# Eindexamen Scheikunde HAVO 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijd vak 1
woensdag 25 mei
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1028-a-16-1-o

### Pagina 2

Amber
tekstfragment 1
'Schat' in buik van dode potvis Grote Pier
In december 2012 is er op een zandplaat bij Texel een potvis aangespoeld. Medewerkers van Natuurcentrum Ecomare hebben deze potvis ontleed. Daarbij werden in de buik van de potvis vijf brokken ambergris ontdekt met een totale massa van ongeveer 83 kilogram. De geschatte waarde van de vondst is minimaal een half miljoen euro. Ambergris is zeldzaam en wordt gebruikt als grondstof in de parfumindustrie.
naar: Algemeen Dagblad

De geur van ambergris ontstaat door een combinatie van verschillende stoffen. Om deze geurstoffen te isoleren wordt in een laboratorium van een parfumfabriek een stuk ruw ambergris in een mortier zo fijn mogelijk gemaakt en in een geschikt oplosmiddel gebracht. Het verkregen mengsel wordt gefiltreerd en het filtraat wordt verder opgewerkt.
2p 1 Leg uit waardoor per seconde meer geurstof oplost wanneer het ambergris wordt fijngemaakt, dan wanneer het niet zou worden fijngemaakt. Gebruik in je antwoord minstens één begrip op microniveau.
Eén van de karakteristieke geurstoffen in ambergris is ambrox. De structuurformule van ambrox is hieronder weergegeven:

[FIGUUR: Structuurformule van ambrox]

De meeste geurstoffen zijn hydrofoob.
2p 2 Leg uit, aan de hand van de bovenstaande structuurformule, of ambrox een hydrofobe stof is.

HA-1028-a-16-1-o 2 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 3

Ambrox wordt ook verwerkt in sommige huisparfums (luchtverfrissers). Mevrouw SteenKamp koopt een dergelijke huisparfum met verstuiver. Zij spuit hiermee één keer in haar woonkamer. Na enige tijd heeft de damp zich gelijkmatig over de woonkamer verspreid. Om ambrox te kunnen ruiken moet de geurdrempel overschreden worden. De geurdrempel is de laagste concentratie van een gasvormige stof in lucht die waarneembaar is voor de mens. Door één keer te spuiten met de huisparfum is $5,7 \cdot 10^{-4}$ g ambrox in de woonkamer aanwezig.
2p 3 Laat dit zien met een berekening aan de hand van de volgende gegevens:
- Eén keer spuiten komt overeen met 0,085 mL vloeistof;
- de huisparfum bevat 0,72 volumeprocent ambrox;
- de dichtheid van ambrox is 0,939 g mL $^{-1}$.
3p 4 Laat met een berekening zien of na één keer spuiten in de woonkamer de geurdrempel van ambrox ($= 3 \cdot 10^{-4}$ cm$^3$ m$^{-3}$) overschreden wordt. Maak hierbij gebruik van de volgende gegevens:
- De molecuulformule van ambrox is $C_{16}H_{28}O$;
- 1,0 mol damp heeft een volume van $2,45 \cdot 10^{-2}$ m$^3$;
- het volume van de woonkamer is 140 m$^3$;
- alle ambrox is verdampt.
HA-1028-a-16-1-o 3 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

‘Groene’ airbag

Een airbag in een auto is een
veiligheidsvoorziening die inzittenden
bij een botsing moet beschermen.
De airbag wordt dan in zeer korte tijd
gevuld met een gas.
In tekstfragment 1 wordt een nieuw
ontwerp beschreven dat in vergelijking
met de huidige airbags een verbetering
betekent op milieugebied.

[FIGUUR: Zwart-witafbeelding van twee opgeblazen airbags in een auto, die een persoon beschermen.]

tekstfragment 1

Een fabrikant van airbags voor de auto-industrie heeft een nieuw
milieuvriendelijk concept ontwikkeld. Het systeem maakt gebruik van de
gassen waterstof en zuurstof in combinatie met argon om de airbag op te
blazen wanneer een botsing plaatsvindt.
Door middel van een ontstekingsmechanisme vindt er een chemische
reactie plaats. Na de reactie is de airbag gevuld met een mengsel van
waterdamp en argon.
Het nieuwe systeem is in 2012 in productie gegaan voor een Europese
autofabrikant.

naar: www.autoliv.com

Argon staat in groep 18 van het periodiek systeem.

1p 5 Geef de algemene naam van de elementen die in groep 18 van het
periodiek systeem staan.

2p 6 Geef de vergelijking van de reactie die in tekstfragment 1 wordt
beschreven.

Bij de optredende reactie komt warmte vrij. Samen met het argon dat in
de airbag wordt geblazen, zorgt de reactie ervoor dat de airbag bij een
botsing tot het gewenste volume wordt opgeblazen.
Uit de warmte die bij de reactie vrijkomt, kan worden berekend hoeveel
gram waterdamp wordt gevormd.

3p 7 Geef deze berekening.
Maak hierbij gebruik van:
– een gegeven uit Binas-tabel 57A;
– het gegeven dat bij de reactie 9,5 ⋅ $10^3$ J aan warmte vrijkomt
(omgerekend naar $T = 298$ K, $p = p_0$).

HA-1028-a-16-1-o 4 / 15 lees verder ▶▶▶


### Pagina 5

De vrijgekomen warmte wordt opgenomen door het airbagkussen dat
gemaakt is van de kunststof nylon-6,6 HT. De aanduiding HT staat voor
High Tenacity (= hoge sterkte).
Hieronder is een fragment van de structuurformule van nylon-6,6
weergegeven:

[FIGUUR: Structuurformule van een fragment van nylon-6,6]

2p 8 Geef de structuurformules van de twee monomeren waaruit nylon-6,6 is
gevormd.

2p 9 Noem twee mogelijke verschillen tussen verschillende kunststoffen op
basis van nylon-6,6.

2p 10 Noem twee stofeigenschappen die gewenst/noodzakelijk zijn voor de
kunststof op basis van nylon-6,6 die voor airbags wordt gebruikt en leg uit
waarom deze stofeigenschappen voor airbags van belang zijn.
Noteer je antwoord als volgt:

stofeigenschap | uitleg
---|---
HA-1028-a-16-1-o 5 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

De fotonenboer

Een type batterij dat tegenwoordig weer in de belangstelling staat, is de
zogenaamde flow-batterij.
Een voorbeeld hiervan is de vanadium-redox-flow-batterij. Deze
oplaadbare batterij wordt afgekort als VRFB (V is het symbool van het
element vanadium).
In figuur 1 is deze batterij schematisch weergegeven. Met de formules bij
de elektroden zijn de omzettingen zowel bij het opladen als bij de
stroomlevering weergegeven.

figuur 1

[FIGUUR: Schematische weergave van een vanadium-redox-flow-batterij met twee elektroden, A en B, verbonden met elektrolyttanks en een pomp.]

In de VRFB kan elektrische energie worden opgeslagen die wordt
geproduceerd door bijvoorbeeld zonnecellen. De twee halfcellen in de
VRFB zijn verbonden met relatief grote opslagtanks die zijn gevuld met
een zwavelzuuroplossing waarin ook vanadiumverbindingen zijn opgelost.
De elektrolyt wordt rondgepompt (‘flow’) langs de elektroden. De
elektroden reageren zelf niet mee in de redoxreacties.
Beide halfcellen zijn van elkaar gescheiden door een membraan dat
alleen H+ ionen kan doorlaten.
Wanneer de batterij nog niet is opgeladen, bevatten de linker-halfcel en
de daarop aangesloten tank een oplossing waarin vanadylionen ($VO^{2+}$)
als enige vanadium bevattende deeltjes voorkomen. De rechter-halfcel en
de daarop aangesloten tank bevatten een oplossing waarin
vanadium(III)sulfaat als enige vanadium bevattende stof is opgelost.

2p 11 Geef de formule van vanadium(III)sulfaat.

Tijdens het opladen van de batterij vinden aan de elektroden de volgende
halfreacties plaats:

elektrode A: $VO^{2+} + H_2O \rightarrow VO_2^+ + 2H^+ + e^-$
elektrode B: $V^{3+} + e^- \rightarrow V^{2+}$

HA-1028-a-16-1-o 6 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 7

Zowel tijdens het opladen als tijdens de stroomlevering bewegen H⁺ ionen
in de VRFB van de ene naar de andere halfcel.

2p 12 Bewegen de H⁺ ionen tijdens de stroomlevering van elektrode A naar
elektrode B of omgekeerd? Licht je antwoord toe.

Onderstaand tekstfragment gaat over de toepassing van een VRFB in de
praktijk van een boerenbedrijf.

tekstfragment 1

Welkom bij de fotonenboer

Een boerenbedrijf oogst doorgaans graan en gras en produceert melk. Op
melkveehouderij 't Spieker in Vierakker (Gelderland) gaan we echter een
flinke stap verder. We oogsten lichtdeeltjes (fotonen) van de zon met een
grote hoeveelheid zonnepanelen op het dak van onze stal. Deze
lichtdeeltjes worden omgezet in elektrische energie. En daar is veel van
nodig op een boerenbedrijf, bijvoorbeeld voor onze twee melkrobots. Het
eventuele overschot aan energie slaan we op in een grote batterij (VRFB)
op ons erf voor gebruik op een ander moment.

[FIGUUR: Een foto van een grote batterij, waarschijnlijk de VRFB, met de tekst "cell" en "FB 10 100" erop. Op de achtergrond is een deel van een boerderij te zien met balen hooi.]

naar: www.fotonenboer.nl

De opslagtanks bevatten elk 3,0 m³ elektrolytoplossing. Een belangrijke
eigenschap van flow-batterijen is de zogenoemde energiedichtheid van de
elektrolytoplossing. Dit is de hoeveelheid energie die per kg
elektrolytoplossing kan worden geleverd. De energiedichtheid wordt
uitgedrukt in Wh kg⁻¹ (wattuur per kg).

4p 13 Bereken de energiedichtheid van de elektrolytoplossing van de VRFB.
Gebruik de volgende gegevens:
- De VRFB is volledig opgeladen, waarbij [V²⁺] = 1,6 mol L⁻¹ en
[VO₂⁺] = 1,6 mol L⁻¹.
- V²⁺ en VO₂⁺ worden volledig omgezet bij stroomlevering;
- de dichtheid van beide oplossingen bedraagt 1,2 kg L⁻¹;
- 1 mol elektronen komt overeen met 38 Wh.

HA-1028-a-16-1-o 7/15 lees verder ►►►


### Pagina 8

De fotonenboer gebruikt de opgeslagen energie nu nog in zijn eigen bedrijf. In de toekomst zou de energie die is opgeslagen in de elektrolytoplossingen, kunnen worden toegepast in elektrische auto's die zijn uitgerust met een VRFB. In een publicatie over die toepassing is
figuur 2 opgenomen.
[FIGUUR: Een cartoon van een boer die een pomp in een elektrische auto stopt, de pomp heeft een koeienkop.]
In deze tekening wordt het tanken van elektrolyt bij de fotonenboer voorgesteld als het tanken van benzine bij auto's met een benzinemotor. Bij een auto met een VRFB zal het tanken echter anders moeten worden uitgevoerd.
3p 14 Beschrijf globaal hoe het tanken bij zo'n auto zal moeten worden uitgevoerd.
HA-1028-a-16-1-o 8 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 9

Loodaccu's's recyclen

Volgens een studie van de United Nations Environment Programme worden wereldwijd ieder jaar 325 miljoen loodaccu's geproduceerd met een gemiddelde massa van 17,2 kg.
De samenstelling van deze accu's is hieronder weergegeven.

[FIGUUR: Cirkeldiagram met de samenstelling van een loodaccu. De secties zijn: polypropeen (5 massa%), zwavelzuuroplossing (24 massa%), overige stoffen (o.a. polychlooretheen) (4 massa%), lood (17 massa%) en loodverbindingen (50 massa%).]

Helaas hebben loodaccu's een beperkte levensduur. Kapotte accu's worden op grote schaal gerecycled. Het metaal lood dat uit de accu's wordt teruggewonnen, is niet alleen afkomstig uit het lood maar ook uit de loodverbindingen. Het terugwinnen van lood uit accu's levert geld op, want lood is een waardevol metaal.

2p 15 Geef twee andere redenen om het lood terug te winnen uit accu's.

3p 16 Bereken het totale aantal kg Pb (zowel in het metaal lood als in loodverbindingen) dat een loodaccu van 17,2 kg bevat.
Gebruik hierbij de volgende gegevens:
– De gemiddelde molaire massa van de loodverbindingen is 293 g mol$^{-1}$;
– één mol loodverbindingen bevat één mol Pb.

HA-1028-a-16-1-o 9 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 10

Hieronder is het
blokschema weergegeven van het recycleproces.

[FIGUUR: Blokschema met de volgende onderdelen:
- Accu's geleid naar blok I.
- Vanuit blok I, zwareluuroplossing geleid naar beneden.
- Vanuit blok I, materiaal geleid naar blok II.
- Vanuit blok II, polypropeen geleid naar boven.
- Vanuit blok II, lood, loodverbindingen en polychlooretheen geleid naar blok III.
- Vanuit blok III, koolstof geleid naar boven.
- Vanuit blok III, ovengassen geleid naar boven.
- Vanuit blok III, lood geleid naar beneden.
]

In ruimte I worden de accu's in kleine stukjes gemalen en wordt de
zwavelzuuroplossing verwijderd. Ruimte II is een grote bak met water.
Het polypropeen drijft op het water en wordt van het oppervlak
afgeschoven. De andere materialen (lood, loodverbindingen en
polychlooretheen) zakken naar de bodem. Deze materialen worden naar
een oven (ruimte III) overgebracht en daar samen met koolstof verhit tot
1400 °C. In deze oven smelt het lood en treden verschillende reacties op.
Bij deze reacties ontstaan zogenoemde ovengassen. Koolstofdioxide,
zwaveldioxide en waterstofchloride vormen de hoofdbestanddelen van
deze ovengassen. In ruimte III ontstaat ook vloeibaar lood uit de
loodverbindingen.

2p 17 Wat is de naam van de scheidingsmethode die wordt toegepast in
ruimte II? Geef ook aan op het verschil in welke eigenschap deze
methode berust.
Noteer je antwoord als volgt:
De scheidingsmethode is ....................... en deze methode berust op het
verschil in .........................

De vergelijking van één van de reacties die optreedt in ruimte III is
hieronder weergegeven.
$$ \text{PbO}_2 \text{(s)} + \text{C (s)} \rightarrow \text{Pb (s)} + \text{CO}_2 \text{(g) } \quad \text{reactie 1} $$
2p 18 Bereken de reactiewarmte van reactie 1 in J per mol Pb
($\Delta H^\ominus = 298 \text{ K en } p=p_0$). Maak hierbij gebruik van Binas-tabel 57A.

Zwaveldioxide en waterstofchloride die in ruimte III ontstaan, mogen niet
in de lucht worden geloosd.

2p 19 Noem twee ongewenste effecten van zwaveldioxide en/of
waterstofchloride op de kwaliteit van lucht en/of water en/of bodem.
Vermeld bij elk effect door welk gas (zwaveldioxide of waterstofchloride)
het wordt veroorzaakt.
Noteer je antwoord als volgt:
ongewenst effect 1: ........................ veroorzaakt door ........................
ongewenst effect 2: ........................ veroorzaakt door ........................

HA-1028-a-16-1-o 10 / 15 lees verder >>>

### Pagina 11

Zwaveldioxide en waterstofchloride worden uit de ovengassen verwijderd.
Op de uitwerkbijlage is het blokschema uitgebreid met de ruimtes IV tot
en met VII. Met behulp van dat uitgebreide blokschema kan de
verwijdering van zwaveldioxide en waterstofchloride uit de ovengassen
worden weergegeven.
De verwijdering van zwaveldioxide en waterstofchloride verloopt als volgt:
- In ruimte IV worden de ovengassen in contact gebracht met een
overmaat natronloog. Hierbij ontstaan opgelost natriumsulfiet,
opgelost natriumchloride en opgelost natriumcarbonaat.
- In ruimte V worden de sulfietionen met behulp van zuurstofmoleculen
omgezet tot sulfationen.
- In ruimte VI zoveel zwavelzuuroplossing toegevoegd dat alle
hydroxide-ionen worden omgezet tot watermoleculen en alle
carbonaationen worden omgezet tot koolstofdioxidemoleculen.
- In ruimte VII wordt de oplossing gedeeltelijk ingedampt. Het
natriumsulfaat dat daarbij uitkristalliseert, kan worden gebruikt bij het
maken van glas of wasmiddel.

4p 20 Noteer in het blokschema op de uitwerkbijlage letters van de
onderstaande stoffen bij de juiste pijlen. Houd er rekening mee dat
sommige letters bij meer dan één pijl kunnen voorkomen.
A koolstofdioxide
B natronloog
C opgelost natriumcarbonaat
D opgelost natriumchloride
E opgelost natriumsulfaat
F opgelost natriumsulfiet
G waterstofchloride
H zuurstof
I zwaveldioxide

2p 21 Geef de vergelijking van de reactie die optreedt in ruimte V.

2p 22 Geef twee redenen waarom in ruimte VI een zwavelzuuroplossing wordt
toegevoegd en niet een oplossing van salpeterzuur. Maak hierbij onder
andere gebruik van het blokschema op de uitwerkbijlage.

HA-1028-a-16-1-o 11 / 15 lees verder

### Pagina 12

Zuurstofmakende methaanoochelaar
tekstfragment 1
"Elke reactie waaruit energie vrijkomt, wordt wel ergens door een bacterie benut", stelt de Nijmeegse wetenschapper prof. Mike Jetten. Hij ontdekte een bacteriesoort die zuurstof vrijmaakt uit stikstofoxiden, om daar vervolgens methaan mee te verbranden. Deze soort heeft de naam
5 Methylomirabilis oxyfera ('zuurstofmakende methaanoochelaar') gekregen. Volgens Jetten vind je deze bacterie in de zuurstofarme modder van bijna elke boerensloot. Zeker als daar een stevig met nitraat bemeste akker naast ligt.
De bacterie blijkt enzymen te bezitten voor de stapsgewijze omzetting van
10 NO₃⁻ via NO₂⁻ tot NO. Volgens Jetten moet de bacterie een nog onbekend enzym bevatten dat NO omzet tot N₂ en O₂. Dit blijkt uit experimenten waarbij de bacteriën verschillende stoffen toegediend kregen die gemerkt waren met ¹⁵N atomen. Er komt geen zuurstof vrij want dit wordt meteen gebruikt voor de reactie met methaan, dat ook
15 voorkomt in zuurstofarme modder.
naar: C2W Life Sciences

Bij de reactie van methaan met zuurstof (regels 13-15) ontstaan dezelfde reactieproducten als bij de volledige verbranding van methaan. De ontleding van NO (regel 11) en de daaropvolgende reactie van methaan met zuurstof kunnen in één reactievergelijking worden weergegeven.

3p 23 Geef deze reactievergelijking.

2p 24 Hoeveel protonen en hoeveel neutronen bevat een ¹⁵N atoom? Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: ...
aantal neutronen: ...

Bij de experimenten met gemerkte verbindingen (regels 12 en 13) werd gebruikgemaakt van nitrietionen waarvan de N atomen ¹⁵N atomen waren. Ook nitrietionen met ¹⁴N atomen die in de natuur verreweg het meest voorkomen, werden in hetzelfde experiment gebruikt. De N₂ moleculen die bij het experiment ontstonden, bleken drie verschillende massa's te hebben.

2p 25 Geef de molecuulmassa's in u van deze drie soorten N₂ moleculen.

HA-1028-a-16-1-o 12 / 15 lees verder

### Pagina 13

De omzetting van $NO_2^-$ tot NO (regels 9 en 10) is een redoxreactie.
Daarbij is $NO_2^-$ de oxidator. De vergelijking van de halfreactie van deze
omzetting is hieronder onvolledig weergegeven. De elektronen en de
coëfficiënten ontbreken.

$$NO_2^- + H^+ \rightarrow NO + H_2O$$

2p 26 Neem deze onvolledige vergelijking over, zet $e^-$ aan de juiste kant van de
pijl en maak de vergelijking kloppend.

De experimenten met de bacteriën werden uitgevoerd in een licht basisch
milieu met een pH van 7,3.

2p 27 Bereken de [OH$^-$] in mol L$^{-1}$ in een oplossing met pH = 7,3 ($T = 298$ K).

2p 28 Kan de uitspraak van Jetten in de regels 1 en 2 slaan op de ontleding van
NO? Motiveer je antwoord met behulp van Binas-tabel 57A.

HA-1028-a-16-1-o 13 / 15 lees verder ➢➢➢

### Pagina 14

Traanfilm
Elke keer dat je met je ogen knippert, wordt traanvocht in een dun laagje
gelijkmatig verdeeld over het oog. Dit dunne laagje wordt de traanfilm
genoemd en dient om het oogoppervlak glad te houden en te beschermen
tegen de buitenlucht. De traanfilm bestaat uit drie lagen: een slijmlaagje,
een waterlaagje en een vetlaagje (zie figuur 1).
figuur 1
[FIGUUR: Een doorsnede van het oogoppervlak met vier lagen: oogoppervlak, slijmlaagje, waterlaagje en vetlaagje.]
1 oogoppervlak
2 slijmlaagje
3 waterlaagje
4 vetlaagje
5 buitenlucht
Het slijmlaagje, dat in direct contact staat met het oogoppervlak, zorgt
voor een gelijkmatige verdeling en hechting van het waterlaagje.
Het waterlaagje zorgt voor de afvoer van bacteriën, vuil en stof.
Het vetlaagje voorkomt verdamping van het water en bevat onder andere
fosfolipiden. Hieronder is een fosfolipidemolecuul schematisch
weergegeven:
hydrofoob
hydrofiel
Fosfolipiden maken het mogelijk dat het vetlaagje zich gelijkmatig verdeelt
over het waterlaagje.
Op de uitwerkbijlage bij dit examen is de doorsnede van de traanfilm
weergegeven.
2p 29 Teken op de uitwerkbijlage twee fosfolipide moleculen in de traanfilm. Uit
de tekening moet blijken dat door fosfolipide moleculen het vetlaagje zich
verdeelt over het waterlaagje. Teken de fosfolipiden moleculen op
eenzelfde manier als hierboven.
HA-1028-a-16-1-o
14 / 15
lees verder

### Pagina 15

Het slijmlaagje bevat mucines. Mucine moleculen bestaan uit eiwitketens waaraan polysacharideketens zijn gebonden. Deze polysacharideketens geven mucine moleculen een groot waterbindend vermogen. In figuur 2 is een fragment van een mucine molecuul schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van een mucine molecuul met polysacharideketens, cysteïnerijk gedeelte en gedeelte met Ser, Thr en Pro.]

2p 30 Verklaar met behulp van begrippen op microniveau waardoor de polysacharideketens een groot waterbindend vermogen geven aan mucine moleculen.

De eiwitketens van mucine moleculen bestaan uit delen waarin het aminozuur cysteïne veel voorkomt en uit delen waarin de aminozuren serine, threonine en proline veel voorkomen.
Het fragment ~Ser-Thr-Pro~ komt regelmatig voor in mucine moleculen.

4p 31 Geef de structuurformule van dit fragment. Neem aan dat geen polysacharideketens zijn gebonden aan dit fragment. Maak gebruik van Binas-tabel 67H.

De cysteïnerijke delen van twee verschillende mucine moleculen vormen door reactie met zuurstof crosslinks met elkaar. Bij deze reactie ontstaat ook water. Op de uitwerkbijlage is de vergelijking van deze reactie onvolledig weergegeven.

3p 32 Maak de vergelijking op de uitwerkbijlage compleet.

De polysacharideketens die in mucine moleculen voorkomen, zorgen ervoor dat mucine een groot waterbindend vermogen heeft. Toch lost mucine niet op in water.

2p 33 Geef hiervoor een mogelijke verklaring.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1028-a-16-1-o 15 / 15 einde