# Eindexamen Scheikunde HAVO 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2014
tijdvak 1
dinsdag 20 mei
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Dit examen bestaat uit 38 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1028-a-14-1-o

### Pagina 2

Ademtest

Joost heeft de laatste tijd last van zijn maag. Hij gaat naar zijn huisarts en
deze verwijst hem voor onderzoek naar het ziekenhuis. Er zal onderzocht
worden of de klachten worden veroorzaakt door een bacterie, genaamd
Helicobacter pylori. Joost vindt de volgende informatie over deze bacterie.

tekstfragment 1

1 Helicobacter pylori leeft in het maagslijmvlies en kan een maagzweer
2 veroorzaken. De bacterie produceert het enzym urease, dat de katalysator
3 is voor de hydrolyse van ureum.
[FIGUUR: Structuurformule van ureum]
$$
\begin{array}{c}
\mathrm{H}_2 \mathrm{N} \\
\mathrm{C} \\
\mathrm{||} \\
\mathrm{O}
\end{array}
\quad \mathrm{NH}_2
\quad+\quad \mathrm{H}_2 \mathrm{O} \quad \longrightarrow \quad \mathrm{CO}_2 \quad + \quad 2 \mathrm{NH}_3
$$
4 Ureum wordt in de lever geproduceerd. Via de bloedbaan en de nieren
5 verlaat ureum, opgelost in urine, het lichaam. De bacterie haalt ureum uit
6 het bloed.
7 Het enzym urease bevindt zich aan de buitenkant van de bacterie zodat
8 het gevormde ammoniak de bacterie beschermt tegen de lage pH die in
9 de maag heerst.
10 Het gevormde kooldioxide wordt via de bloedbaan naar de longen
11 getransporteerd en vervolgens uitgeademd.

2p 1 Verklaar aan de hand van de structuurformule waarom ureum goed
oplosbaar is in urine, die voor het grootste gedeelte uit water bestaat.
2p 2 Geef in een reactievergelijking weer hoe ammoniak reageert in een milieu
met een lage pH (regels 8 en 9).

Ureum is een stof die ontstaat bij de afbraak van een van de soorten
voedingsstoffen: koolhydraten, eiwitten en vetten.
2p 3 Uit welk soort voedingsstof ontstaat ureum? Licht je antwoord toe.

Met een zogenoemde ureum-ademtest kan worden onderzocht of een
patiënt besmet is met de bacterie Helicobacter pylori.
Joost vindt de volgende gegevens over de ademtest op de website van de
Maag Lever Darm Stichting.

HA-1028-a-14-1-o 2 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

tekstfragment 2
De ademtest verloopt als volgt: U mag gedurende 6 uur voor de test niet gegeten of gedronken hebben. Vervolgens moet U door een rietje in een afsluitbaar glazen buisje blazen als controle.
Daarna drinkt U een glas sinaasappelsap (200 mL), gevolgd door 30 mL water waarin 75 mg C13-ureum is opgelost.
Dertig minuten na het drinken moet U in een tweede buisje blazen, waarna de beide buisjes worden geanalyseerd op het C13-gehalte. Als U besmet bent met de *Helicobacter pylori* bacterie, dan wordt C13-ureum omgezet en ademt U C13-bevattend koolzuurgas (= koolstofdioxide) uit.
De arts kan dit meten in de uitgeademde lucht.

Met C13 worden koolstofatomen met het massagetall 13 bedoeld.

2p 4 Geef het aantal protonen, neutronen en elektronen van een C13 atoom.
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: ...
aantal neutronen: ...
aantal elektronen: ...

In C13-ureum bevatten alle moleculen een C13 atoom. De molaire massa van C13-ureum is 61,05 g mol-1.

3p 5 Bereken hoeveel milligram C13-bevattend koolstofdioxide maximaal kan ontstaan uit de hoeveelheid C13-ureum die in het drankje zit. Maak gebruik van gegevens uit tekstfragment 1 en tekstfragment 2.

1p 6 Geef een reden waarom geen goed testresultaat wordt verkregen wanneer onmiddellijk na het drinken van het drankje dat C13-ureum bevat, in het buisje wordt geblazen.
Joost doet de ademtest en krijgt van de arts te horen dat uit de meetresultaten blijkt dat hij geen *Helicobacter pylori* bacterie in zijn maag heeft. Toch bleek dat C13-bevattend koolstofdioxide voorkwam in de uitgeademde lucht die hij, na dertig minuten, in de tweede buisje heeft geblazen.

3p 7 Leg uit hoe de arts op grond van beide meetresultaten uit de ademtest de conclusie kan trekken dat Joost geen *Helicobacter pylori* bacterie in zijn maag heeft. Maak voor je antwoord ook gebruik van een gegeven uit Binas-tabel 25.

HA-1028-a-14-1-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Waterontharder

Hard leidingwater bevat veel calciumionen. Om leidingwater te ontharden kan men in huis een zogenoemde waterontharder installeren. Een waterontharder wordt direct na de watermeter aangesloten en zorgt ervoor dat in het gehele huis zacht water uit de kraan komt.
Op de website van een leverancier van waterontharders worden de volgende voordelen van het gebruik van een waterontharder genoemd:
– geen kalkafzetting in keuken, badkamer en op servies;
– lagere energiekosten (kalk isoleert verwarmingselementen);
– besparing op wasmiddelen, zeep en shampoo.

In leidingwater zijn waterstofcarbonaationen aanwezig. Bij verwarming van dit leidingwater treedt een zuur-basereactie op. Sommige waterstofcarbonaationen reageren bij deze reactie als zuur en andere reageren als base. Bij deze reactie ontstaan onder andere carbonaationen.

3p 8 Geef de vergelijking van deze zuur-basereactie.

In hard water vormen de ontstane carbonaationen vervolgens een neerslag met de aanwezige calciumionen. Dit neerslag wordt ook wel kalkaanslag of ketelsteen genoemd.

2p 9 Geef de reactievergelijking voor deze vorming van ketelsteen. Geef hierbij ook de toestandsaanduidingen.

Op de website staat “kalk isoleert verwarmingselementen”. Een verwarmingselement in een wasmachine is gemaakt van roestvast staal (RVS). RVS kan warmte goed geleiden door het bindingstype dat hierin voorkomt.
In een wasmachine ontstaat door regelmatig verwarmen van water dat niet onthard is, een laagje kalk op het verwarmingselement. In kalk komt een ander bindingstype voor, waardoor kalk warmte slecht geleidt.

2p 10 Welke bindingstypen komen voor in RVS en in kalk? Noteer je antwoord als volgt:
bindingstype in RVS: ....
bindingstype in kalk: ....

Een bepaalde waterontharder is uitgerust met een cilinder die is gevuld met korrels kunsthars. Aan deze kunsthars zijn natriumionen gebonden. Wanneer hard water langs de korrels stroomt, binden calciumionen aan de kunsthars en komen natriumionen in het water. Hiernaast is zo’n cilinder schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van een cilinder gevuld met korrels kunsthars, met een pijl die water met Na+ de cilinder in leidt en een pijl die water met Ca2+ de cilinder uit leidt. De cilinder wordt aan de zijkant weergegeven met interne structuren die korrels voorstellen. De tekst 'water met Na+' is naast de ingangspijl geplaatst en 'water met Ca2+' naast de uitgangspijl.]

HA-1028-a-14-1-o 4 / 13
lees verder

### Pagina 5

Het onthardingsproces kan als volgt worden weergegeven:
Hars$^2-$($\text{Na}^^+$)$_2$ (s) + $\text{Ca}^{2+}$ (aq) $\rightarrow$ Hars$^2-$($\text{Ca}^{2+}$) (s) + 2 $\text{Na}^+$ (aq)

Wanneer de kunsthars in een cilinder geen calciumionen meer kan
opnemen, wordt deze geregenereerd. Hierbij wordt een geconcentreerde
NaCl oplossing door de cilinder gespoeld. Daarbij komt een oplossing uit
de cilinder die ook calciumionen bevat. Deze oplossing wordt via een
aansluiting op het riool afgevoerd. Nadat de cilinder een keer is
nagespoeld met wat leidingwater, kan de cilinder weer worden gebruikt
om water te ontharden.

2p 11 Beschrijf wat er in de cilinder gebeurt met de calciumionen en de
natriumionen wanneer de kunsthars wordt gespoeld met een
geconcentreerde NaCl oplossing.
1p 12 Geef aan waarom de cilinder moet worden nagespoeld met wat
leidingwater.

De familie Lansink, die uit vier personen bestaat, heeft een
waterontharder in huis laten installeren. Per persoon verbruiken ze 135 L
water per dag. Het leidingwater dat van het drinkwaterbedrijf het huis van
de familie binnenkomt, bevat 61 mg $\text{Ca}^{2+}$ per L.

2p 13 Bereken hoeveel gram calciumionen aanwezig is in het water dat de
familie Lansink per dag afneemt van het drinkwaterbedrijf.
3p 14 Bereken hoeveel gram natriumchloride uit de geconcentreerde
NaCl oplossing nodig is om de calciumionen die per dag in de
waterontharder worden gebonden, te vervangen door natriumionen.

In het begin van deze opgave is vermeld dat het gebruik van een
waterontharder een besparing van het zeepgebruik oplevert. Hierbij speelt
een rol dat zeepionen met calciumionen een neerslag vormen.

2p 15 Leg uit waarom minder zeep nodig is bij het wassen met onthard water
dan bij het wassen met hard water.

HA-1028-a-14-1-o 5 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Grondwaterreiniging

Vroeger werden in chemische wasserijen vooral chloorkoolwaterstoffen
(CKW's) gebruikt om kleding te reinigen. CKW's zijn verbindingen van
chloor, koolstof en meestal ook waterstof. Een voorbeeld van een CKW is
de stof die wordt aangeduid met de naam tri.
De molecuulformule van tri is $C_2HCl_3$.

2p 16 Geef de structuurformule van tri.

In het centrum van Amersfoort, op de plaats waar enkele chemische
wasserijen stonden, zijn grond en grondwater verontreinigd met CKW's.
Op ongeveer 12 meter diepte bevindt zich op deze plaats een
ondoordringbare kleilaag. Op deze kleilaag heeft zich een mengsel van
vloeibare CKW's verzameld die in de grond waren gesijpeld. CKW's
lossen niet goed op in water. Toch is het grondwater, dat over het
mengsel van CKW's stroomt, verontreinigd met CKW's. Als gevolg van
verdelingsEvenwichten komen namelijk CKW's in het water terecht.

2p 17 Geef de vergelijking van het verdelingsevenwicht van het tri dat is
opgelost in het CKW-mengsel en het tri dat is opgelost in het water.
Vermeld ook de toestandsaanduidingen en gebruik voor tri in het
CKW-mengsel de toestandsaanduiding (ckw).

Er is een methode ontwikkeld om de CKW's uit het vervuilde grondwater
te verwijderen. Dit gaat als volgt. Een damwand wordt in de bodem
geplaatst tot in de ondoordringbare kleilaag. In deze wand zit een opening
waardoor het vervuilde grondwater via een afvoerleiding naar een reactor
wordt geleid. In de reactor die gevuld is met ijzerkorrels, vindt de reiniging
van het vervuilde grondwater plaats. Het gezuiverde water wordt geloosd
op het riool. Deze zuivering is schematisch weergegeven in onderstaande
figuur.

[FIGUUR: Diagram van grondwaterzuiveringsinstallatie met damwand, reactor en riool]

De CKW's reageren in de reactor met het ijzer volgens redoxreacties.
Hierbij ontstaan onder andere koolwaterstoffen en wordt ijzer omgezet tot
ijzer(II)ionen.

HA-1028-a-14-1-o 6 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 7

Bij de reactie van $C_2HCl_3$ (tri) met ijzer kan de halfreactie van de oxidator
als volgt worden weergegeven:
$$C_2HCl_3 + 3 H_2O + 6 e^- \rightarrow C_2H_4 + 3 Cl^- + 3 OH^-$$
1p 18 Geef de vergelijking van de halfreactie van de reductor.
1p 19 In welke molverhouding reageren tri en ijzer?
Noteer je antwoord als: aantal mol tri : aantal mol ijzer = ... : ...

In het vervuilde grondwater zijn drie CkW's aanwezig die worden
aangeduid met de namen tri, per en cis. Van deze CkW's zijn in tabel 1
enkele gegevens opgenomen ($1 \mu g = 1 \cdot 10^{-6} g$).

tabel 1
[FIGUUR: Tabel met kolommen CkW, molecuulformule en gehalte in het vervuilde grondwater ($\mu g L^{-1}$). Rijen: tri, per, cis.]

Het grondwater stroomt met een snelheid van $20 m^3$ per dag door de
reactor.

2p 20 Bereken het aantal gram CkW's dat per dag omgezet wordt in de reactor.
Ga ervan uit dat de CkW's volledig worden omgezet.

Voor het ontwerp van de reactor is in een proefopzet van het
reinigingsproces onder andere het volgende onderzocht:
onderzoek 1: Welk soort ijzerkorrels is geschikt?
onderzoek 2: Hoe groot moet de reactor zijn?

Bij onderzoek 1 onderzocht men twee soorten ijzerkorrels, afkomstig van
verschillende leveranciers.
De twee soorten ijzerkorrels werden verder aangeduid met A en B.
Men vulde een kolom met A en een andere kolom met dezelfde massa
van B. Door beide kolommen leidde men met gelijke stroomsnelheid het
verontreinigde grondwater. Het grondwater dat uit de kolom met A kwam,
bevatte geen CkW's meer. Uit de kolom met B kwam grondwater dat nog
wel CkW's bevatte.

2p 21 Noem een mogelijk verschil tussen de ijzerkorrels A en de ijzerkorrels B
waarmee het waargenomen verschil bij de grondwaterreiniging kan
worden verklaard. Geef ook deze verklaring.

HA-1028-a-14-1-o 7 / 13 lees verder

### Pagina 8

Bij onderzoek 2 gebruikte men een modelopstelling met het soort
ijz erkorrels dat ook in de reactor zal worden toegepast.
Bij dit onderzoek bepaalde men regelmatig de gehaltes van de
verschillende CKW's in het grondwater. De resultaten werden
omgerekend naar de praktijk van de grondwaterreiniging.
Deze (omgerekende) resultaten zijn weergegeven in diagram 1.

diagram 1
[FIGUUR: Een logaritmische schaal grafiek met op de y-as 'gehalte (µg L⁻¹)' van 1 tot 10.000 en op de x-as 'verblijftijd in de reactor (uur)' van 0 tot 200. Er zijn drie lijnen te zien die de afname van de concentratie van verschillende stoffen weergeven. Twee lijnen zijn gelabeld 'per' en 'tri', en een derde, langzamere lijn is gelabeld 'cis'.]

In dit diagram zijn de gehaltes van de drie onderzochte CKW's uitgezet
tegen de tijd die het grondwater in de reactor verblijft. Met behulp van
diagram 1 kan de inhoud van de reactor worden berekend.
Let op: voor de gehaltes op de y-as is geen lineaire schaal gebruikt maar
een zogenaamde logaritmische schaal.
Het totale gehalte aan CKW's in grondwater, dat op het riool wordt
geloosd, mag maximaal 20 µg per liter zijn (1 µg = $1 \cdot 10^{-6}$ g).

1p 22 Geef aan hoe uit diagram 1 blijkt dat cis langzamer met ijzer reageert dan
tri en per.

2p 23 Bereken hoeveel $m^3$ de inhoud van de reactor minstens moet zijn.
Ga er bij de berekening vanuit dat:
– het grondwater met een snelheid van 0,83 $m^3$ per uur (= 20 $m^3$ per
dag) door de reactor stroomt;
– het gehalte aan cis wordt verlaagd tot 20 µg $L^{-1}$.

HA-1028-a-14-1-o 8 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Aluminium beschermen

Een voorwerp van aluminium is weinig gevoelig voor corrosie. Dit wordt veroorzaakt door het laagje aluminiumoxide waarmee het voorwerp is bedekt. Dit laagje voorkomt corrosie van het onderliggende metaal. Om aluminium voorwerpen nog beter te beschermen tegen de inwerking van zuurstof en vocht, kan door middel van elektrolyse het laagje aluminiumoxide dikker gemaakt worden.
In onderstaande figuur is deze elektrolyse schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Opstelling voor aluminiumoxydatie met links een aluminium voorwerp en rechts een onaantastbare elektrode in een zwavelzuuroplossing, verbonden met een gelijkspanningsbron.]

Het aluminium voorwerp is verbonden met een van de elektroden van een gelijkspanningsbron. De andere elektrode is een onaantastbare elektrode. De halfreactie die plaatsvindt aan het aluminium voorwerp is hieronder weergegeven:

$2 \text{ Al} + 3 \text{ H}_2\text{O} \rightarrow \text{Al}_2\text{O}_3 + 6 \text{ H}^+ + 6 \text{ e}^-$

2p 24 Leg uit, aan de hand van deze halfreactie, of het aluminium voorwerp is verbonden is met de positieve of met de negatieve elektrode.

Aan de onaantastbare elektrode wordt waterstofgas gevormd uit $\text{H}^+$.

2p 25 Geef de vergelijking van de halfreactie die optreedt aan de onaantastbare elektrode.

2p 26 Leg uit dat de hoeveelheid $\text{H}^+$ ionen in de oplossing niet verandert door de halfreacties die optreden aan de elektroden.

Wanneer het laagje $\text{Al}_2\text{O}_3$ dik genoeg is geworden, wordt het aluminium voorwerp uit de elektrolyse-opstelling gehaald, nagespoeld met water en in een bad met heet water gedompeld. Het beschermende laagje wordt daarbij harder doordat de volgende reactie optreedt:

$\text{Al}_2\text{O}_3 + \text{ H}_2\text{O} \rightarrow 2 \text{ AlO(OH)}$

2p 27 Leg uit, aan de hand van de formules in de reactievergelijking, of deze reactie een zuur-basereactie is.

HA-1028-a-14-1-o 9 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 10

MMA

Methylmethacrylaat (MMA) is een ontvlambare, kleurloze vloeistof. Het
wordt op grote schaal geproduceerd voor het maken van
polymethylmethacrylaat (PMMA, plexiglas).
Hieronder staat de structuurformule van MMA.

$$ \begin{array}{c} \text{O} \\ \| \\ \text{CH}_3\text{-O-C-C=CH}_2 \\ \qquad\quad | \\ \qquad\quad \text{CH}_3 \end{array} $$

MMA

De polymerisatie van MMA tot PMMA is gebaseerd op additie.

2p 28 Geef aan dat uit de structuurformule van MMA kan worden afgeleid dat
MMA via additie kan polymeriseren tot PMMA.

De productie van MMA uit methylpropeen ($C_4H_8$) is hieronder in een
blokschema weergegeven. In dit blokschema komen ook de stoffen voor
die zijn weergegeven met MP en MPZ. Van deze stoffen zijn de
structuurformules onder het blokschema weergegeven.

blokschema

[FIGUUR: Blokschema met vijf reactoren (I, II, III, IV, V). Reactie I krijgt $\text{C}_4\text{H}_8$, stoom, en $\text{O}_2$ binnen en produceert MP en $\text{H}_2\text{O}$. Reactie II krijgt $\text{O}_2$ binnen en produceert MP, MPZ, en $\text{H}_2\text{O}$. Reactie III krijgt MP, MPZ, en $\text{H}_2\text{O}$ binnen en produceert MPZ en $\text{H}_2\text{O}$. Reactie IV krijgt MPZ en $\text{H}_2\text{O}$ binnen en produceert X en MMA. Reactie V krijgt X en $\text{H}_2\text{O}$ binnen en produceert MMA.]

$$ \begin{array}{c} \text{O} \\ \| \\ \text{H-C-C=CH}_2 \\ \qquad\quad | \\ \qquad\quad \text{CH}_3 \end{array} $$

MP

$$ \begin{array}{c} \text{O} \\ \| \\ \text{HO-C-C=CH}_2 \\ \qquad\quad | \\ \qquad\quad \text{CH}_3 \end{array} $$

MPZ

2p 29 Geef de vergelijking van de reactie die plaatsvindt in reactor I in
molecuulformules. De molecuulformule van MP is $C_4H_6O$.

HA-1028-a-14-1-o 10 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 11

In reactor II reageert MP met zuurstof onder invloed van een katalysator die op een vaste drager is aangebracht. Deze reactie is een redoxreactie. De vergelijking van de halfreactie waarin MP ($C_4H_6O_2$) wordt omgezet tot MP ($C_4H_6O_2$) is hieronder onvolledig weergegeven. De elektronen en de coëfficiënten zijn weggelaten.

$C_4H_6O + H_2O \rightarrow C_4H_6O_2 + H^+$

2p 30 Neem deze onvolledige vergelijking over, zet $e^{-}$ aan de juiste kant van de pijl en maak de vergelijking kloppend.

Niet alle MP wordt in reactor II omgezet tot MP.

2p 31 Geef twee mogelijke oorzaken voor de onvolledige omzetting van MP tot MPZ.

Zowel in ruimte III als in ruimte IV vindt een scheidingsproces plaats. In ruimte III wordt het ingeleide mengsel van gassen gekoeld. Hierdoor wordt MP (kookpunt 69 °C) gescheiden van MPZ (kookpunt 161 °C) en water. In ruimte IV worden MP en water gescheiden. Het aanzienlijke verschil tussen de kookpunten van MP en MPZ is voor een deel het gevolg van het verschil in molecuulmassa van deze stoffen.

2p 32 Leg uit, aan de hand van de structuurformules, welk ander verschil ervoor zorgt dat MPZ een hoger kookpunt heeft dan MP.

2p 33 Welke scheidingsmethode kan worden gebruikt in ruimte III en welke in ruimte IV?
Noteer je antwoord als volgt:
in ruimte III: ...
in ruimte IV: ...

In reactor V wordt MMA gevormd uit MPZ en stof X.

2p 34 Geef de structuurformule van stof X.

HA-1028-a-14-1-o 11 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 12

Dit is een examenpagina van het type opgave, met de titel 'Omega-3-eieren'. De pagina bevat tekstuele informatie over omega-3-eieren en hun vetzuren, een afbeelding van een productverpakking (figuur 1), twee opdrachten (nummer 35 en 36) en een schematische weergave van een vetzuurstructuur (EPA). Opdracht 35 vraagt om de vorming van vetzuren schematisch weer te geven en de ontbrekende namen in te vullen in een reactievergelijking. Opdracht 36 vraagt om de reactievergelijking van de volledige verbranding van stearinezuur en beschrijft omega-3-vetzuren als onverzadigde vetzuren, met vermelding van $\alpha$-linoleenzuur en de aanduiding van de C=C binding. De chemische structuur van EPA wordt getoond, met de carboxylgroep en de plaatsing van de dubbele bindingen. De concepten omvatten vetzuren, onverzadigde vetzuren, $\alpha$-linoleenzuur, verbranding, chemische structuren en reactievergelijkingen.

### Pagina 13

Informatie over de structuur van vetzuurmoleculen kan met een code worden weergegeven.
EPA heeft de code C 20 : 5 (ω-3). Hierin is ω de Griekse letter omega.
Deze code bevat de volgende informatie over een molecuul EPA:
- het totale aantal C atomen;
- het aantal C = C bindingen;
- de plaats van de eerste C = C binding, geteld vanaf het CH$_{3}$ uiteinde.

DHA heeft de code C 22 : 6 (ω-3) en de formule C$_{21}$H$_{31}$COOH.

2p 37 Leid uit de code van DHA af welk getal n is in de formule C$_{21}$H$_{n}$COOH.

Omega-3-eieren leveren per stuk ten minste 110 mg omega-3-vetzuren.
Volgens de Gezondheidsraad moet je gemiddeld per dag 450 mg
omega-3-vetzuren binnenkrijgen. Verspreid over de week eet Bettina drie
omega-3-eieren.

2p 38 Bereken hoeveel procent van de hoeveelheid omega-3-vetzuren die wordt
aanbevolen door de Gezondheidsraad, Bettina ten minste binnenkrijgt
door het eten van drie omega-3-eieren per week.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1028-a-14-1-o
13 / 13
einde