Stanvl. Via de spuitmond (3) wordt Stanvl in een mal (4) geperst zodat het voorwerp in de gewenste vorm stolt. De producent van Stanvl adviseert bepaalde temperaturen voor de drie zones die in figuur 2 zijn aangegeven. Bij die temperaturen verloopt het spuitgieten optimaal. De producent geeft de volgende temperatuurtrajecten voor de drie zones: - 80 - 120 °C - 280 - 320 °C - 305 - 335 °C Met behulp van het smeltpunt van Stanvl (295 °C) kan worden afgeleid welk temperatuurtraject bij welke zone hoort. 2p 28 Geef aan welk temperatuurtraject bij welke zone hoort. Noteer je antwoord als: zone A: ... zone B: ... zone C: ... HA-1028-a-17-1-o 15 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 16 Bruin worden van appels Waarom wordt een geschilde appel bruin? Nathalie zoekt het uit en vindt op de website van Food-info: De kleur wordt veroorzaakt door het bruine pigment melanine. Melanine wordt gevormd uit zogenoemde polyfenolen. Polyfenolen zijn stoffen die fenolgroepen bevatten. De structuurformule van fenol is hieronder weergegeven: [FIGUUR: Structuurformule van fenol] Sommige polyfenolen worden gevormd uit een bepaald aminozuur. 1p 29 Geef de naam van het aminozuur dat een fenolgroep bevat. Maak gebruik van Binas-tabel 67H1 of ScienceData-tabel 13.7 c. De kleurreactie wordt gekatalyseerd door het enzym fenolase en kan als volgt vereenvoudigd worden weergegeven: polyfenol + $O_2$ $\xrightarrow{fenolase}$ melanine (reactie 1) 3p 30 Geef het energiediagram van reactie 1. Vermeld in het diagram de namen van de beginstoffen, de naam van het reactieproduct en geef de overgangstoestand aan. Ga ervan uit dat reactie 1 exotherm is. De bruinkleuringreactie vindt plaats doordat bij het snijden van appels plantencellen kapot gaan. Nathalie zoekt naar methodes om de bruinkleuring te voorkomen. Deze methodes berusten onder andere op de remming van de enzymwerking of het ‘wegnemen’ van zuurstof. Zo is bekend dat koelen en toevoegen van citroensap of suiker de bruinkleuring remmen. Nathalie gaat aan de slag. Ze snijdt appels in partjes en verdeelt ze in vier porties. In tabel 1 zijn haar experimenten samengevat. HA-1028-a-17-1-o 16 / 17 lees verder ►►► ### Pagina 17 tabel 1 ex- peri- ment methode waarneming na 30 minuten verdere behandeling na 30 minuten waarneming na 30 minuten verdere behandeling 1 koelen bij -18 °C geen bruinkleuring verder bij kamertemperatuur bruinkleuring 2 bestrooiien met suiker geen bruinkleuring verder bij kamertemperatuur geen bruinkleuring 3 besprenkelen met citroensap geen bruinkleuring verder bij kamertemperatuur geen bruinkleuring 4 geen behandeling bruinkleuring verder bij kamertemperatuur bruinkleuring 2p 31 Geef een verklaring voor de beide waarnemingen bij experiment 1. Bij experiment 2 wordt water door suiker (sacharose, zie Binas-tabel 67F2 of ScienceData-tabel 13.1 d) gebonden. Hierdoor blijft er te weinig water beschikbaar voor een goede werking van fenolase. 2p 32 Beschrijf op microniveau hoe water wordt gebonden door saccharose. Citroensap (experiment 3) bevat onder andere citroenzuur en vitamine C. Nathalie onderzoekt welke van deze twee componenten voor de remming van de bruinkleuring zorgt. Ze heeft de beschikking over: - appelpartjes; - citroensap; - oplossing van citroenzuur (met dezelfde concentratie als in citroensap); - oplossing van vitamine C (met dezelfde concentratie als in citroensap). Ze voert twee eenvoudige experimenten uit en trekt de conclusie dat vitamine C de bruinkleuring volledig remt en dat citroenzuur de bruinkleuring niet remt. 2p 33 Geef aan welke twee experimenten Nathalie heeft uitgevoerd en vermeld de waarnemingen. Noteer je antwoord als volgt: experiment A: ... waarneming bij A: ... experiment B: ... waarneming bij B: ... Nathalie leest op internet dat vitamine C reageert met zuurstof. Dat is een redoxreactie, net als reactie 1. In reactie 1 reageert polyfenol als reductor. Ze begrijpt nu waarom vitamine C de bruinkleuring kan remmen. 2p 34 Is vitamine C een reductor of een oxidator? Motiveer je antwoord. 2p 35 Verklaar waarom vitamine C de bruinkleuring kan remmen. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1028-a-17-1-o 17 / 17