# Eindexamen Scheikunde HAVO 2012 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2012/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 2 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 2 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 2 ### Vraag 6 – Opgave 2 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 2 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 2 ### Vraag 13 – Opgave 2 ### Vraag 14 – Opgave 2 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 2 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 2 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 2 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 2 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 2 ### Vraag 34 – Opgave 2 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 1 ### Vraag 37 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2012 tijdvak 1 dinsdag 22 mei 13.30 - 16.30 uur scheikunde Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1028-a-12-1-o ### Pagina 2 Mineralen Hiernaast staat een afbeelding van een Mexicaanse postzegel. Op de postzegel staan de formules van vijf stoffen, die door Mexico worden geëxporteerd. [FIGUUR: Een afbeelding van een postzegel met de tekst "MEXICO EXPORTA" en diverse chemische formules zoals Ag, Zn, Pb, CaF2, $1100.] Stoffen kunnen worden onderverdeeld in drie groepen: metalen, moleculaire stoffen en zouten. 2p 1 Geef van elk van de vijf stoffen die op de postzegel zijn afgebeeld aan tot welke groep de stof behoort. De stof $Ag$ komt wel als zuivere stof in de natuur voor, de stoffen $Zn$ en $Pb$ niet. 1p 2 Leg uit waardoor $Ag$ wel als zuivere stof in de natuur voorkomt en $Zn$ en $Pb$ niet. Galena, ook wel loodglans genoemd, is het belangrijkste erts voor de loodwinning. Dit mineraal bevat lood in de vorm van $PbS$. 2p 3 Bereken het massapercentage lood in $PbS$. Geef de uitkomst in vier significante cijfers. $NaCl$ en $CaF_2$ worden gewonnen uit ondergrondse gesteentelagen. 2p 4 Leg voor zowel $NaCl$ als $CaF_2$ uit of de stof gewonnen kan worden door extractie met water. Het element $Zn$ komt, als delfstof, voornamelijk voor in de vorm van $ZnS$. De productie van $Zn$ uit $ZnS$ verloopt in een aantal stappen: Stap 1: $ZnS$ reageert met zuurstof tot $ZnO$ en één ander oxide. Stap 2: $ZnO$ reageert met verdund zwavelzuur tot een oplossing van zinksulfaat. Stap 3: de ontstane zinksulfaatoplossing wordt met behulp van verschillende methodes gezuiverd tot een oplossing die per liter $150 g Zn^{2+}$ ionen bevat in de vorm van zinksulfaat. Stap 4: de gezuiverde oplossing wordt vervolgens geëlektrolyseerd, waarbij aan één van de elektroden zink wordt gevormd. 3p 5 Geef de vergelijking van de reactie die optreedt bij stap 1. 2p 6 Leg uit of de pH van het verdunde zwavelzuur hoger of lager wordt of gelijk blijft wanneer het met $ZnO$ reageert. HA-1028-a-12-1-o 2 lees verder ▶▶ ### Pagina 3 2p 7 Bereken de concentratie zink-ionen in mol L$^{-1}$ van de gezuiverde oplossing die ontstaat bij stap 3. Geef de uitkomst in drie significante cijfers. 2p 8 Geef de vergelijking van de halfreactie waarbij zink wordt gevormd en geef aan bij welke elektrode deze halfreactie plaatsvindt. Kalkzandsteen Kalkzandsteen werd vroeger veel toegepast als bouwmateriaal voor de buitenmuren van gebouwen. Een belangrijk bestanddeel van kalkzandsteen is calciumcarbonaat. Hierdoor kan kalkzandsteen worden aangetast door zure regen. In zure regen komt onder andere opgelost zwavelzuur voor. Dit is ontstaan uit zwaveldioxide, zuurstof en water. 3p 9 Geef de reactievergelijking voor het ontstaan van opgelost zwavelzuur uit zwaveldioxide, zuurstof en water. Het calciumcarbonaat in kalkzandsteen reageert met opgelost zwavelzuur waarbij onder andere calciumsulfaat wordt gevormd. Het calciumsulfaat wordt vervolgens langzaam weggespoeld door regenwater. 2p 10 Geef de vergelijking van het oplossen van calciumsulfaat in (regen)water. Geef ook de toestandsaanduidingen. Gebouwen van kalkzandsteen kunnen worden beschermd tegen aantasting door zure regen door ze te behandelen met een mengsel van bariumhydroxide, ureum en water. Dit mengsel wordt opgenomen in het poreuze kalkzandsteen. Het ureum reageert geleidelijk met water tot ammoniak en koolstofdioxide. Het koolstofdioxide reageert vervolgens met het opgeloste bariumhydroxide, waarbij onder andere bariumcarbonaat wordt gevormd. 3p 11 Geef de vergelijking van de reactie tussen koolstofdioxide en een oplossing van bariumhydroxide. Bariumcarbonaat reageert, net als calciumcarbonaat, met opgelost zwavelzuur uit zure regen. Hierbij ontstaat onder andere barium sulfaat. Barium sulfaat wordt, in tegenstelling tot calciumsulfaat, niet weggespoeld door regenwater. 2p 12 Verklaar met behulp van gegevens uit Binas waarom barium sulfaat niet wordt weggespoeld door regenwater en calciumsulfaat wel. Vermeld in je antwoord ook het nummer van de Binas-tabel waarin de gebruikte gegevens staan. HA-1028-a-12-1-o 3 lees verder ►►► ### Pagina 4 Waterstofproductie Waterstof ($H_2$) wordt door sommigen gezien als de ideale energieleverende stof van de toekomst. Bij de verbranding van waterstof ontstaan geen milieuvervuilende stoffen. 13 Geef de reactievergelijking voor de verbranding van waterstof. Een bekende manier om waterstof te maken, is de elektrolyse van aangezuurd water. 14 Geef de vergelijking van de halfreactie die bij de elektrolyse van aangezuurd water aan de positieve elektrode optreedt en de vergelijking van de halfreactie die aan de negatieve elektrode optreedt. Noteer je antwoord als volgt: positieve elektrode: ... negatieve elektrode: ... In verschillende onderzoeks groepen is men op zoek naar andere methoden om waterstof te produceren. In onderstaand tekstfragment staat zo'n methode beschreven. tekstfragment DUURZAME ENERGIE – TNO haalt waterstof uit biomassa 1 TNO heeft samen met zeven andere organisaties een methode ontwikkeld om 2 waterstof uit biomassa te produceren. Het proces bestaat uit twee reacties. In de 3 eerste reactor zetten warmteminnende micro-organismen koolhydraten om in 4 waterstof, koolstofdioxide en organische zuren. Zij doen hun werk in water van 5 70 °C en bij lage druk. De gevormde waterstof en koolstofdioxide kunnen 6 continu worden afgevoerd, zodat de activiteit van de micro-organismen niet 7 wordt geremd. In de tweede reactor gebruiken andere micro-organismen licht 8 om de zuren uit de eerste reactor om te zetten in $H_2$ en $CO_2$. Samen zorgen de 9 beide stappen ervoor dat alleen maar waterstof en koolstofdioxide overblijven 10 van de toegevoerde koolhydraten. Waterstof en koolstofdioxide kunnen 11 vervolgens op een eenvoudige wijze van elkaar gescheiden worden. Planten kunnen 12 de $CO_2$ weer gebruiken om te groeien. naar: De Ingenieur In reactor 1 vinden verschillende reacties plaats. Eén daarvan is de reactie tussen glucose en water waarbij waterstof, koolstofdioxide en ethaanzuur ontstaan. 15 Geef de vergelijking van de reactie tussen glucose ($C_6H_{12}O_6$) en water. Neem daarbij aan dat per molecuul glucose twee moleculen ethaanzuur ontstaan. HA-1028-a-12-1-o 4 lees verder ### Pagina 5 Hieronder, en op de uitwerkbijlage, staat de aanzet voor een blokschema waarmee de in het tekstfragment beschreven methode om zuivere waterstof uit koolhydraten te verkrijgen, vereenvoudigd kan worden weergegeven. Het schema bestaat uit drie blokken: twee reactoren en een scheidingsruimte. De stofstromen zijn met pijlen aangegeven. [FIGUUR: Een blokschema met drie rechthoeken, verbonden door pijlen. De eerste rechthoek heeft een pijl die van links komt. Er komen pijlen van de eerste rechthoek naar de tweede rechthoek. Vanuit de tweede rechthoek komen twee pijlen naar beneden. Er komt een pijl van links naar de derde rechthoek en er komt een pijl van de eerste rechthoek naar de derde rechthoek. Vanuit de derde rechthoek komt een pijl naar rechts met het label 'water'.] 3p 16 Vul het blokschema op de uitwerkbijlage aan. Geef elk blok de juiste naam (reactor 1, reactor 2 of scheidingsruimte). Vermeld ook bij elke pijl de betreffende stof(fen): – koolstofdioxide; – (opgeloste) koolhydraten; – (opgeloste organische) zuren; – waterstof. Let op: sommige stofnamen moeten meer dan één keer worden gebruikt. Om het mengsel van koolstofdioxide en waterstof te scheiden, zou men het door een basische oplossing kunnen leiden. Uit bovenstaand blokschema is af te leiden dat dit in dit proces kennelijk niet gebeurt. 1p 17 Geef aan hoe dit uit het blokschema blijkt. 2p 18 Beschrijf een andere manier om een mengsel van koolstofdioxide en waterstof te scheiden. Geef in je beschrijving ook aan van welk verschil in eigenschappen je gebruikmaakt. Het totale productieproces dat in het tekstfragment is beschreven, kan worden weergegeven met de volgende reactievergelijking: $C_6H_{12}O_6 + 6 H_2O \rightarrow 6 CO_2 + 12 H_2$ 3p 19 Bereken het aantal kg glucose dat minimaal nodig is voor de productie van 3,0 kg waterstof. HA-1028-a-12-1-o 5 lees verder ➢➢➢ ### Pagina 6 Actieve kool Wanneer geconcentreerd zwavelzuur wordt toegevoegd aan suiker, ontstaat ‘actieve kool’. Actieve kool kan als adsorptiemiddel worden gebruikt voor het verwijderen van veel kleurstoffen uit waterige oplossingen. Anne en Emma maken zelf actieve kool aan de hand van onderstaand voorschrift. Daarna testen zij de actieve kool. voorschrift Actieve kool maken Doe 1,0 gram suiker ($C_{12}H_{22}O_{11}$) in een reageerbuis. Maak de suiker wat vochtig met een paar druppels water. Voeg hieraan voorzichtig 2,5 mL geconcentreerd zwavelzuur (98 mass%) toe. Na enkele seconden verkoolt de suiker onder vorming van zwaveldioxide, koolstofdioxide en warmte. Maak gebruik van de zuurkast! Spoel de ontstane actieve kool grondig met water. Laat de actieve kool goed drogen (24 uur) en maak het daarna fijn. naar: www.chemie.uni-ulm.de/experiment/edm0199.html In verband met de veiligheid moeten Anne en Emma de proef in de zuurkast uitvoeren. De beschreven wijze van het maken van actieve kool brengt namelijk enige gevaren met zich mee. 2p 20 Leg uit waarom de zuurkast moet worden gebruikt. De reactie tussen zwavelzuur en suiker is een redoxreactie. Hierbij is zwavelzuur de oxidator en suiker de reductor. Doordat zwavelzuur wordt toegevoegd aan de vochtige suiker, lost een deel van het zwavelzuur op in het water. Hierdoor ontstaat warm geconcentreerd zwavelzuur. Aan de hand van dit gegeven vindt Anne in Binas-tabel 48 de vergelijking van de halfreactie van de oxidator. Voor het opstellen van een mogelijke halfreactie van de reductor, maakt Anne gebruik van het gegeven dat de suiker wordt omgezet tot koolstof en koolstofdioxide. Zij stelt de volgende vergelijking van de halfreactie van de reductor op: $$ C_{12}H_{22}O_{11} + H_2O \rightarrow 6 C + 6 CO_2 + 24 H^{+} + 24 e^{-} $$ 3p 21 Geef de vergelijking van de halfreactie van de oxidator en leid met behulp van de vergelijkingen van de halfreacties de vergelijking af van de totale redoxreactie. HA-1028-a-12-1-o 6 lees verder ►►► ### Pagina 7 De verkregen actieve kool is mogelijk nog verontreinigd met overgebleven zwavelzuur. Om dit te verwijderen, ‘wassen’ Anne en Emma de gevormde actieve kool met water. Dit doen zij door de actieve kool in een bekerglas over te brengen en er gedestilleerd water bij te doen. Na goed roeren laten zij het mengsel bezinken. Hierna schenken zij zoveel mogelijk van de bovenstaande oplossing af. Deze procedure herhalen zij enige malen. Dan gieten zij de actieve kool met een restje water uit over een filter. 3p 22 Leg uit hoe Anne en Emma kunnen controleren of de verkregen actieve kool na het wassen nog zwavelzuur bevat. Beschrijf wat ze moeten doen en geef een mogelijke waarneming en de bijbehorende conclusie. Anne en Emma hebben de actieve kool goed gewassen zodat alle verontreinigingen zijn verwijderd. Nadat ze de actieve kool hebben gedroogd, maken ze die fijn. Hierdoor verbetert de werking van de actieve kool als adsorptiemiddel. 1p 23 Leg uit waardoor de actieve kool sneller werkt als adsorptiemiddel wanneer de kool fijngemaakt is. Tenslotte willen Anne en Emma onderzoeken of de verkregen actieve kool inderdaad werkt als adsorptiemiddel. Voor dit onderzoek hebben zij onder andere tot hun beschikking: een rode kleurstof die in water is opgelost, filter, trechter en reageerbuizen. 3p 24 Geef een werkplan waarmee Anne en Emma dit onderzoek kunnen uitvoeren. Geef ook de waarneming waaruit ze hun conclusie moeten trekken. Gist Gist kan in gedroogde vorm worden gekookt. Een fabrikant verkoopt deze gist in een doosje, met daarin 5 zakjes. Elk zakje bevat 10 gram gedroogde gist, een hoeveelheid die voor veel recepten geschikt is. Het zakje waarin de gedroogde gist zit, bestaat uit aluminiumfolie met een laagje polypropeen aan de binnenkant. 3p 25 Geef een stukje uit het midden van de structuurformule van polypropeen. In dit stukje moeten drie monomereenheden zijn verwerkt. Uit de tekst op een zakje gedroogde gist blijkt dat aan deze gist de emulgator E 472c is toegevoegd. E 472c is een zogenoemde di-ester. In een molecuul van een di-ester komen twee estergroepen voor. Een molecuul van de di-ester E 472c ontstaat door de reactie van één molecuul glycerol met één molecuul stearinezuur en één molecuul citroenzuur. HA-1028-a-12-1-o 7 lees verder ### Pagina 8 Dit is een examenpagina die bestaat uit twee hoofdsecties: chemie en biotechnologie/biologie. De chemiesectie behandelt organische reacties en moleculaire structuren. Visuele elementen in dit deel zijn de structuurformules van glycerol, stearinezuur (met een R1-groep), en citroenzuur (met een R2-groep). De concepten die hier centraal staan, zijn di-estervorming door de reactie van een polyol (glycerol) met carbonzuren. Studenten moeten een specifieke structuurformule tekenen (opdracht 26) en uitleggen hoe verschillende di-esters kunnen ontstaan, waarbij combinatoriek van de reactieplaatsen op glycerol wordt overwogen (opdracht 27). De tweede sectie beschrijft een experiment in de biotechnologie of biologie. Deze sectie introduceert de fermentatie van zetmeel tot glucose, en vervolgens glucose tot ethanol en koolstofdioxide door gist, waarbij koolstofdioxide zorgt voor het rijzen van deeg. De reactievergelijking voor de omzetting van glucose (C6H12O6) naar ethanol (C2H5OH) en koolstofdioxide (CO2) is expliciet gegeven: C6H12O6 → 2 C2H5OH + 2 CO2. Vervolgens wordt een experiment beschreven dat de activiteit van twee typen gist vergelijkt: gist I (binnen houdbaarheidsdatum) en gist II (drie jaar overschreden). De student wordt gevraagd om de experimentele opzet te begrijpen, waarbij glucose-oplossingen, gist, temperatuurcontrole en meting van gasproductie (rijzen) betrokken zijn. Hoewel er geen grafieken of tabellen direct zichtbaar zijn op deze pagina, impliceert de beschrijving van het experiment de noodzaak om resultaten te interpreteren of te vergelijken, waarschijnlijk via een grafiek of tabel van gasproductie over tijd op een volgende pagina. ### Pagina 9 Onderstaand diagram is gemaakt met de resultaten van de proeven van Joris. diagram [FIGUUR: Grafiek met op de y-as "totale hoeveelheid opgevangen koolstofdioxide (cm³)" van 0 tot 60, en op de x-as "tijd (min)" van 0 tot 60. Twee lijnen zijn getekend, gelabeld "gist I" en "gist II", beide beginnend bij (0,0). De lijn voor "gist I" stijgt steiler dan de lijn voor "gist II".] Het aantal cm³ koolstofdioxide dat per tijdseenheid wordt gevormd, is een maat voor de activiteit van de gist. Uit bovenstaand diagram blijkt dat de activiteit van gist II in het begin lager is dan de activiteit van gist I. 3p 28 Bereken met behulp van het diagram voor elk van de twee soorten gist het aantal cm³ gas dat is geproduceerd tussen 10 en 20 minuten vanaf het moment van opvangen. Lees de aantallen cm³ koolstofdioxide af in één decimaal. 2p 29 Bereken hoeveel procent de activiteit van gist II tussen 10 en 20 minuten lager was dan de activiteit van gist I. Stel de activiteit van gist I op 100%. De activiteit van gist II is na enige tijd even groot als de activiteit van gist I. 1p 30 Hoe blijkt dit uit het diagram? Na afloop van zijn proeven merkt Joris dat de geur van alcohol uit het reactiemengsel komt. 2p 31 Bereken hoeveel gram alcohol (ethanol) is ontstaan op het moment dat er 0,18 gram koolstofdioxide is ontstaan. HA-1028-a-12-1-o 9 lees verder ►►► ### Pagina 10 Vaatwasmiddel Voor gebruik in vaatwasmachines bestaan verschillende vaatwasmiddelen. Eén daarvan bestaat uit een tablet die verpakt is in een hoesje dat oplosbaar is in water. Het hoesje is gemaakt van het polymeer polyvinylalcohol (PVA). Wanneer het hoesje in contact komt met water lost het binnen een paar minuten helemaal op. Hieronder is een gedeelte van de structuurformule van PVA weergegeven. [FIGUUR: Structuurformule van een deel van polyvinylalcohol met H, O en C atomen en bindingen] 2p 32 Leg aan de hand van dit gedeelte van de structuurformule uit waardoor PVA goed oplosbaar is in water. Op de verpakking van het vaatwasmiddel staat onder andere de volgende informatie: tabel Ingrediënten Fosfaten Zuurtstofbleekmiddel Niet-ionogene oppervlakte-actieve stoffen Parfum Enzymen Aanwezigheid in het product > 30% 5 - 15% < 5% < 5% < 5% Elk van deze ingrediënten heeft een functie tijdens het wasproces. De fosfaten worden gebruikt om het water te ontharden door het binden van calciumionen. Met ‘fosfaten’ in bovenstaande tabel wordt natriumtrifosfaat ($Na_5P_3O_{10}$) bedoeld. Als natriumtrifosfaat oplost, komen natriumionen vrij en één soort negatieve ionen, de trifosfaationen. Deze ionen binden de calciumionen. 1p 33 Geef de formule van het trifosfaat-ion. Het zuurstofbleekmiddel in dit vaatwasmiddel is natriumpercarbonaat. Natriumpercarbonaat is een vaste stof die per mol natriumcarbonaat 1,5 mol waterstofperoxide bevat. Natriumpercarbonaat kan met de formule $Na_2CO_3 \cdot 1,5 H_2O_2$ worden weergegeven. Bij het oplossen van natriumpercarbonaat komen de waterstofperoxide moleculen vrij. De waterstofperoxide moleculen zorgen voor de blekende werking. Een tablet van dit vaatwasmiddel bevat 2,2 g natriumpercarbonaat. In de vaatwasmachine lost de tablet volledig op in het water. 3p 34 Bereken hoeveel mol waterstofperoxide vrijkomt bij het oplossen van een tablet. HA-1028-a-12-1-o 10 lees verder ►►► ### Pagina 11 Na het oplossen van de tablet is in de vaatwasmachine een basische oplossing ontstaan. Hierdoor laten vuildeltjes gemakkelijker los. 2p 35 Bereken de [OH⁻] in mol L⁻¹ in een oplossing met een pH van 9,8 (298 K). De enzymen die aanwezig zijn in de tablet zorgen voor de hydrolyse van vetten, eiwitten en zetmeel. Wanneer vetten volledig worden gehydrolyseerd, ontstaan glycerol en vetzuren. 1p 36 Welk soort stoffen ontstaan bij de volledige hydrolyse van eiwitten? 1p 37 Geef de naam van de stof die ontstaat bij de volledige hydrolyse van zetmeel. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1028-a-12-1-o 11 einde ■