# Eindexamen Scheikunde HAVO 2012 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2012/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 2

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 2

### Vraag 5 – Opgave 2

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 2

### Vraag 10 – Opgave 2

### Vraag 11 – Opgave 2

### Vraag 12 – Opgave 2

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 2

### Vraag 15 – Opgave 2

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 2

### Vraag 18 – Opgave 2

### Vraag 19 – Opgave 2

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 2

### Vraag 23 – Opgave 2

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 2

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 2

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 2

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2012
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Dit examen bestaat uit 37 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1028-a-12-2-0

### Pagina 2

Radon

Het element radon (Rn) staat in groep 18 van het periodiek systeem.

1p 1 Geef de verzamelnaam voor de elementen die in groep 18 van het periodiek systeem staan.

Uit sommige bouwmaterialen, zoals beton en gipsplaat, kan langzaam radongas vrijkomen. Dit gas bestaat uit atomen met het massagetal 222. Deze atomen kunnen worden weergegeven met de notatie Rn-222.
In slecht geventileerde ruimtes zal de radonconcentratie in de lucht langzaam toenemen. Radon is een radioactief element en is daardoor een probleem voor de gezondheid. De radioactiviteit van radon houdt in dat kernen van Rn-222 atomen uit elkaar vallen tot een zogenoemd $\alpha$-deeltje en een atoomkern van een ander element (element X). Een $\alpha$-deeltje bestaat uit twee protonen en twee neutronen.

1p 2 Geef de lading van een $\alpha$-deeltje.

3p 3 Uit hoeveel protonen en hoeveel neutronen bestaat de kern van een atoom van het element X en wat is de naam van element X?
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: . . .
aantal neutronen: . . .
naam element X: . . .

Vanwege de schadelijkheid voor de gezondheid is een maximale radonconcentratie voor werk- en woonruimtes vastgesteld. De radonconcentratie wordt bepaald door de hoeveelheid radioactieve straling te meten die door radon wordt afgegeven.
Voor werk- en woonruimtes is de maximale straling die afkomstig is van radon, vastgesteld op 200 Bq per m³ (Bq is het symbool van becquerel, een eenheid voor radioactieve straling). De hoeveelheid straling die door Rn-222 wordt afgegeven, bedraagt $1,3 \cdot 10^{18}$ Bq per mol.

2p 4 Bereken met behulp van bovenstaande gegevens de concentratie van Rn-222 in mol L⁻¹ in een ruimte waarin een straling van 200 Bq per m³ wordt gemeten.
Ga er daarbij van uit dat er geen andere atoomsoorten zijn die straling veroorzaken.

HA-1028-a-12-2-0 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Droogmiddel

Elektronische apparaten, zoals mobiele telefoons, zijn gevoelig voor vocht. Vaak
wordt in de verpakking van dergelijke apparaten een zakje silicagel toegevoegd.
Dit droogmiddel kan heel efficiënt water opnemen. Hierdoor wordt voorkomen
dat vocht schade aan de apparatuur toebrengt.
Silicagel bestaat uit een netwerkpolymeer waarin siliciumatomen en
zuurstofatomen elkaar afwisselen. Aan siliciumatomen die zich aan de
buitenkant van het netwerkpolymeer bevinden, zijn tevens OH groepen
gebonden. Vooral daaraan dankt silicagel zijn goede waterbindende vermogen.

1p 5 Geef de naam van het type binding dat wordt gevormd als watermoleculen zich
aan de buitenkant van het netwerkpolymeer (silicagel) binden.

Silicagel is een witte vaste stof. Silicagel dat de maximale hoeveelheid water
heeft opgenomen, is ook wit. Je kunt aan de kleur dus niet zien of de silicagel is
uitgewerkt. Daarom wordt een signaalstof aan de silicagel toegevoegd, zodat je
kunt zien of de silicagel nog werkzaam is. Als signaalstof wordt vaak
kobalt(II)chloride, CoCl2, gebruikt. Kobalt(II)chloride kan water opnemen. Daarbij
wordt het zouthydraat CoCl2.6H2O gevormd.

2p 6 Geef de vergelijking van de reactie die met het kobalt(II)chloride heeft
plaatsgevonden, waaraan je kunt zien dat silicagel als droogmiddel is
uitgewerkt.

2p 7 Welke kleurverandering geeft aan dat silicagel als droogmiddel is uitgewerkt?
Gebruik een tabel uit Binax. Noteer je antwoord als volgt:
kleur wanneer silicagel nog werkzaam is: ...
kleur wanneer silicagel is uitgewerkt: ...

Omdat kobalt slecht is voor de gezondheid, mag er niet te veel kobalt(II)chloride
in het droogmiddel zitten. Aan de silicagel wordt zoveel kobalt(II)chloride
toegevoegd dat het droogmiddel tussen 0,5 en 1,0 massaprocent Co bevat.

3p 8 Bereken hoeveel mg kobalt(II)chloride een zakje met 3,0 g droogmiddel bevat
waarin het gehalte aan Co 0,75 massaprocent is. Neem aan dat het droogmiddel
volledig watervrij is.

Een bruikbare signaalstof moet aan de voorwaarde voldoen dat een duidelijke
kleurverandering optreedt wanneer het droogmiddel waarvoor het wordt
gebruikt, is uitgewerkt. Er is nog een voorwaarde waaraan zo'n signaalstof moet
voldoen.

2p 9 Leg uit welke voorwaarde dat is. Verwerk in je uitleg een verschil in het
waterbindend vermogen tussen silicagel en de signaalstof.

HA-1028-a-12-2-o
3
lees verder

### Pagina 4

Zelfbruiners

Voor mensen die snel een zomers tintje willen hebben, bestaat de mogelijkheid
om een zogenoemde zelfbruiner te gebruiken. Zelfbruiners zijn verkrijgbaar als
lotion, spray en crème. Het actieve bestanddeel in deze ‘bruin-zonder-zon’
producten is dihydroxyaceton (DHA).
Het zelfbruinende effect berust op de reactie van DHA met NH$_{2}$ groepen in
keratine. Keratine is een eiwit dat aanwezig is in de buitenste laag van de huid.
De optredende reactie is hieronder weergegeven als reactie 1.
Vervolgens vinden er reacties 2 en 3 plaats en worden uiteindelijk zogenoemde
melanoïdinen gevormd, die een bruine kleur hebben.

[FIGUUR: Chemische reactievergelijking 1: DHA reageert met keratine, waarbij een tussenproduct wordt gevormd.]
$$ \text{DHA} \quad \begin{gathered} \text{H}_2\text{COH} \\ \text{'} \\ \text{C} = \text{O} \\ \text{'} \\ \text{H}_2\text{COH} \end{gathered} \quad + \quad \text{H}_2\text{N} - \text{keratine} \quad \rightarrow \quad \begin{gathered} \text{H}_2\text{COH} \\ \text{'} \\ \text{HO} - \text{C} - \text{NH} - \text{keratine} \\ \text{'} \\ \text{H}_2\text{COH} \end{gathered} \quad (\text{reactie 1}) $$

[FIGUUR: Chemische reactievergelijking 2: Het tussenproduct reageert verder met een stof X, waarbij een ander tussenproduct wordt gevormd.]
$$ \begin{gathered} \text{H}_2\text{COH} \\ \text{'} \\ \text{HO} - \text{C} - \text{NH} - \text{keratine} \\ \text{'} \\ \text{H}_2\text{COH} \end{gathered} \quad \rightarrow \quad \begin{gathered} \text{H}_2\text{COH} \\ \text{'} \\ \text{C} = \text{N} - \text{keratine} \\ \text{'} \\ \text{H}_2\text{COH} \end{gathered} \quad + \text{X} \quad (\text{reactie 2}) $$

[FIGUUR: Chemische reactievergelijking 3: Het tweede tussenproduct reageert verder, waarbij melanoïdine wordt gevormd.]
$$ \begin{gathered} \text{H}_2\text{COH} \\ \text{'} \\ \text{C} = \text{N} - \text{keratine} \\ \text{'} \\ \text{H}_2\text{COH} \end{gathered} \quad \rightarrow \quad \begin{gathered} \text{HC} = \text{O} \\ \text{'} \\ \text{HC} - \text{NH} - \text{keratine} \\ \text{'} \\ \text{H}_2\text{COH} \end{gathered} \quad \text{(reactie 3)} $$
een melanoïdine

2p 10 Leg uit of reactie 1 een additiereactie is.
In het eiwit keratine komen alle aminozuren voor die in Binastabel 67C1 zijn
vermeld.

2p 11 Geef de naam van een aminozuur in het eiwit keratine dat met DHA kan
reageren. Licht je antwoord toe.

1p 12 Geef de molecuulformule van de stof X die in reactie 2 wordt gevormd.

HA-1028-a-

### Pagina 5

In de zelfbruiner is DHA in evenwicht met het zogenoemde dimeer van DHA. Dit evenwicht is hieronder weergegeven:

[FIGUUR: Schematische weergave van de reactie waarbij DHA een dimeer vormt.]

$$ \ce{2 \underset{\substack{H_2COH \\ | \\ C=O \\ | \\ H_2COH}}{} \rightleftharpoons \underset{\substack{CH_2OH \\ | \\ C - CH_2 \\ | \\ OH \quad OH \\ CH_2 \\ | \\ CH_2OH}}{}} $$

DHA dimeer van DHA

Het dimeer reageert zelf niet met stoffen in of op de huid. Toch wordt het dimeer niet meer in of op de huid aangetroffen nadat het zelfbruiningsproces is voltooid.

2p 13 Verklaar aan de hand van bovenstaand evenwicht waarom het dimeer niet meer in of op de huid wordt aangetroffen als het zelfbruiningsproces is voltooid.

Zelfbruinlotions bevatten ongeveer 4 massaprocent DHA.

3p 14 Bereken de [DHA] in mol L$^{-1}$ in een zelfbruinlotion met 4,2 massaprocent DHA.
- Gebruik voor de dichtheid van de zelfbruinlotion $8,4 \cdot 10^2$ g L$^{-1}$.
- ga er bij deze berekening van uit dat in de zelfbruinlotion geen dimeer van DHA aanwezig is.

Om een egale bruinkleuring te bereiken, is het belangrijk dat de zelfbruiner gelijkmatig op de huid wordt aangebracht. Wanneer dit niet gebeurt, ontstaan er lichtbruine en donkerbruine vlekken op de huid.

2p 15 Verklaar waarom deze vlekken ontstaan wanneer de zelfbruiner niet gelijkmatig op de huid wordt aangebracht.

HA-1028-a-12-2-o 5 lees verder ►►►


### Pagina 6

Lage-temperatuur-wasmiddelen

Om vlekken uit witte kleding te verwijderen, is behalve zeep ook een bleekmiddel nodig. Een veel gebruikt bleekmiddel voor witte was is waterstofperoxide. Waterstofperoxide zit niet als zodanig in het waspoeder. Het wordt gevormd uit een zogenoemd perzout dat aan het wasmiddel is toegevoegd. Als perzout wordt vaak natriumperboraat-tetrahydraat (hierna aangeduid met PB*4) gebruikt. De formule van PB*4 is NaBO₃.4H₂O. Wanneer PB*4 in water oplost, ontstaan natriumionen en perboraationen. Door reactie van perboraat met water ontstaat waterstofperoxide:
$$ \text{BO}_3^-\text{-} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{BO}_2^- + \text{H}_2\text{O}_2 $$
Mede omdat $\text{BO}_2^-$ een zwakke base is, heeft de ontstane oplossing een pH van ongeveer 10,5.

3p 16 Geef de vergelijking van de reactie waarmee verklaard kan worden dat de pH van een oplossing met $\text{BO}_2^-$ ionen groter is dan 7. Laat in je vergelijking ook tot uiting komen dat $\text{BO}_2^-$ een zwakke base is.

Een nadeel van waterstofperoxide als bleekmiddel is dat het niet werkzaam is bij temperaturen lager dan 60 °C. Om toch de was te kunnen doen bij lagere temperaturen, wordt daarom een zogenoemde bleekactivator toegevoegd.

1p 17 Geef aan wat het voordeel is van wassen bij een lage temperatuur ten opzichte van wassen bij een hoge temperatuur.

Een veelgebruikte bleekactivator is tetra-acety letheendiamine, TAED. De structuurformule van TAED is:
[FIGUUR: Structuurformule van TAED met CH3-C(=O)- groepen verbonden aan een N-CH2- groepering die op zijn beurt weer verbonden is aan een andere CH3-C(=O)- groep.]

Door reactie van TAED met waterstofperoxide ontstaat perazijnzuur. Perazijnzuur heeft ook een blekende werking, maar vertoont die al bij lage temperatuur. Perazijnzuur heeft de volgende structuurformule:
[FIGUUR: Structuurformule van perazijnzuur, een CH3-C(=O)-O-OH groepering.]

HA-1028-a-12-2-o 6 lees verder

### Pagina 7

De reactie van TAED met waterstofperoxide is op te vatten als een hydrolyse,
waarbij waterstofperoxide in plaats van water reageert. Per molecuul TAED
ontstaan twee moleculen perazijnzuur en een ander molecuul.

18 Geef twee mogelijke structuurformules voor dat andere molecuul.

Aanbevolen wordt om in lage-temperatuur-wasmiddelen PB*4 in overmaat te
gebruiken. Lage-temperatuur-wasmiddelen die gebruik maken van TAED en
PB*4 als bleeksysteem, bevatten daarom 5 massaprocent TAED en
12 - 15 massaprocent PB*4.

19 Leg uit in welke molverhouding PB*4 en TAED ten minste in het wasmiddel
moeten worden gedaan om waterstofperoxide op de bovenbeschreven manier
volledig te laten reageren met TAED.

20 Laat aan de hand van een berekening zien dat PB*4 in overmaat voorkomt in
een wasmiddel met 5 massaprocent TAED en 12 massaprocent PB*4. Gebruik
onder andere het gegeven dat de massa van een mol PB*4 gelijk is aan 153,9 g.

Productie van kaliumpermanganaat

Kaliumpermanganaat ($\mathrm{KMnO}_4$) is een stof die veel toepassingen kent. Zo wordt
het gebruikt als bleekmiddel in de papierindustrie en bij de zuivering van
drinkwater.
Elektrolyse is een van de methoden waarmee $\mathrm{KMnO}_4$ in de industrie wordt
geproduceerd. Daarbij wordt een oplossing van kaliummangaanat ($\mathrm{K}_2\mathrm{MnO}_4$) en
kaliumhydroxide in een elektrolysecel geëlektrolyseerd. De elektrolysecel bevat
geen membraan en de onaantastbare elektroden zijn van titanium.
Aan een van de elektroden (elektrode I) vindt de volgende reactie plaats:

$\mathrm{MnO}_{4}^{2-} \rightarrow \mathrm{MnO}_{4}^{-} + \mathrm{e}^{-}$

21 Leg uit of deze reactie plaatsvindt aan de positieve of aan de negatieve
elektrode.

Wanneer de omzetting van manganaat tot permanganaat compleet is, wordt de
elektrolyse gestopt. De ontstane oplossing van kaliumpermanganaat en
kaliumhydroxide wordt vanuit de elektrolysecel in een andere ruimte
overgebracht. Hier kristalliseert het kaliumpermanganaat uit en blijft een
oplossing van kaliumhydroxide over.
Deze oplossing bevat meer kaliumhydroxide dan de oplossing waarmee de
elektrolyse werd begonnen. Dit kan worden verklaard aan de hand van de
reactie die tijdens de elektrolyse aan de andere elektrode (elektrode II)
plaatsvindt.

22 Geef de vergelijking van de reactie die aan elektrode II plaatsvindt. Maak hierbij
gebruik van Binas-tabel 48.

23 Hoeveel mol (opgelost) KOH ontstaat per mol gevormd $\mathrm{KMnO}_4$?

HA-1028-a-12-2-o 7 lees verder ▸ ▸ ▸

### Pagina 8

Water inktt melk water

Tijdens de Open Dag op school voert de scheikundedocent een
demonstratieproef uit. Hij heeft vier bekerglazen (A tot en met D) voor zich staan
met in elk bekerglas 100 mL van een heldere, kleurloze vloeistof. De vloeistoffen
lijken net water.
De docent giet eerst de inhoud van bekerglas A bij bekerglas B. Er ontstaat een
donkerblauwe vloeistof die er uitziet als inkt. Vervolgens schenkt hij de inhoud
van bekerglas C bij bekerglas D. Er ontstaat een witte suspensie die er uitziet
als melk. Tot slot schenkt de docent de ‘inkt’ en de ‘melk’ bij elkaar. Tot
verbazing van de toeschouwers lijkt het alsof er weer water is ontstaan.
Natuurlijk ontstaan geen inkt en melk uit water, en geen water als inkt en melk
worden samengevoegd.
De oplossingen zijn als volgt samengesteld:
– A: 0,60 g kaliumjodide wordt opgelost in ongeveer 50 mL 1,0 molair
azijnzuur; daaraan wordt 2,5 mL zetmeeloplossing toegevoegd en het
geheel wordt met 1,0 molair azijnzuur aangevuld tot 100 mL;
– B: verdund bleekwater (= oplossing van NaOCl);
– C: 2,50 g MgSO4.7H2O en 0,75 g vitamine C worden opgelost in water;
– D: 0,90 M natronloog.

Na het samenvoegen van de oplossingen in bekerglas A en bekerglas B treden
twee reacties op:
reactie 1: $OCl^-$ wordt omgezet tot HClO.
reactie 2: $I^-$ wordt in een reactie met HClO omgezet tot $I_2$.

2p 24 Reactie 2 is een redoxreactie. De halfreacties staan in Binas-tabel 48.
Geef deze halfreacties en leid hiermee de vergelijking van de totale redoxreactie
af.

Als de docent de inhoud van de bekerglazen C en D bij elkaar voegt, ontstaat
een witte suspensie van magnesiumhydroxide. De vergelijking van deze reactie
is:
$$Mg^{2+} + 2 OH^- \rightarrow Mg(OH)_2$$
Bij deze reactie is de natronloog in overmaat aanwezig.

2p 25 Bereken hoeveel gram magnesiumhydroxide ontstaat. Maak hierbij gebruik van
het gegeven dat de massa van een mol $MgSO_4.7H_2O$ gelijk is aan 246,5 g.

Als de docent de ‘inkt’ bij de ‘melk’ voegt, ontstaat weer een kleurloze oplossing.
De donkere kleur verdwijnt omdat het gevormde $I_2$ reageert met vitamine C. Dit
is ook een redoxreactie.

2p 26 Is vitamine C in deze reactie een oxidator of een reductor? Licht je antwoord
toe.

HA-1028-a-12-2-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

27 (2p) Leg uit, aan de hand van Binas-tabel 65B, waarom de kleur van de ‘inkt’
verdwijnt.
De ‘melk’ verdwijnt doordat Mg(OH)$_2$ reageert met het azijnzuur (ethaanzuur) uit
bekerglas A.
28 (4p) Geef de vergelijking van deze reactie. Vermeld ook de toestandsaanduidingen.
HA-1028-a-12-2-o 9 lees verder

### Pagina 10

Salpeterzuur
Salpeterzuur ($HNO_3$) is een grondstof voor onder meer kunstmest, kleurstoffen,
geneesmiddelen en springstoffen. Salpeterzuur wordt vaak geproduceerd via het
zogenaamde Ostwaldproces. Dit proces is weergegeven in blokschema 1.
blokschema 1
[FIGUUR: Blokschema met drie reactoren. In reactor 1 gaat $NH_3$ in en komt een gasmengsel met $NO$ en $H_2O$ uit. Lucht wordt toegevoegd aan reactor 1. In reactor 2 komt het gasmengsel met $NO$ en $H_2O$ in en komt een gasmengsel met $NO_2$ en $H_2O$ uit. In reactor 3 komt het gasmengsel met $NO_2$ en $H_2O$ in en komt een $HNO_3$ oplossing en afgas uit. Lucht wordt toegevoegd aan reactor 3.]
In reactor 1 wordt ammoniak onder invloed van een platina katalysator verbrand
tot stikstofmono-oxide en water(damp). De temperatuur in reactor 1 wordt op
ongeveer $900 \, ^\circ C$ gehouden.
In reactor 2 wordt het gasmengsel dat uit reactor 1 komt, gekoeld tot ca. $40 \, ^\circ C$.
Daardoor vindt de volgende reactie plaats:
$$2 \, NO + O_2 \rightarrow 2 \, NO_2$$
2p 29 Leg uit dat uit de bovenstaande beschrijving van het Ostwaldproces blijkt dat
zuurstof in overmaat aanwezig was in reactor 1.
In reactor 3 wordt $NO_2$ in een reactie met water en zuurstof omgezet tot een
oplossing van salpeterzuur (ongeveer 60 massa%).
3p 30 Geef de vergelijking van de vorming van de salpeterzuuroplossing in reactor 3.
Uit reactor 3 komt ook een gasstroom (het zogenoemde afgas) die behalve uit
een hoofdbestanddeel, bestaat uit kleinere hoeveelheden van een aantal
schadelijke gassen die in het productieproces door nevenreacties zijn ontstaan.
2p 31 Geef de naam van het hoofdbestanddeel van het afgas dat uit reactor 3 komt.
Licht je antwoord toe.
Een bepaalde salpeterzuurfabriek produceert per jaar $1.3 \cdot 10^6$ ton $HNO_3$
(1 ton $= 1 \cdot 10^3$ kg). Bij dit productieproces kan in theorie per mol ingevoerd $NH_3$,
één mol $HNO_3$ worden geproduceerd. Het rendement van de vorming van $HNO_3$
uit $NH_3$ is voor deze fabriek 95%.
3p 32 Bereken hoeveel ton $NH_3$ nodig is voor de jaarproductie van deze fabriek.
HA-1028-a-12-2-o
10
lees verder

### Pagina 11

Vruchtenwijn maken

Janos maakt al 25 jaar wijn van allerlei soorten vruchten zoals aardbeien,
appels, bessen, bramen en frambozen. Om wijn te maken haalt hij eerst sap uit
het fruit. Daartoe snijdt hij de vruchten fijn en doet ze in een speciale pan
(figuur 1). Als het water in het onderste deel van de pan kookt, komt er hete
stoom bij de vruchten. De sapcellen van de vruchten gaan daardoor kapot en
suikers, kleur- en smaakstoffen komen vrij. Het ontstane vruchtensap lekt
vervolgens door de gaatjes naar beneden. De vaste bestanddelen van de
vruchten (de pulp) blijven achter.

[FIGUUR: Een schematische tekening van een sap apparaat met de volgende labels: deksel, gaatjeskorf, sap, sapuitlaat, stoom, kokend water, gasvlam.]

Janos laat het vruchtensap uit de pan lopen en verdunt het met water. Aan dit
verdunde vruchtensap voegt hij gist, gistvoedingszout (= ammoniumfosfaat),
citroenzuur en extra suiker toe. Door het toevoegen van voldoende citroenzuur
wordt de pH 3,5. Voor gist is dit de ideale pH om suiker om te zetten tot alcohol.

3p 33 Geef de vergelijking voor het oplossen van gistvoedingszout.

2p 34 Bereken de $[H^+]$ in mol L$^{-1}$ in vruchtensap met pH 3,5.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1028-a-12-2-o

11

lees verder


### Pagina 12

Tijdens de gisting ontstaan ook esters, die de wijn een fruitige smaak geven.
Eén van deze esters is       ethylcaproaat, dat wordt gevormd uit hexan-zuur en
ethanol.

35 Geef de structuurformule van ethylcaproaat.

Na negen maanden is de vruchtenwijn nog te zuur. Om de wijn minder zuur te
maken, voegt hij calciumcarbonaat toe.

36 Geef de vergelijking van de reactie van calciumcarbonaat met H$^+$ in zure wijn.
Neem aan dat H$^+$ in overmaat aanwezig is.

Op de bodem van het gistingsvat komen gedurende de gisting dode gistcellen te
liggen. Janos hevelt de wijn over om de dode gistcellen kwijt te raken (figuur 2).

figuur 2

[FIGUUR: Een schematische tekening van een gistingsvat met een slangetje dat overloopt in een ander vat. De gelezen tekst geeft aan dat de gele vloeistof in het onderste vat wijn is en het grijze sediment eronder dode gistcellen zijn.]

wijn

Janos had de wijn kunnen filtreren, maar volgens de boeken over het maken van
wijn "raakt hij dan smaakstoffen kwijt".

37 Geef een mogelijke verklaring voor het verdwijnen van smaakstoffen uit de wijn
wanneer de wijn wordt gefiltreerd.

HA-1028-a-12-2-o 12 einde