# Eindexamen Scheikunde HAVO 2015 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2015/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2015
tijdvak 2
woensdag 17 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Dit examen bestaat uit 39 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1028-a-15-2-o

### Pagina 2

Autobanden

Om de eigenschappen van het materiaal waaruit autobanden bestaan te
beïnvloeden, worden in dit materiaal diverse stoffen verwerkt. Daarmee
wordt bijvoorbeeld ook het brandstofverbruik van een auto beïnvloed. Het
basismateriaal van een autoband is rubber. Rubber is een natuurproduct
en kan beschouwd worden als het additiepolymeer van isopreen. De
molecuulformule van isopreen is $C_5H_8$. Poly-isopreen kan worden
weergegeven met de formule $(C_5H_8)_n$.

2p 1 Geef een mogelijke structuurformule van een molecuul isopreen. Hierin
komt tweemaal een dubbele binding voor tussen koolstofatomen in de
hoofdketen. Ook bevat het molecuul één $CH_3$ zijgroep.
1p 2 Neem je antwoord op vraag 1 over en omcirkel de bindingen die
verbroken kunnen worden bij de additiepolymerisatie van isopreen.

Bij de productie van autobanden wordt het rubber gevulkaniseerd: aan het
rubber wordt zwavel toegevoegd. De zwavel reageert met het rubber.
Hierbij worden crosslinks gevormd tussen de moleculen van het rubber.
Deze crosslinks worden zwavelbruggen genoemd. Een zwavelbrug
bestaat uit een keten van één tot acht zwavelatomen. Dit is schematisch
weergegeven in figuur 1.

figuur 1
[FIGUUR: Schematische weergave van poly-isopreenketens met zwavelbruggen.]

1p 3 Geef aan welk type binding wordt gevormd wanneer zwavelbruggen
ontstaan.

Zowel het aantal zwavelbruggen als het aantal zwavelatomen per
zwavelbrug hebben invloed op de vervormbaarheid van het
gevulkaniseerde rubber. Een autoband die de grond raakt, wordt
gedeeltelijk ingedrukt. Hierdoor komen de zwavelbruggen in het
ingedrukte deel van de band onder spanning te staan. Wanneer de band
doorrolt, krijgt dit deel van de band dankzij de zwavelbruggen zijn
oorspronkelijke vorm terug.

HA-1028-a-15-2-o
2 / 13
lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Rubber in autobanden bevat drie à vijf massaprocent zwavel. Joost beweert dat een autoband die vijf massaprocent zwavel bevat, minder vervormbaar is dan een autoband met drie massaprocent zwavel. Arthur beweert echter dat een band die vijf massaprocent zwavel bevat best méér vervormbaar zou kunnen zijn.

2p 4 Geef voor beiden een argument om hun bewering te ondersteunen. Noteer je antwoord als volgt:
Argument voor Joost: ...
Argument voor Arthur: ...

De hoeveelheid brandstof die een auto verbruikt is onder meer afhankelijk van de weerstand die de banden ondervinden wanneer ze over de weg rollen. Als deze ‘rolweerstand’ groter is, gebruikt de auto meer brandstof om te rijden. Het is hierbij belangrijk dat de banden de juiste spanning hebben. Autobanden worden meestal gevuld met lucht. Als gevolg van de microstructuur van rubber, kan lucht echter uit een autoband ontsnappen. De druk in de band neemt dan geleidelijk af, waardoor de rolweerstand toeneemt.

2p 5 Beschrijf op microniveau wat er gebeurt bij het ontsnappen van lucht uit een band.

Om autobanden meer stevigheid te geven, wordt roet als vulstof aan het rubber toegevoegd. Een nadeel daarvan is dat het de rolweerstand verhoogt. Tegenwoordig wordt ook silica als vulstof gebruikt. Bij gebruik van silica wordt de rolweerstand van een autoband verlaagd ten opzichte van een ‘roet-band’. Dit levert een brandstofbesparing op van 3,0%. Als tijdens een bepaalde rit minder brandstof wordt verbrand, is het negatieve effect op de luchtkwaliteit kleiner.

Een bepaalde auto met ‘roet-banden’ verbruikt gemiddeld 6,1 liter benzine per 100 km.

2p 6 Bereken hoeveel liter benzine wordt bespaard op een rit van 650 km met deze auto bij gebruik van een ‘silica-band’ ten opzichte van een ‘roetband’.

2p 7 Noem twee stoffen die ontstaan bij het verbranden van benzine in een automotor, en geef van elke stof een negatief effect op de luchtkwaliteit. Noteer je antwoord als volgt:
stof 1: ... negatief effect stof 1: ...
stof 2: ... negatief effect stof 2: ...

HA-1028-a-15-2-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Mijnbouw op de maan

De fossiele brandstofreserves op aarde raken uitgeput. Daarom wordt
steeds meer energie gewonnen uit wind- en zonne-energie. Ook wordt
onderzocht of andere energiebronnen kunnen worden gevonden, zoals
blijkt uit onderstaand tekstfragment.

tekstfragment

"Juist die onschatbare waarde
is", zegt Gerald Kulcinski van het Fusion Technology Institute aan de
universiteit van Wisconsin-Madison. "Daardoor kun je gemakkelijk op en
neer om helium-3 te halen. Helium-3 vormt de perfecte brandstof voor de
derde generatie kernfusiereactoren. Op aarde hebben we er niet meer
dan tweehonderd kilogram van. Maar op de maan, waar geen atmosfeer
is, 'regent' het voortdurend neer uit de zonnewind. Uit bodemmonsters
weten we dat het bovenste laagje van de maanbodem minstens een
miljoen ton helium-3 bevat. Eén ton helium-3 levert dezelfde hoeveelheid
energie als onmisbaar bij het verstoken van 130 miljoen vaten olie. Met
honderd ton helium-3 heb je een jaar lang energie voor de hele wereld.
Daarvoor hoef je maar vijf vrachtvaartuigen ter grootte van de
spaceshuttle naar de maan te sturen."

naar: http://www.kennislink.nl

Helium-3 is een isotoop van het element helium. Een atoom helium-3
heeft massagetall 3.

2p 8 Geef met een tekening de bouw van een helium-3 atoom weer. Teken de
kern en de schil(len) van de elektronenwolk en geef de plaats van elk
partikel aan met de notatie $p, n$ en $e$.

In de bovenste meters van de maanbodem is het gehalte helium-3
gemiddeld 0,01 massa-ppm. Voor het winnen van helium-3 wil men een
speciaal ontworpen bulldozer inzetten die de bovenste laag van de
maanbodem afgraaft, zeef en verwerkt. De gezeefde bodemdeeltjes
worden vermalen en sterk verhit. De gassen die daarbij vrijkomen,
waaronder helium-3, worden onder druk opgeslagen. De energie voor
deze processen zal worden gehaald uit zonne-energie.

2p 9 Bereken hoeveel ton maanbodem die 0,01 massa-ppm helium-3 bevat,
nodig is om 100 ton helium-3 te winnen. Neem aan dat alle helium-3 wordt
gewonnen.

HA-1028-a-15-2-o 4/13 lees verder ►►►

### Pagina 5

Op de maan kan het temperatuurverschil tussen dag en nacht wel een
paar honderd graden Celsius zijn. Dit temperatuurverschil zou kunnen
worden gebruikt om het gasmengsel dat ontstaat bij het verhitten van de
korrels maanbodem, te scheiden.

2p 10 Geef aan welk verschil in stofeigenschap dan wordt gebruikt om het
gasmengsel te scheiden. Licht je antwoord toe.

Helium-3 zou in de toekomst kunnen worden gebruikt in kernfusiereactors.
In de reactor laat men de kernen van helium-3 met hoge snelheid op
elkaar botsen, waardoor deze kunnen 'fuseren'. Bij deze fusie reactie van
twee helium-3 kernen ontstaan één helium-4 kern en twee protonen (p).
Deze reactie kan als volgt worden weergegeven:

2 $^3\text{He}^{2+}$ $\rightarrow$ $^4\text{He}^{2+}$ + 2 $p$

Net als bij een chemische reactie is ook bij een kernreactie sprake van
een energie-effect. Het energieverloop van de reactie kan weergegeven
worden in een energiediagram. De activeringsenergie van de reactie
wordt bij kernreacties de 'energiebarrière' of 'Coulomb-barrière' genoemd.

1p 11 Geef aan de hand van de formule van een helium-3 kern aan waarom
deze energiebarrière bij de fusie-reactie (relatief) hoog is.

3p 12 Geef het energiediagram van de fusie-reactie.
Noteer daarin, met de bijbehorende bijschriften:
– het energieniveau van de beginstoffen;
– het energieniveau van de overgangstoestand;
– het energieniveau van de reactieproducten;
– de energiebarrière.

Er is discussie mogelijk over het winnen van helium-3 op de maan en het
inzetten ervan voor energieproductie op aarde. Een centrale vraag daarbij
is of het totale proces om energie te produceren, zoals dat beschreven is
in deze opgave, netto energie oplevert of uiteindelijk juist energie kost.

2p 13 Geef twee aspecten van dit (totale) proces die een rol spelen bij deze
afweging. Deze aspecten moeten betrekking hebben op benodigde of
vrijkomende energie.

HA-1028-a-15-2-0
5 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 6

‘Zoete ijsthee’

Stichting C3 heeft als doel kinderen op een speelse manier kennis te laten
maken met scheikunde. Op de website van C3 vindt Annemieke een
proefje met ijsthee. Ze voert dit proefje samen met haar vader uit.
Het proefje is hieronder afgebeeld.

[FIGUUR: Drie panelen met stripverhalen. Bovenste rij: 1. Een persoon kookt water in een waterkoker. 2. Een volwassene schenkt heet water in twee theekopjes met theezakjes. 3. De volwassene haalt de theezakjes na 2 minuten uit. Onderste rij: 1. Twee kopjes met twee theezakjes erin en hete damp. 2. Een hand voegt twee lepels suiker toe aan een kopje. 3. Een kind ruikt aan een kopje ijsthee.]

Kook het water in de waterkoker. Vraag of een volwassene het
hete water in de theekopjes
schenkt. Hang de theezakjes in de kopjes.
Haal de theezakjes er na
2 minuten uit.

Doe in het ene kopje 2 eetlepels
suiker. Onthoud in welk kopje
de suiker zit. Wacht tot de thee is afgekoeld.
Doe in het andere kopje ook
2 eetlepels suiker. Proef de ijsthee.

naar: www.expeditionchemistry.nl

Tijdens het oplossen van suiker (sacharose) in water worden de
aanwezige bindingen tussen de suikermoleculen verbroken. De
structuurformule van sacharose staat in Binas-tabel 67F2.

2p 14 Geef de vergelijking in molecuulformules voor het oplossen van
sacharose in water. Vermeld ook de toestandsaanduidingen.

2p 15 Geef de namen van de twee typen bindingen die verbroken worden
tussen de suikermoleculen bij het oplossen van sacharose.

Tot Annemiekes verbazing smaken de twee kopjes ijsthee niet even zoet.
De ijsthee waarin suiker is gedaan toen de thee nog heet was, smaakt
zoeter dan de andere ijsthee. Dit komt doordat in heet water de sacharose
niet alleen oplost, maar ook wordt omgezet. Hierbij ontstaan per mol
sacharose 1 mol glucose en 1 mol fructose. Deze reactie vindt nauwelijks
plaats in koud water.

1p 16 Geef de naam van dit type reactie waarbij sacharose wordt omgezet tot
glucose en fructose. Maak eventueel gebruik van Binas-tabel 67F.

HA-1028-a-15-2-o 6 / 13 lees verder ► ► ►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studierbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 7

2p 17 Geef een verklaring voor het gegeven dat deze omzetting van saccharose
wel optreedt in heet water maar nauwelijks in koud water. Gebruik in je
antwoord het botsende-deeltjes-model.

Op www.wikipedia.org is onderstaande informatie te vinden:

[FIGUUR: Tabel met zoetstoffen, hun molaire massa en zoetkracht ten opzichte van saccharose.]

zoetstof | molaire massa (g mol$^{-1}$) | zoetkracht t.o.v. saccharose op gewichtsbasis*
------- | -------- | --------
fructose | 180,2 | 173
glucose | 180,2 | 74,3
sacharose | 342,3 | 100

* Dit betekent dat 1,00 gram glucose 0,743 maal zo zoet smaakt als
1,00 gram saccharose.

3p 18 Bereken, op basis van bovenstaande informatie, hoeveel maal zo zoet de
ijsthee is geworden, vergeleken met de ijsthee waarin geen omzetting
heeft plaatsgevonden.
Neem aan dat:
– in beide kopjes een gelijk volume thee aanwezig is;
– in beide kopjes evenveel (41 gram) saccharose is gedaan;
– er slechts in één kopje saccharose is omgezet, en deze omzetting
volledig heeft plaatsgevonden;
– de zoetkracht van fructose, glucose en saccharose elkaar niet
beïnvloeden.

HA-1028-a-15-2-o 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Cafeïne uit koffie verwijderen

Cafeïne is een uppepende stof die voorkomt in onder meer koffie(bonen) en chocolade(producten). Cafeïne kan uit koffiebonen worden verwijderd. Dit proces wordt decafeïneren genoemd. Een manier daarvoor is een behandeling met dichloormethaan (DCM). Dit proces is hieronder in een vereenvoudigd en onvolledig blokschema weergegeven.

[FIGUUR: Blokschema van het cafeïne-extractieproces. Ruwe koffiebonen worden bevochtigd in ruimte I. De damp en koelvloeistof A gaan naar ruimte V, waar de damp condenseert. Vloeistof B uit ruimte I gaat naar ruimte II. Stoom wordt toegevoegd aan ruimte III en spoelwater wordt afgevoerd. Hete lucht wordt toegevoegd aan ruimte IV en waterdamp wordt afgevoerd. C is de damp van de condensator. D is de damp. E is het eindproduct.]

Eerst worden de ruwe koffiebonen vochtig gemaakt met water (ruimte I). Daarna worden de bonen geweekt in DCM, waarin de cafeïne oplost (ruimte II). Elk half uur vindt er een meting van het cafeïnegehalte in de bonen plaats. Het weken in DCM wordt herhaald totdat het cafeïnegehalte in de koffiebonen voldoende is afgenomen. In ruimte II worden de bonen afgescheiden. De bonen worden daarna gestoomd (ruimte III) en vervolgens gedroogd met hete lucht (ruimte IV). De overgebleven vloeistof uit ruimte II gaat naar ruimte V, waar deze wordt verwarmd. Hierbij verdampt het DCM, dat na condensatie wordt hergebruikt.

In het blokschema ontbreken de namen van de scheidingsmethodes die in ruimte II worden gebruikt. Ook ontbreken bij de stofstromen A tot en met E de namen van de volgende stoffen:
- cafeïne
- cafeïnevrije koffiebonen
- DCM
- water.

2p 19 Geef aan welke twee scheidingsmethodes in ruimte II worden gebruikt.

HA-1028-a-15-2-o 8 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

2p 20 Geef de namen van de stoffen die bij de letters A tot en met E in het
blokschema moeten worden vermeld. Let op:
– sommige stoffen moeten bij meer dan één stofstroom worden vermeld;
– bij één van de stofstromen moet meer dan één stof worden vermeld.
Noteer je antwoord als volgt:
A:
B:
C:
D:
E:
2p 21 Leg met behulp van bovenstaande informatie uit of het decafineren een
continu proces of een batchproces is.
DCM heeft nadelen, daarom wordt tegenwoordig
gebruikgemaakt van andere oplosmiddelen. Het
meest gebruikt wordt de ester ethylacetaat (zie
figuur 1). Maar ook warm water (80 °C) wordt als
oplosmiddel toegepast.
[FIGUUR: Structuurformule van ethylacetaat met H, O en C atomen en bindingen getoond.]
ethylacetaat
2p 22 Geef de structuurformules van de twee stoffen waaruit door verestering
ethylacetaat wordt gevormd.
In onderstaande tabel staat een aantal gegevens per oplosmiddel.
gegeven
oplosmiddel
DCM
(20 °C)
ethylacetaat
(20 °C)
water
(80 °C)
oplosbaarheid van cafeïne in
oplosmiddel (g per 100 mL)
8
2
35-40
lost uit de koffiebonen alleen cafeïne
op in het oplosmiddel?
ja
ja
nee
molaire massa (g mol–1)
84,93
88,10
18,02
grenswaarde* (mg m–3)
350
550
-
kookpunt (K)
313
350
373
* TGG (= tijd-gewogen-gemiddelde) in 8 uur
2p 23 Geef aan de hand van de gegevens in de tabel een voordeel van het
gebruik van ethylacetaat ten opzichte van het gebruik van DCM. Geef ook
het daarbij behorende uitgangspunt uit Binas-tabel 97F.
Noteer je antwoord als volgt:
voordeel: ...
uitgangspunt: ...
HA-1028-a-15-2-o
9 / 13

### Pagina 10

Alcohol

Wanneer iemand een alcoholische drank heeft gedronken, verdeelt de
alcohol (ethanol) zich over de waterige vloeistoffen, zoals bloed, in het
lichaam. Na verloop van tijd wordt de alcohol door het lichaam
afgebroken. Hierbij verlopen onder meer de volgende twee halfreacties:

$C_2H_5O$
$\rightarrow C_2H_4O + 2 H^+ + 2 e^-$ (halfreactie 1)
$C_2H_5O + H_2O$
$\rightarrow C_2H_4O_2 + 2 H^+ + 2 e^-$ (halfreactie 2)

Beide halfreacties worden enzymatisch gekatalyseerd.

2p 24 Geef de structuurformule van alcohol en leg aan de hand daarvan uit dat
alcohol hydrofiel is.

2p 25 Geef aan welke invloed de katalyse door enzymen heeft op het
energieverloop van de reactie. Kies uit: wordt hoger, wordt lager of blijft
gelijk.
Noteer je antwoord als volgt:
De (netto) reactiewarmte ...
De activeringsenergie ...

2p 26 Leg uit waarom halfreactie 1 door een ander soort enzym wordt
ge katalyseerd dan halfreactie 2.

Als vuistregel wordt aangenomen dat bij een (gemiddelde) volwassene
één glas alcoholische drank (10 gram alcohol) in 1,4 uur wordt
afgebroken. Alcohol heeft een molaire massa van 46,1 g mol⁻¹.

2p 27 Bereken de gemiddelde snelheid waarmee de alcohol wordt afgebroken in
mol per L lichaamsvocht per seconde. Ga ervan uit dat de
volwassene 45 L lichaamsvocht heeft en alle alcohol uit de drank is
opgenomen.

HA-1028-a-15-2-0
10 / 13
lees verder

### Pagina 11

Rijden onder invloed van alcohol (ethanol) is
gevaarlijk en verboden. Daarom voert de politie
controles uit en meet daarbij het alcoholgehalte in
de adem van de bestuurder. Als een bestuurder een
overtreding heeft begaan, kan een rechter oordelen
dat een ‘alcoholslot' in de auto van deze bestuurder
moet worden aangebracht. Een alcoholslot is een
startonderbreker in de auto. Voor het wegrijden moet
de bestuurder in het pijpje van het alcoholslot
blazen. Wanneer de bestuurder te veel alcohol heeft
genuttigd, start de auto niet.
[FIGUUR: Een zwart apparaat met een digitaal scherm en een spiraalkabel, waarschijnlijk een alcoholtester.]
Het alcoholslot bevat een soort brandstofcel. Als de
alcohol bevat, reageert de alcohol als reductor aan de ‘actieve’ elektrode
van de cel. De vergelijking van deze halfreactie is:
$$ \mathrm{C_2H_5OH + 3 H_2O \rightarrow 2 CO_2 + 12 H^+ + 12 e^-} $$
Aan de andere elektrode reageert zuurstof als oxidator in zuur milieu.
3p 28 Geef de vergelijking van de halfreactie van de oxidator en de vergelijking
van de totale reactie in deze brandstofcel. Maak hierbij gebruik van Binas-
tabel 48.
De stroom die door de brandstofcel loopt is een maat voor het
alcoholgehalte in de uitgeademde lucht. Het alcoholgehalte in lucht en het
alcoholgehalte in vocht zijn met een vaste omrekeningsfactor aan elkaar
gerelateerd. Een gehalte van 0,44 mg per L lucht komt overeen met 1,0 g
per L lichaamsvocht. Als het alcoholgehalte in het lichaamsvocht van de
bestuurder hoger is dan 0,02 massaprocent, start de auto niet.
Bij een bepaalde bestuurder passeren $50 \cdot 10^{-6}$ mol elektronen per L
uitgeademde lucht de actieve elektrode.
2p 29 Bereken het aantal gram alcohol in 1,0 L uitgeademde lucht, wanneer het
alcoholpercentage in lichaamsvocht 0,02 massaprocent is. Neem aan dat
de dichtheid van het lichaamsvocht 1,1 kg per L is.
2p 30 Laat met een berekening zien of de auto zal starten. Ga ervan uit dat er
geen elektronenstroom is als de adem geen alcohol bevat.
HA-1028-a-15-2-o
11 / 13
lees verder

### Pagina 12

Roestoplosser

IJzer is een veelgebruikt metaal dat echter door reactie met zuurstof en
water gemakkelijk wordt omgezet tot roest. De formule van roest is
$Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$ (s). De omzetting van ijzer tot roest is een redoxreactie
waarvan de totale vergelijking hieronder onvolledig is weergegeven.

... $Fe$ + ... $O_2$ + ... $H_2O$ → ... $Fe_2O_3 \cdot 3H_2O$

Het proces waarbij ijzer met zuurstof en water wordt omgezet tot roest
wordt wel 'roesten' genoemd, maar er is ook een andere (chemische)
naam voor.

1p 31 Geef deze andere naam.

2p 32 Neem bovenstaande onvolledige vergelijking over en maak deze kloppend
door de vier ontbrekende coëfficiënten in te vullen.

2p 33 Leid af, aan de hand van de ladingsverandering van de ijzerdeeltjes, of de
stof ijzer bij het omzetten tot roest de oxidator of de reductor is.
Noteer je antwoord als volgt:
de lading van de ijzerdeeltjes in ijzer: ...
de lading van de ijzerdeeltjes in roest: ...
de stof ijzer is dus: ..................

Voor het verwijderen van roest zijn speciale ‘roestoplossers’ te koop.
Mads en Matthijs onderzoeken voor hun profielwerkstuk de roestoplosser
van de fabrikant HG. Op het etiket van deze vloeibare roestoplosser staat
onder meer de volgende informatie:

HG roestoplosser
* Verwijdert roest zonder schuren.
* Heeft bovendien een roestwerende werking.
* Het metaal kan na behandeling direct gelakt worden.

Gebruiksaanwijzing:
Verdun 1 fles HG "roestoplosser" (0,5 liter) met 2,5 liter water. Leg het
voorwerp in de oplossing, zodat het geheel ondergedompeld is.
Afhankelijk van de hoeveelheid roest 10 minuten tot enige uren laten
inwerken. Vervolgens goed naspoelen met veel water.

Attentie:
Gebruik rubber/plastic handschoenen.
Bevat: Fosforzuur ($H_3PO_4$)

HA-1028-a-15-2-0 12 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 13

Mads merkt op dat de aanduiding roestoplosser op het etiket tussen aanhalingstekens staat. Kennelijk lost roest niet op in de roestoplosser. Matthijs zegt dat roest reageert met de roestoplosser.
2p 34 Onderbouw de uitspraak van Matthijs aan de hand van de formule van roest en de informatie op het etiket.
Op een ander deel van het etiket staat een gevarenpictogram. Bij dit gevarenpictogram hoort een bepaald GHS-nummer.
2p 35 Leg uit met behulp van Binas-tabel 97B welk GHS-nummer past bij de op bladzijde 12 gegeven informatie van het etiket.
Matthijs verdunt 5 mL roestoplosser volgens de gebruiksaanwijzing. Hierbij doet hij een bepaalde waarneming en trekt hieruit de conclusie dat het verdunnen van roestoplosser een exotherm proces is.
1p 36 Geef deze waarneming.
Matthijs doet vervolgens 14,1 mg onverdunde roestoplosser in 10,0 mL water. De verkregen oplossing titreert hij met natronloog. De molariteit van de natronloog is $0,108 \text{ M}$.
2p 37 Bereken de pH van de gebruikte natronloog.
Na toevoeging van $8,04 \text{ mL}$ natronloog heeft het fosforzuur volledig gereageerd met de natronloog volgens de vergelijking:
$$ \text{H}_3\text{PO}_4 + \text{OH}^- \rightarrow \text{H}_2\text{PO}_4^- + \text{H}_2\text{O} $$
3p 38 Bereken het massapercentage fosforzuur in “HG roestoplosser”. Neem hierbij aan dat fosforzuur het enige zuur is dat tijdens de titratie reageert.
De pH van de oplossing is na het toevoegen van $8,04 \text{ mL}$ natronloog ongeveer 4.
2p 39 Geef een beschrijving op microniveau waaruit duidelijk wordt waardoor deze lage pH wordt veroorzaakt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1028-a-15-2-o
13 / 13
einde