# Eindexamen Scheikunde HAVO 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 2
woensdag 22 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 35 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1028-a-16-2-0


### Pagina 2

Kiwi-kwarktaart
Hiske wil haar vader verrassen met een heerlijke kwarktaart met kiwi.
Deze kwarktaart maakt zij met behulp van een kant-en-klaarpakket, dat
een ‘bodemmix’ en een ‘taartmix’ bevat. Met de taartmix, kwark, slagroom
en water maakt Hiske een luchtig mengsel dat zij op de taartbodem
schenkt. Ze plaatst de taart vervolgens in de koelkast om op te stijven.
Net voor het serveren versiert ze de taart met plakjes kiwi.

In het kwarkmengsel wordt slagroom gebruikt. Slagroom is een emulsie
van voornamelijk water en vet. Ook is een stof aanwezig die dit mengsel
stabiel houdt (ontmengen voorkomt). Een molecuul van een vet dat in
slagroom kan voorkomen is in figuur 1 in structuurformule weergegeven.
In dit molecuul is een molecuul glycerol veresterd met een molecuul
oliezuur, een molecuul palmitinezuur en één ander molecuul.

figuur 1
[FIGUUR: Structuurformule van een vetmolecule met glycerol, oleïnezuur en palmitinezuur.]

2p 1 Geef de systematische naam van het andere molecuul.

2p 2 Licht toe dat in slagroom, behalve water en vet, een stof aanwezig is die
ontmengen voorkomt. Geef je toelichting op macroniveau met behulp van
de begrippen hydrofiel, hydrofoob en het begrip dat voor dit type stof
gebruikt wordt.

De taartmix bevat gelatine. Gelatine is in water oplosbaar en bestaat uit
eiwitten. Bij dalende temperatuur vormen de eiwitmoleculen met behulp
van waterstofbruggen een netwerkachtige
structuur. Daarbij worden andere stoffen in
het kwarkmengsel ingesloten en ontstaat
een stevig geheel.
[FIGUUR: Afbeelding van een taart met een uitvergrote weergave van de structuur van gelatine.]

HA-1028-a-16-2-o 2 / 14 lees verder ► ►►

### Pagina 3

De fabrikant van het kant-en-klaarpakket waarschuwt dat verse kiwi niet
door het kwarkmengsel moet worden geroerd. De taart kan dan niet
opstijven en zal bovendien bitter gaan smaken. Kiwi bevat namelijk het
enzym actinidase, dat vrijkomt wanneer verse kiwi wordt gesneden of
gepureerd. Dit enzym verbreekt peptidebindingen in eiwitten.

2p 3 Leg uit dat actinidase ervoor zorgt dat de taart niet opstijft.

Kwark en slagroom bevatten eiwitten, zoals het eiwit caseïne. Daaruit
kunnen door actinidase aminozuren worden afgesplitst. Sommige
aminozuren, zoals valine, hebben een bittere smaak. In figuur 2 is de
structuurformule van het uiteinde van een molecuul caseïne
weergegeven. In dit eiwitfragment komen de aminozuren isoleucine en
valine voor. Bij de hydrolyse van de peptidebinding tussen deze twee
aminozuren ontstaat het bitter smakende valine.

figuur 2

[FIGUUR: Structuurformule van een aminozuur, waarschijnlijk valine of isoleucine.]

Op de uitwerkbijlage is dit eiwitfragment nogmaals weergegeven.

3p 4 Maak op de uitwerkbijlage de vergelijking af van de hydrolyse waarbij
uitsluitend het bitter smakende valine wordt afgesplitst. Gebruik daarbij
structuurformules voor de organische verbindingen.

HA-1028-a-16-2-o 3 / 14 lees verder ► ► ►


### Pagina 4

Wijn zonder droesem
In wijn kan bij lage temperaturen een bezinksel ontstaan dat ‘droesem’
wordt genoemd. Droesem bestaat voornamelijk uit onopgeloste zouten
zoals kaliumwatertoffartraat en calciumtartraat. Deze stoffen worden
gevormd uit wijnsteenzuur ($C_4H_6O_6$) dat in de wijn aanwezig is. De
structuurformule van wijnsteenzuur is weergegeven in figuur 1. Een
molecuul wijnsteenzuur kan in oplossing achtereenvolgens twee H+ ionen
afstaan, waarbij eerst het waterstoftartraation en vervolgens het
tartraation ontstaat.
figuur 1
[FIGUUR: Structuurformule van wijnsteenzuur, een keten van vier koolstofatomen met hydroxylgroepen en carboxylgroepen, waarbij de carboxylgroepen een dubbele binding met zuurstof en een enkele binding met een hydroxylgroep hebben.]
2p 5 Geef aan, aan de hand van de structuurformule van wijnsteenzuur, dat
wijnsteenzuur goed oplosbaar is in water. Licht je antwoord toe op
microniveau.
1p 6 Geef de verhoudingsformule van calciumtartraat.
3p 7 Leg uit aan de hand van een berekening dat calciumtartraat behoort tot de
slecht oplosbare zouten. Gebruik hierbij de informatie over het begrip
‘slecht oplosbaar’ uit Binas-tabel 45A. Neem aan dat de oplosbaarheid
van calciumtartraat $0,38 g L^{-1}$ is.
Om droesemvorming te voorkomen, moeten de ionen waaruit de droesem
kan ontstaan, worden verwijderd uit de wijn. Hiervoor kan men de wijn
behandelen door middel van elektroanalyse. Bij dit proces stroomt de wijn
tussen twee typen membranen, terwijl aan de andere kant van elk
membraan water stroomt. Een membraan is een dun vlies dat twee
ruimtes van elkaar scheidt. Haaks op de stroomrichting van de vloeistof is
een verschil in spanning aangelegd. Hierdoor verplaatsen de ionen zich
door de membranen vanuit de wijn naar het water zoals vereenvoudigd is
weergegeven in figuur 2. In deze figuur is een gedeelte uit het midden van
een lange serie aaneengeschakelde cellen weergegeven.
HA-1028-a-16-2-o
4 / 14
lees verder

### Pagina 5

figuur 2

afvalwater ————————————————————————————————————————————— droesemvrije wijn
pool ⊕ ————————————————————————————————————————————————————————————— pool
water ————————————————————————————————————————————————————————————— wijn

Legenda:
wijn
water
membraan type I
membraan type II

T$^2-$ = tartraat ion
HT$^-$ = waterstoftartraat ion

2p 8 Leg uit aan de hand van figuur 2 dat de twee typen membranen niet identiek kunnen zijn.

Tijdens de elektrodialyse volgt men het proces door regelmatig het geleidingsvermogen van de wijn te meten. Wanneer daaruit blijkt dat droesemvorming voldoende is voorkomen, stopt men de elektrodialyse.

2p 9 Leg uit waarom de afname van het elektrisch geleidingsvermogen aangeeft dat minder droesemvorming zal plaatsvinden.

HA-1028-a-16-2-o 5 / 14 lees verder ➢➢➢

### Pagina 6

Kunsttranen
Traanvocht beschermt het oogoppervlak tegen
uitdroging. Een tekort aan traanvocht kan een pijnlijk
en branderig gevoel veroorzaken. Deze symptomen
kunnen worden bestreden met kunstmatig traanvocht
uit een druppelflesje, de zogenoemde kunsttranen.
Kunsttranen bevatten een bevochtigingsmiddel dat het
eigen traanvocht dikker maakt en uitdroging van het hoornvlies voorkomt.
Als bevochtigingsmiddel worden carbomeren gebruikt. Carbomeren zijn
stoffen die worden gevormd door additiepolymerisatie van acrylzuur met
een stof die voor dwarsverbindingen zorgt, een zogenoemde crosslinker.
Een voorbeeld van een crosslinker die wordt gebruikt bij de productie van
carbomeren is TAPE. De structuurformules van acrylzuur en TAPE,
evenals een schematische weergave van een gedeelte van een mogelijk
carbomeermolecuul, zijn weergegeven in figuur 1.
figuur 1
[FIGUUR: Structuurformules van acrylzuur en TAPE, en een schematische weergave van een carbomeer.]
3p 10 Geef in structuurformule een gedeelte weer van een additiepolymeer van
acrylzuur. Het weergegeven gedeelte moet komen uit het midden van de
polymeerketen en moet bestaan uit drie acrylzuureenheden.
2p 11 Leg uit dat crosslinks ontstaan wanneer polymerisatie optreedt in een
mengsel van acrylzuur en TAPE.
HA-1028-a-16-2-o 6 / 14 lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studieleiding Leiden (SSL).

### Pagina 7

Een bepaald soort kunsttranen wordt gemaakt uit een mengsel dat
voornamelijk uit water en een klein beetje carbomeer bestaat. Dit mengsel
heeft echter een te hoge concentratie H+ ionen (pH = 3,7) om in de ogen te
druppelen. Daarom is aan het mengsel ook natriumhydroxide toegevoegd,
zodat de pH van de kunsttranen gelijk is aan de pH van natuurlijk
traanvocht (pH = 7,3).

1p 12 Geef een reden waarom natriumhydroxide geschikt is voor gebruik in
deze kunsttranen.

2p 13 Bereken de $[H^+]$ in een vloeistof met pH=3,7.

Bij pH = 7,3 is het merendeel van de carboxylgroepen omgezet tot
‘carboxylaat’groepen ($R^-$). Het carbomeer zwelt daardoor op. Het
waterbindend vermogen van het geïoniseerde carbomeer is hoger dan
wanneer dit carbomeer carboxylgroepen bevat. In figuur 2 is een gedeelte
van een geïoniseerde carbomeerdeeltje in een zoutoplossing schematisch
weergegeven.

figuur 2

[FIGUUR: Een schematische weergave van een geïoniseerde carbomeer in zoutoplossing. Het toont polymeren met R- groepen en positieve ionen (+) verspreid. Een detailweergave toont een carbonyllgroep met negatieve lading op een zuurstofatoom. Er zijn ook "crosslinks" aangegeven tussen de polymeren.]

In het opgezwollen carbomeer zijn de carboxylaatgroepen gehydrateerd.
Op de uitwerkbijlage is de detailweergave uit figuur 2 nogmaals
weergegeven.

2p 14 Teken op de uitwerkbijlage hoe een carboxylaatgroep gehydrateerd wordt
door twee watermoleculen. Geef elk watermolecuul in structuurformule
weer.

2p 15 Leg uit of een carbomeer minder, evenveel of meer zal opzwellen bij
pH = 7,3 wanneer bij een gelijkblijvende hoeveelheid acrylzuur meer
crosslinker is gebruikt.

HA-1028-a-16-2-o 7 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 8

Hybrideauto

Hybrideauto's zijn uitgerust met zowel een benzine- als een elektromotor.
Afhankelijk van de rijomstandigheden wordt de auto aangedreven door de
elektromotor, door de benzinemotor of door beide motoren tegelijkertijd.
De benzinemotor wordt aangedreven door de verbranding van benzine.
Een batterij levert de elektrische energie die nodig is om de elektromotor
aan te drijven. De combinatie van deze twee motoren zorgt ervoor, dat het
benzineverbruik van een hybrideauto lager is dan van een benzineauto.
Hierdoor is de uitstoot van $CO_2$ door de hybrideauto lager en komen er
ook minder ongewenste stoffen vrij.

2p 16 Noem twee andere ongewenste stoffen die kunnen ontstaan bij de
verbranding van benzine in de benzinemotor.

Een voorbeeld van een hybrideauto is de Toyota Prius. Om aan te geven
hoe 'schoon' deze auto is, geeft Toyota de volgende tabel met gegevens
over het benzineverbruik en de $CO_2$ uitstoot.

[FIGUUR: Tabel met verbruik en CO2 uitstoot: 4,0 L/100 km en 92 g/km]

Verbruik $CO_2$
4,0
92
L/100 km g/km

4p 17 Laat door middel van een berekening zien, dat deze waarden met elkaar
overeenkomen. Gebruik voor benzine de formule $C_7H_{12}$, en ga uit van de
volgende gegevens:
- de dichtheid van benzine is 0,72 kg per liter;
- per mol benzine ontstaat 7 mol $CO_2$.

In de Toyota Prius is de batterij een nikkel-metaalhydride-batterij, afgekort
NiMH-batterij. De ene elektrode (A) van de NiMH-batterij is gemaakt van
nikkel-oxyhydroxide, NiO(OH). De andere elektrode (B) bestaat uit een
metaalhydride. Het metaalhydride wordt weergegeven met MH.
De elektrolyt in een NiMH-batterij is een KOH-oplossing.
Wanneer de batterij stroom levert, vinden in de NiMH-batterij de
volgende halfreacties plaats:

elektrode A: NiO(OH) + $H_2O$ + $e^-$ $\rightarrow$ Ni(OH)$_2$ + $OH^-$

elektrode B: MH + $OH^-$ $\rightarrow$ $H_2O$ + M + $e^-$

2p 18 Leid af wat de lading is van de nikkelionen in NiO(OH).
Neem aan dat NiO(OH) bestaat uit nikkelionen en twee soorten negatieve
ionen.

HA-1028-a-16-2-o 8 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 9

2p 19 Is elektrode B de positieve of de negatieve elektrode van de NiMH-batterij? Motiveer je antwoord.

In een handleiding van de Toyota Prius staat onder andere de volgende informatie:

Bij afnemende snelheid, zoals bij afremmen, zet de auto bewegingsenergie om in elektrische energie waarmee de batterij wordt opgeladen.

2p 20 Geef de vergelijking van de totale reactie die optreedt tijdens het opladen van de NiMH-batterij.

HA-1028-a-16-2-o 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Power-to-gas

Windmolens en zonnepanelen produceren soms meer stroom dan via het
elektriciteitsnet kan worden afgenomen. Door gebruik te maken van
'power-to-gas'-techniek kan deze energie worden opgeslagen.
De elektrische energie wordt dan omgezet tot chemische energie die in de
vorm van een brandbaar gas wordt opgeslagen. Deze techniek is in
onderstaand tekstfragment beschreven.

tekstfragment

1 Met behulp van (groene) stroom kan water worden ontleed tot zuurstof en
2 waterstof. Waterstof is een grondstof voor de chemische industrie en kan
3 dienen als energiebron voor brandstofcelvoertuigen. Ook kan waterstof
4 door reactie met koolstofdioxide worden omgezet tot methaan. Deze
5 reactie wordt methanering genoemd. Het geproduceerde methaan kan
6 worden ingevoerd in het aardgasnet of - in vloeibare of samengeperste
7 vorm - worden gebruikt als brandstof voor bijvoorbeeld auto's.
8 De zuurstof die bij de elektrolyse ontstaat, kan worden gebruikt in een
9 vergassingsinstallatie, waarin biomassa wordt vergast tot 'synthesegas':
10 een mengsel van koolstofmonoöxide en waterstof. Hierbij ontstaat ook
11 een beperkte hoeveelheid koolstofdioxide, die wordt gebruikt voor de
12 methanering. Synthesegas is een waardevolle grondstof voor de
13 chemische industrie.

In het tekstfragment zijn drie chemische processen beschreven:
- elektrolyse;
- methanering;
- vergassing.

2p 21 Geef de reactievergelijking van deze elektrolyse (regels 1 en 2).

2p 22 Geef aan of elektrolyse een endotherm of een exotherm proces is. Licht je
antwoord toe aan de hand van een gegeven in het tekstfragment.

2p 23 Maak op de uitwerkbijlage het energiediagram van de elektrolyse af.
Noteer daarin, met de bijbehorende bijschriften, het energieniveau van de
geactiveerde toestand en het energieniveau van de reactieproducten.

Bij de methanering (regels 3 tot en met 5) wordt waterstof exotherm
omgezet tot methaan volgens:

$$4 \mathrm{H}_{2}(\mathrm{~g})+\mathrm{CO}_{2}(\mathrm{~g}) \rightarrow \mathrm{CH}_{4}(\mathrm{~g})+2 \mathrm{H}_{2} \mathrm{O}(\mathrm{~g})$$

3p 24 Bereken voor deze methanering de reactiewarmte in J per mol $\mathrm{H}_{2}$ (bij
$298 \mathrm{~K}$ en $p=p_{0}$). Maak hierbij gebruik van Binas-tabel 57.

HA-1028-a-16-2-o 10 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

3p 25 Bereken de E-factor voor deze methanisering. Neem aan dat een rendement van 80% wordt behaald.

Bij de vergassing (regels 8 tot en met 10) wordt vaste biomassa bij hoge temperatuur omgezet tot voornamelijk synthesegas. Dit kan bijvoorbeeld worden gebruikt voor de productie van vloeibare koolwaterstoffen.

Hieronder zijn de processen die zijn beschreven in het tekstfragment, schematisch en vereenvoudigd weergegeven. Dit schema is onvolledig. Bij de stofstromen A t/m G ontbreken de namen.
[FIGUUR: Schematisch overzicht van processen. Links bovenaan staat 'wind- en zonne- energie' met een gestippelde pijl naar 'elektrolyse'. De elektrolyse heeft een ingaande pijl A en uitgaande pijlen B en C. 'Vergassing' heeft een ingaande pijl B en uitgaande pijlen D en E. De uitgaande pijl D van vergassing gaat naar 'methanisering'. De uitgaande pijl C van elektrolyse gaat naar 'industriële processen'. 'Methanisering' heeft ingaande pijlen D en een terugkoppeling uit het aardgasnet, en uitgaande pijlen F naar industriële processen en een wateruitstroom. De uitgaande pijl E van vergassing gaat naar het aardgasnet. Het aardgasnet is een horizontale lijn onderaan. Boven het schema staat 'elektriciteitsnet'. Bij het aardgasnet staat 'aardgasnet'.]

3p 26 Geef de ontbrekende namen.
Noteer je antwoord als volgt:
A: ...
B: ...
C: ...
D: ...
E: ...
F: ...
G: ...

Bij het power-to-gas-proces wordt waterstof omgezet tot methaan. Beide gassen kunnen dienen als brandstof. Men kan zich afvragen of de methanisering in de context van duurzaamheid wel zinvol is voor de opslag van energie.

2p 27 Pia stelt dat het duurzamer is om de overtollige energie vast te leggen als H₂ gas. Koen zegt dat het duurzamer is om het H₂ gas te methaniseren. Geef voor allebei een (ander) argument om hun uitspraak te ondersteunen.
Noteer je antwoord als volgt:
– argument voor Pia: ...
– argument voor Koen: ...

HA-1028-a-16-2-o 11 / 14 lees verder ➢►►

### Pagina 12

Spinazie

Spinazie is een bladgroente met een donkergroene kleur. Deze kleur wordt vooral veroorzaakt door vier pigmenten: chlorofyl-a, chlorofyl-b, $\beta$-caroteen en luteïne. Verse spinazie bevat 93,0 massaprocent water. Het overige deel is ‘drooggewicht’. Het gehalte chlorofyl-a is 6,48 gram per 1,00 kilogram drooggewicht.

3p 28 Bereken het massa-ppm chlorofyl-a in verse spinazie.

Behalve verse spinazie is ook diepvriesspinazie te koop. Diepvriesspinazie wordt gemaakt door verse spinazie direct na de oogst te wassen, te verhitten en in te vriezen. Hierbij kan (een deel van) de spinazie verkleuren doordat chlorofyl-a en chlorofyl-b omgezet worden tot feofytine-a en feofytine-b. De kleurverandering hangt af van de temperatuur en de duur van de warmtebehandeling, maar ook van de pH.

In figuur 1 zijn de structuurformules van chlorofyl-a en feofytine-a schematisch weergegeven. Met behulp van deze structuurformules is de reactievergelijking van de omzetting van chlorofyl-a af te leiden. Hierbij reageert chlorofyl-a met waterstofionen tot feofytine-a en magnesiumionen.

figuur 1

[FIGUUR: Schematische weergave van de structuurformules van chlorofyl-a en feofytine-a. Chlorofyl-a bevat een magnesiumion in het centrum, terwijl feofytine-a twee waterstofatomen in het centrum heeft.]

chlorofyl-a feofytine-a

3p 29 Geef met behulp van figuur 1 de reactievergelijking van de omzetting van chlorofyl-a tot feofytine-a. Gebruik voor chlorofyl-a de formule $\text{MgC}_{55}\text{H}_{72}\text{O}_{5}\text{N}_{4}$ (gebruik dus geen structuurformules).

HA-1028-a-16-2-o 12 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 13

3p 30 Leg uit met behulp van het botsende-deeltjes-model of spinazie sneller verkleurt bij pH=6,8 dan bij pH=5,5.
Hieronder is een voorschrift weergegeven waarmee door middel van dunne-laag-chromatografie de aanwezigheid van de pigmenten kan worden onderzocht.
stap 1 Wrijf een mengsel van 0,50 gram spinazie, 0,50 gram watervrij magnesiumsulfaat en 1,0 gram zand zo fijn mogelijk.
stap 2 Doe dit mengsel in een reageerbuis. Voeg 2,0 mL aceton toe en schud stevig.
stap 3 Wacht tot de vaste stof naar de bodem is gezakt.
stap 4 Breng met een pipet een klein beetje van de heldere, groene vloeistof aan op de startlijn van een dunne-laagplaat.
stap 5 Plaats de dunne-laagplaat in een afsluitbare bak met een laagje loopvloeistof. Gebruik hiervoor een mengsel van petroleumether, cyclohexaan, ethylacetaat, aceton en methanol. Sluit de bak.
stap 6 Haal na verloop van tijd de dunne-laagplaat uit de bak en geef direct met een potlood aan waar het vloeistoffront is gekomen.
Tijdens stap 1 gaan de cellen in de spinazie kapot en komt de celinhoud vrij. Deze celinhoud bestaat voornamelijk uit water dat met het magnesiumsulfaat reageert tot het zouthydraat MgSO₄.7H₂O.
3p 31 Laat met een berekening zien dat 0,50 gram watervrij magnesiumsulfaat voldoende is om al het water te binden dat in 0,50 gram verse spinazie aanwezig is.
Bij stap 2 en bij stap 3 wordt een scheidingsmethode gebruikt.
2p 32 Noem deze scheidingsmethodes.
Noteer je antwoord als volgt:
stap 2: ...
stap 3: ...
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1028-a-16-2-o 13 / 14 lees verder ► ►

### Pagina 14

Nick en Simon voeren het voorschrift uit. Ze gebruiken zowel verse
spinazie als diepvriesspinazie. Nadat ze van beide een beetje vloeistof
hebben aangebracht op de startlijn, verkrijgen ze het chromatogram. Dit
chromatogram is afgebeeld in figuur 2. Hierbij zijn de startlijn, het
vloeistoffront en de vlekken van luteïne aangegeven.

[FIGUUR: Chromatogram met vloeistoffront bovenaan, startlijn onderaan en vlekken van luteïne die zich naar boven hebben verplaatst.]

2p 33 Leg uit dat het deel van het chromatogram onder II hoort bij
diepvriesspinazie.
Bij dunne-laagchromatografie wordt het Rf-waarde gebruikt. Onder
de Rf-waarde wordt verstaan:

$$ Rf = \frac{\text{de door de stof afgelegde afstand}}{\text{afstand tussen startlijn en vloeistoffront}} $$

Simon berekent met behulp van het chromatogram de Rf-waarde van
luteïne. Deze Rf-waarde verschilt van de Rf-waarde in
Binas-tabel 73. Dat verbaast Simon helemaal niet. Hij zegt: “De
oplosbaarheid van luteïne in de loopvloeistof is bij onze proef anders.”
Nick zegt: “Dat hoeft niet zo te zijn, de Rf-waarde kan ook anders zijn
doordat een andere stofeigenschap verschilt.”

1p 34 Geef een argument dat Simon kan gebruiken om zijn uitspraak te
ondersteunen.
2p 35 Geef aan welk verschil Nick bedoelt en licht je antwoord toe.
Noteer je antwoord als volgt:
verschil: ...
toelichting: ...

HA-1028-a-16-2-o 14 / 14 einde