# Eindexamen Scheikunde HAVO 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 2

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 2

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 2

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 2

### Vraag 10 – Opgave 2

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 2

### Vraag 20 – Opgave 2

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 2

### Vraag 26 – Opgave 2

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 2

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 2

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 2

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2009
tijdvak 1
dinsdag 2 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
scheikunde
tevens oud programma
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 35 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of
afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
923-1028-a-HA-1-o

### Pagina 2

Propeenoxide

Propeenoxide is een belangrijke grondstof voor onder andere de productie van
een aantal kunststoffen. Propeenoxide is een koolstofverbinding met de
volgende structuurformule.

[FIGUUR: Structuurformule van propeenoxide]
$$
\begin{array}{c}
\text{H}\quad\text{H} \\
\quad\text{I}\quad\text{I} \\
\text{H}-\text{C}-\text{C}-\text{CH}_3 \\
\quad\quad\text{O}
\end{array}
$$

Er bestaan verschillende isomeren van propeenoxide.

3p 1 Geef de structuurformule van een isomeer van propeenoxide die behoort tot de
onverzadigde verbindingen en ook tot de alcoholen.

Hieronder is een gedeelte van het blokskeama weergegeven van een nieuw
ontwikkeld proces om op industriële schaal propeenoxide te produceren.

blokskeama 1

[FIGUUR: Blokskeama 1 van propeenoxide productie]
propeen methanol
H$_2$O$_2$ propeenoxide H$_2$O$_2$
methanol methanol
1 2 3
propeenoxide H$_2$O

In ruimte 1 reageert propeen met waterstofperoxide, waarbij methanol als
oplosmiddel wordt gebruikt. Deze reactie verloopt in aanwezigheid van een
katalysator. Waterstofperoxide wordt in overmaat in ruimte 1 ingevoerd zodat
alle propeen wordt omgezet. Hieronder is de vergelijking weergegeven van de
reactie die in ruimte 1 plaatsvindt.

H$_2$O$_2$ ->
$$
\begin{array}{c}
\text{H}\quad\text{H} \\
\quad\text{I}\quad\text{I} \\
\text{H}-\text{C}=\text{C}-\text{CH}_3
\end{array}
$$
+ H$_2$O

In een fabriek reageert bij het bovenbeschreven productieproces 90 procent van
het toegevoerde waterstofperoxide in ruimte 1. De overige 10 procent van het
waterstofperoxide reageert in ruimte 3. Hierbij ontstaat geen propeenoxide.

3p 2 Bereken hoeveel ton waterstofperoxide ten minste nodig is voor de jaarproductie
van $3,0 \cdot 10^5$ ton (1,0 ton = $1,0 \cdot 10^3$ kg) propeenoxide volgens het
bovenbeschreven proces.

923-1028-a-HA-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Uit het mengsel dat in ruimte 1 ontstaat, wordt via een eerste destillatie, in
ruimte 2, propeenoxide afgescheiden. Tijdens een tweede destillatie, in ruimte 3,
zijn de omstandigheden zodanig dat er ook twee reacties plaatsvinden. Eerst
reageert het overgebleven waterstofperoxide met een deel van de methanol. Bij
deze redoxreactie ontstaan water en methaanzuur. De halfreactie van de
reductor is hieronder gedeeltelijk weergegeven:

$\text{CH}_3\text{OH} + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{HCOOH} + \text{H}^+$

In de vergelijking van deze halfreactie zijn $\text{e}^-$ en de coëfficiënten weggelaten.

3p 3 Neem de vergelijking over, zet $\text{e}^-$ aan de juiste kant van de pijl en maak de
vergelijking kloppend.

Na de eerste reactie reageert het gevormde methaanzuur in ruimte 3 met een
deel van de methanol tot een ester.

2p 4 Geef de structuurformule van deze ester.

In ruimte 3 wordt water afgescheiden van het mengsel van methanol en de
gevormde ester. In een laatste destillatie worden methanol en de ester van
elkaar gescheiden. De ester wordt afgevoerd en de methanol wordt opnieuw
gebruikt in het productieproces. Hoewel de methanol opnieuw wordt gebruikt,
moet toch voortdurend nieuwe methanol worden toegevoegd.

1p 5 Geef aan waarom voortdurend nieuwe methanol aan het productieproces moet
worden toegevoegd.

De ruimte waarin de destillatie van het mengsel van methanol en de ester
plaatsvindt, is niet in blokschema 1 opgenomen. Op de uitwerkbijlage bij dit
examen is blokschema 1 uitgebreid met ruimte 4 waarin deze laatste destillatie
plaatsvindt. Het blokschema op de uitwerkbijlage is nog niet compleet.

3p 6 Geef in het blokschema op de uitwerkbijlage de ontbrekende stroomtromen
door het tekenen van lijnen met pijlen. Zet bij de stroomstromen tussen ruimte 3 en 4
en bij de zelf getekende stroomtromen de namen van de bijbehorende stoffen. De
ester die in ruimte 3 is ontstaan, mag worden aangeduid met 'ester'.

923-1028-a-HA-1-o 3 lees verder ➢➢➢


### Pagina 4

Stroom uit straling

tekstfragment 1

Amerikaanse onderzoekers maken zeer kleine apparaatjes die straling omzetten
in elektriciteit en bij uitstek geschikt zijn voor het leveren van stroom aan micro-
processoren. Hieronder wordt de werking van zo'n apparaatje uitgelegd.

[FIGUUR: Schematische weergave van een apparaatje dat straling omzet in elektriciteit, met vier genummerde onderdelen.]

In het apparaatje ligt een dun nikkelplaatje dat uit Ni-63 atomen bestaat, onder
het vrij hangende einde van een siliciumplaatje. Bètadeeltjes¹ springen
spontaan over van het nikkel naar een stukje koper aan de onderkant van het
siliciumplaatje (tekening 1).
Door de lading die daardoor in het koper ontstaat, buigt het vrije einde van het
siliciumplaatje door naar het nikkelplaatje (tekening 2). Wanneer koper en nikkel
elkaar raken (tekening 3), stromen de elektronen terug in het dunne plaatje en
springt het stukje silicium, met het stukje koper daaraan vast, als een zwiepende
duikplank weer omhoog (tekening 4).
De ontstane trillingen worden daarbij omgezet in een elektrische stroom.
Het proces (1 tot en met 4) zal zich herhalen totdat alle Ni-63 kernen één
bètadeeltje hebben uitgezonden. Dan bestaat het dunne plaatje niet meer uit
nikkel maar uit een ander element.

noot 1 bètadeeltje: energierijk elektron dat ontstaat wanneer een neutron in de kern van het atoom
wordt omgezet in een proton en zo'n energierijk elektron.

naar: Technisch Weekblad

2p 7 Heeft het koperplaatje in de situatie van tekening 2 een positieve of een
negatieve lading? Motiveer je antwoord.

923-1028-a-HA-1-o



4
lees verder ►►►

### Pagina 5

2p 8 Uit hoeveel protonen en hoeveel neutronen bestaat de kern van een atoom van het nikkel dat in het apparaatje wordt gebruikt?
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: ...
aantal neutronen: ...

2p 9 Leid uit tekstfragment 1 af uit welk element het dunne plaatje bestaat wanneer alle Ni-63 kernen een bèta-deeltje hebben uitgezonden.

Spijsvertering

Ons voedsel bestaat voor een deel uit eiwitten. Deze eiwitten worden bij de spijsvertering gehydrolyseerd tot aminozuren. Deze hydrolyse begint in de maag. De maaginhoud is zuur doordat cellen in de maagwand 0,17 M zoutzuur afscheiden.

2p 10 Geef de $[H^{+}]$ en de pH van het zoutzuur dat door de cellen in de maagwand wordt afgescheiden.
Noteer je antwoord als volgt:
$[H^{+}] = ...$ mol L$^{-1}$
pH = ...

In het zure milieu van de maag begint het enzym pepsine met de hydrolyse van de eiwitten uit ons voedsel. Bij deze hydrolyse worden peptidebindingen verbroken.

1p 11 Geef aan hoe het komt dat een kleine hoeveelheid van het enzym pepsine in staat is een groot aantal peptidebindingen te verbreken.

Aan het gedeeltelijk verteerde voedsel dat uit de maag komt, wordt in de twaalfvingerige darm onder andere sap uit de pancreas (alvleesklier) toegevoerd. Het pancreassap bevat opgeloste zouten en een aantal enzymen. Waterstofcarbonaationen in het pancreassap zorgen ervoor dat het maagzuur wordt geneutraliseerd.

2p 12 Geef de reactievergelijking van de neutralisatie van het zuur uit de maag door waterstofcarbonaationen.

923-1028-a-HA-1-o 5 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

De enzymen in het pancreassap zorgen er samen voor dat de eiwitten volledig
gehydrolyseerd worden. Een van de enzymen die in pancreassap voorkomt, is
trypsine. Door trypsine kan de peptidebinding tussen arginine (Arg) en
alanine (Ala) worden verbroken. Hieronder is een fragment van een eiwit
weergegeven waarin een Arg - Ala deel voorkomt.
[FIGUUR: Structuur van arginine gekoppeld aan alanine.]
Op de uitwerkbijlage is een deel van de reactievergelijking van de hydrolyse van
de peptidebinding tussen Arg en Ala weergegeven. De structuurformule van het
Arg – Ala deel van het eiwit en de reactiepijl zijn al gegeven.

3p 13 Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking van de hydrolyse van de
peptidebinding tussen Arg en Ala af. Gebruik daarbij structuurformules.

Alle aminozuren hebben een carboxylgroep (-COOH) met zure eigenschappen
en een aminogroep (-NH₂) met basische eigenschappen. Een
aminozuurmolecuul kan dus zowel een H⁺ afstaan (en een negatieve lading
krijgen) als een H⁺ opnemen (en een positieve lading krijgen). In een leerboek
worden de vormen van een aminozuur en zijn ionen als volgt weergegeven:
[FIGUUR: Tekening 1, 2 en 3 van aminozuur structuren.]
tekening 1 tekening 2 tekening 3

Bij pH = 6,0 heeft het aminozuur leucine een NH₃⁺ groep en een COO⁻ groep,
zoals is weergegeven met tekening 2. In de twaalfvingerige darm is de pH
ongeveer 8. Als gevolg daarvan komt leucine in een andere vorm voor.

3p 14 Moet de vorm waarin leucine voorkomt bij een pH van ongeveer 8 worden
weergegeven zoals in tekening 1 of zoals in tekening 3? Geef een verklaring
voor je antwoord.

923-1028-a-HA-1-o 6 lees verder ►►►


### Pagina 7

Azijnsoorten
Er zijn verschillende oplossingen bekend die azijnzuur $( \text{CH}_3\text{COOH} )$ bevatten. Hieronder vier soorten genoemd.
*Azijn* is een oplossing die 4,0 gram azijnzuur per 100 mL bevat. Het is als een kleurloze maar ook als een bruine vloeistof te koop. In het laatste geval is karamel toegevoegd. Is het azijnzuur verkregen uit alcohol (de zogenoemde natuurlijke methode) dan gebruikt men wel de aanduiding *natuurazijn*. *Dubbele azijn* bevat ten minste 8,0 gram azijnzuur per 100 mL. Het wordt onder andere gebruikt als schoonmaakazijn.
*Kruidenazijn* is een azijn waaraan een natuurlijk extract van één of meer kruiden is toegevoegd. In plaats van het extract kunnen ook blaadjes en/of takjes van het kruid worden toegevoegd.
*Azijnhssence* is een vloeistof die 80 gram azijnzuur per 100 mL bevat.

2p 15 Bereken de molariteit van het azijnzuur in azijn.

Bij de productie van azijn volgens de natuurlijke methode wordt uitgegaan van zwak-alcoholische vloeistoffen. Azijnzuurbacteriën zorgen voor de omzetting van alcohol tot azijnzuur. De reactie die optreedt, is een redoxreactie waarbij zuurstof de oxidator is. Bij deze reactie ontstaat behalve azijnzuur uitsluitend water.

1p 16 Geef de vergelijking van de halfreactie van zuurstof.

Een voorbeeld van een kruidenazijn is dragonazijn. Deze kan worden bereid door zogenoemd dragonextract toe te voegen aan natuurazijn. Dragonextract is een heldere oplossing die wordt verkregen uit het kruid dragon door gebruik te maken van de scheidingsmethode extraheren.

2p 17 Beschrijf hoe de extractie kan worden uitgevoerd om dragonextract te verkrijgen.

Azijnzuur kan op verschillende manieren langs chemische weg worden gemaakt. Bij een bepaalde methode gaat men uit van calciumcarbide $( \text{CaC}_2 )$. Door calciumcarbide onder de juiste omstandigheden met water te laten reageren, ontstaan vast calciumhydroxide en ethen-1-ol $( \text{C}_2\text{H}_4\text{O} )$. Om vervolgens azijnzuur te verkrijgen, laat men het ontstane ethen-1-ol met zuurstof reageren.

3p 18 Geef de vergelijking van de reactie van calciumcarbide met water waarbij calciumhydroxide en ethen-1-ol ontstaan.

Uitgaande van azijnssence kan door het toevoegen van water dubbele azijn worden verkregen.

2p 19 Beschrijf hoe je 1,0 liter dubbele azijn verkrijgt met een azijnzuurgehalte van 8,0 g per 100 mL, wanneer je uitgaat van azijnssence.

923-1028-a-HA-1-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Houtas
Het gebruik van fossiele brandstoffen leidt tot een toename van de concentratie
van koolstofdioxide in de atmosfeer. Omdat men aanneemt dat dit leidt tot een
versterkt broeikaseffect, wordt voortdurend gezocht naar alternatieve
brandstoffen.
Hout verkregen door bosbouw, is een mogelijk alternatief. Bij bosbouw worden
de gekapte bomen vervangen door jonge aanplant. De energievoorziening uit
hout kan dan $CO_2$-neutraal’ genoemd worden. Hout bestaat voor het grootste
deel uit cellulose (een polymeer van glucose) en water.
3p 20 Geef de reactievergelijking van de volledige verbranding van cellulose.
Gebruik $(C_6H_{10}O_5)_n$ als formule voor cellulose.
Bij de verbranding van hout blijft altijd een hoeveelheid as over. De
samenstelling van de as hangt onder andere af van de houtsoort en van de
temperatuur tijdens de verbranding. Wanneer deze temperatuur onder 600 °C
blijft, bestaat de as voornamelijk uit calciumcarbonaat. Ook kan een hoeveelheid
kaliumcarbonaat aanwezig zijn.
In Scandinavië, waar hout een veel gebruikte brandstof is, wordt onderzoek
gedaan naar het effect van de temperatuur tijdens de verbranding op de
samenstelling van de as. Daarbij wordt het hout eerst verbrand bij een
temperatuur onder 600 °C. Na afkoelen (waarbij de as wat water opneemt) wordt
een afgewogen hoeveelheid van ongeveer 50 mg van de verkregen as in een
oven geplaatst. De temperatuur van de oven wordt daarna in ongeveer
70 minuten verhoogd van 20 °C tot 1200 °C. Tijdens het opwarmen wordt de
massa van de vaste stof voortdurend gemeten. Op deze manier is de as
onderzocht die is ontstaan bij de verbranding (bij een temperatuur onder 600 °C)
van eikenhout. In diagram 1 is het resultaat van dit onderzoek weergegeven.
diagram 1
[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as 'massa (mg)' en waarden van 0 tot 60, en op de x-as 'tijd (min)' en waarden van 0 tot 80. De grafiek begint bij ongeveer 49 mg en daalt langzaam naar ongeveer 46 mg rond de 20 minuten. Daarna blijft de massa stabiel tot ongeveer 40 minuten, om vervolgens weer langzaam te dalen tot ongeveer 25 mg rond de 70 minuten. Vanaf 70 minuten blijft de massa stabiel op ongeveer 25 mg.]
923-1028-a-HA-1-o 8 lees verder

### Pagina 9

De massa-afname is het gevolg van drie processen:
- In de eerste 5 minuten verdampt het water dat tijdens het afkoelen was
opgenomen.
- Na ongeveer 10 minuten (bij ongeveer 650 °C) begint de ontleding van
calciumcarbonaat.
$CaCO_3 \rightarrow CaO + CO_2$
- Na ongeveer 20 minuten is alle calciumcarbonaat ontleed.
- Na ongeveer 35 minuten (bij ongeveer 900 °C) begint de ontleding van
kaliumcarbonaat tot kaliumoxide en koolstofdioxide.

Uit diagram 1 kan worden afgeleid hoeveel koolstofdioxide is ontstaan bij de
ontleding van het calciumcarbonaat in de as. Met de gevonden hoeveelheid
koolstofdioxide en de reactievergelijking van de ontleding van calciumcarbonaat
kan vervolgens het massapercentage calciumcarbonaat in de onderzochte as
worden berekend.

1p 21 Leid af, met behulp van diagram 1, hoeveel mg $CO_2$ is ontstaan bij de ontleding
van het $CaCO_3$ in de onderzochte as.
3p 22 Bereken het massapercentage $CaCO_3$ in de as die in de oven werd geplaatst.

Nadat de temperatuur (na ongeveer 70 minuten) op 1200 °C is gekomen, laat
men de rest van de as van het eikenhout afkoelen. Daarna wordt de
samenstelling van deze asrest bepaald. Deze blijkt voornamelijk te bestaan uit
calciumoxide. Kaliumoxide blijkt niet voor te komen in de asrest. En ook kalium
komt niet voor. Dat de asrest geen kaliumoxide en geen kalium bevat, kan
worden verklaard met behulp van gegevens uit de Binas-tabellen 40A en 42A.

2p 23 Geef deze verklaring en noem daarbij de gegevens uit de genoemde
Binas-tabellen.

Als die is ontstaan in de verbrandingsoven van een elektriciteitscentrale bestaat
voornamelijk uit calciumoxide. Deze as kan worden gebruikt om de pH van zure
grond te verhogen. Calciumoxide reageert daarbij met de aanwezige $H^{+}$ ionen.

3p 24 Geef de vergelijking van deze reactie.

923-1028-a-HA-1-o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Permanganaatfontein

Loes en Mathijs gaan als praktische opdracht een proef demonstreren op de open dag van hun school. Op het internet vinden ze het volgende voorschrift.

voorschrift

De permanganaatfontein
Vul een reageerbuis voor driekwart met 0,50 M oxaalzuuroplossing. Zuur de oplossing aan door 2 mL 2 M zwavelzuur toe te voegen. Laat een korreltje kaliumpermanganaat vallen in de verkregen oplossing. Na enige tijd ontstaat een fontein van paarse permanganaatsporen.

naar: www.chemie.uni-ulm.de/experiment/edm0306.html

Loes maakt 100 mL 0,50 M oxaalzuuroplossing. Op het etiket van de pot met oxaalzuur staat $H_2C_2O_4 \cdot 2H_2O$ geschreven.

3p 25 Bereken hoeveel gram $H_2C_2O_4 \cdot 2H_2O$ Loes moet afwegen voor de bereiding van 100 mL 0,50 M oxaalzuuroplossing.

Loes vult een reageerbuis voor driekwart met de oxaalzuuroplossing en voegt 2 mL 2 M zwavelzuur toe. Voorzichtig laat Mathijs een korreltje kaliumpermanganaat, $KMnO_4$, in de reageerbuis vallen. Ze zien dat het zinkende korreltje een paars spoor achterlaat: een deel van het kaliumpermanganaat lost op. Het paarse spoor verdwijnt vrijwel direct omdat er een redoxreactie optreedt. Loes en Mathijs vinden in Binas de vergelijkingen van de halfreacties:

oxidator: $MnO_4^- + 8 H^+ + 5 e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4 H_2O$
reductor: $H_2C_2O_4 \rightarrow 2 CO_2 + 2 H^+ + 2 e^-$

3p 26 Leid met behulp van de bovenstaande vergelijkingen van de halfreacties de totale redoxreactie af.

923-1028-a-HA-1-o 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Het koolstofdioxide dat bij de reactie ontstaat, is in het begin nog niet te zien. Bij
het kaliumpermanganaatkorreltje dat op de bodem ligt, zien Loes en Mathijs een
paarse wolkje ontstaan. Na enige tijd is een duidelijke gasontwikkeling waar te
nemen bij het kaliumpermanganaatkorreltje. Het kaliumpermanganaat lost op en
het ontstane paarse wolkje wordt door het opstijgende gas meegenomen. Af en
toe wordt ook het korreltje even door de gasstroom opgetild en valt daarna weer
terug. Ook hierbij ontstaat een paars spoor. Het lijkt op een fontein. De
gasontwikkeling gaat steeds sneller. Als het kaliumpermanganaat op is, stopt de
gasontwikkeling.
Loes en Mathijs vragen zich af waarom de gasontwikkeling steeds sneller gaat.
Op de open dag zouden zij hierover vragen kunnen krijgen.
Zij bedenken twee hypothesen:
I door de reactie stijgt de temperatuur in de reageerbuis;
II de Mn$^{2+}$-ionen, die zijn gevormd bij de reactie, zorgen voor het toenemen
van de reactiesnelheid.

2p 27 Leg uit met behulp van het botsende-deeltjes-model dat hypothese I een
verklaring zou kunnen zijn voor het toenemen van de reactiesnelheid.

Ze besluiten hypothese II te onderzoeken. Daarom voegen zij aan de
oxaalszuuroplossing een stof toe voordat ze het korreltje kaliumpermanganaat
erin laten vallen.

2p 28 Geef de naam van een stof die zij kunnen toevoegen en leg uit waarom deze
stof geschikt is om hypothese II te onderzoeken.

923-1028-a-HA-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Oude kanonskogels
tekstfragment 1
1 In 1976 was de Britse chemicus Bob Child bezig met het onderzoek
2 van voorwerpen uit het wrak van de Coronation. In het ruim van dit in
3 1691 gezonken oorlogsschip waren onder meer tientallen kanonskogels
4 gevonden die met een cementachtige korst bedekt waren. Toen hij deze
5 korst met een hamer kapotsloeg, begon een aantal kogels spontaan te
6 gloeien. Daarbij begon het houten bureaublad waarop ze lagen, te
7 roken.
8 In 2001 onderzochten Child en zijn collega Rosseinsky dit verschijnsel
9 opnieuw en kwamen tot de volgende verklaring. Nadat de Coronation
10 was gezonken, roestten de ijzeren kogels in het zoute water als gevolg
11 van een reactie met zuurstof en water bijna helemaal door. Hierdoor
12 zetten de kogels uit waardoor ze een kleinere dichtheid kregen. De
13 doorgeroeste kogels zakten geleidelijk weg in het zand op de zeebodem.
14 Dit zand reageerde met de buitenkant van de kogels en vormde een
15 luchtdichte korst. In de loop der eeuwen zette organisch materiaal, dat
16 ook in de doorgeroeste kogels was ingesloten, het ijzerroest weer om tot
17 ijzer. Doordat het volume dat door de korst was ingesloten gelijk bleef,
18 ontstonden er holle ruimtes op de plaats waar het ijzerroest had
19 gezeten. Toen de korst werd gebroken, drong lucht door in de holle
20 ruimtes, met de hierboven beschreven gevolgen.
naar: Nature
2p 29 Het is bekend dat de aanwezigheid van zout in het water (regel 10) waarin ijzer
roest, het roesten van ijzer versnelt. Aod wil dit met een proefje aantonen.
2p 29 Beschrijf een proefje waarmee Aad kan aantonen dat de snelheid van het
roesten van ijzer toeneemt door de aanwezigheid van zout in water. Noem
daarbij ook de waarneming(en) waaruit hij zijn conclusie kan trekken.
2p 30 Stel aan de hand van gegevens uit de regels 10 en 11 de reactievergelijking op
voor het roesten van ijzer. Gebruik voor roest de formule $Fe(OH)_3$.
Een mogelijke formule van het materiaal waaruit de cementachtige korst
(regel 4) bestaat, is $Fe_2(Si_4O_{10})(OH)_2$. Dit zout bevat onder andere $Si_4O_{10}^{4-}$
ionen.
2p 31 Leid af wat de lading van de ijzerionen in $Fe_2(Si_4O_{10})(OH)_2$ is.
De reactie die wordt beschreven in de regels 15 tot en met 17 is een
redoxreactie.
2p 32 Is het organisch materiaal bij deze reactie de oxidator of de
verklaaring voor je antwoord.
reducto? Geef een
923-1028-a-HA-1-o
12
lees verder ► ► ►

### Pagina 13

2p 33 Leid uit tekstfragment 1 af of de reactie die plaatsvindt na het kapotmaken van de cementachtige korst een endotherme of een exotherme reactie is.
Noteer je antwoord als volgt:
In de tekst staat dat ............................................, dus de reactie is .........................................

Vet

In Binas-tabel 67 B2 staan de structuurformules van zes veelvoorkomende vetzuren. Er bestaat een manier om met behulp van een code informatie te geven over de structuur van vetzuurmoleculen. In tabel 1 zijn deze codes voor vier vetzuren weergegeven.

tabel 1
vetzuren | code
------- | --------
palmitinezuur | C 16 : 0
stearinezuur | C 18 : 0
oliezuur | C 18 : 1 (n-9)
linolzuur | C 18 : 2 (n-6)

De code bevat de volgende informatie over de structuur van een vetzuurmolecuul:
- het aantal C atomen;
- het aantal C=C bindingen;
- de plaatsaanduiding van de eerste C=C binding, geteld vanaf het CH$_{3}$ uiteinde.

3p 34 Geef de code voor arachidonzuur (zie Binas-tabel 67 B2).
Noteer je antwoord als volgt: C ... : ... (n – ...)

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

923-1028-a-HA-1-o 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

Vetten en oliën die geschikt zijn voor consumptie bestaan hoofdzakelijk uit
esters van glycerol en vetzuren. Hieronder is de structuurformule van glycerol
weergegeven.

[FIGUUR: Structuurformule van glycerol]
H
|
H - C - OH
|
H - C - OH
|
H - C - OH
|
H
glycerol

Vetten en oliën kunnen op een schematische manier worden weergegeven.
Hieronder is daarvan een voorbeeld gegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van vetten/oliën met vetzuren]
palmitinezuur
oliezuur
linolzuur
vet A

Hierin is weergegeven met welke vetzuren glycerol is 'gesteroneerd. Het (vloibare)
vet A komt voor in zonnebloemolie, een grondstof voor de productie van
margarine. Een van de bewerkingen die zonnebloemolie daarbij ondergaat, is de
zogenoemde vetharding. Men laat hierbij de olie reageren met waterstof. Dit is
een additiereactie. Wanneer vet A reageert met de maximale hoeveelheid
waterstof ontstaat een ander vet (vet B). Vet B kan op een zelfde schematische
wijze worden weergegeven als vet A. Op de uitwerkbijlage bij dit examen is een
gedeelte van deze schematische weergave afgebeeld.

3p 35 Maak op de uitwerkbijlage de schematische weergave van vet B af door op de
stippellijnen de namen van de betreffende vetzuren te vermelden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
923-1028-a-HA-1-0* einde