# Eindexamen Scheikunde HAVO 2007 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2007/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2007
tijd vak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening
of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700047-2-0580

### Pagina 2

Kwik

In sommige kwikzouten komt de ionsoort $Hg_2^{2+}$ voor.

2p 1 Hoeveel protonen en hoeveel elektronen heeft een $Hg_2^{2+}$ ion?
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: ...
aantal elektronen: ...

Kalomel is een voorbeeld van een zout waarin $Hg_2^{2+}$ ionen voorkomen. Kalomel bestaat uitsluitend uit $Hg_2^{2+}$ ionen en chloride-ionen.

2p 2 Geef de formule van kalomel.

Er zijn ook kwikzouten waarin de ionsoort $Hg^{2+}$ voorkomt, bijvoorbeeld kwik(II)oxide. Kwik(II)oxide wordt als positieve elektrode gebruikt in kwikbatterijen. De negatieve elektrode bestaat uit amalgam, een mengsel van de metalen zink en kwik. Zink en kwik kunnen allebei als reductor reageren met $Hg^{2+}$. Bij stroomlevering door de batterij reageert echter slechts één van deze twee metalen als reductor.

2p 3 Beredeneer welk van de metalen zink of kwik bij stroomlevering als reductor reageert.

Bij stroomlevering vindt aan de positieve elektrode van de kwikbatterij de halfreactie plaats waarvan hieronder de vergelijking onvolledig is weergegeven.
$HgO + H_2O \rightarrow Hg + OH^-$
In deze vergelijking zijn de elektronen ($e^-$) en de coëfficiënten weggelaten.

3p 4 Neem deze onvolledige vergelijking over, zet $e^-$ aan de juiste kant van de pijl en maak de vergelijking kloppend.

700047-2-058o 2 lees verder ►►►


### Pagina 3

Schone Schelde

In de bijlage bij dit examen is een artikel opgenomen over de waterkwaliteit van
de rivier de Schelde.
Lees dit artikel en beantwoord de volgende vragen.

2p 5 Leg uit of de uitspraak over zuurstof in regel 16 in overeenstemming is met de
gegevens in Binas-tabel 44.

In de regels 16 tot en met 19 wordt vermeld dat de concentraties van de zware
metalen toenemen wanneer het zuurstofgehalte toeneemt.
Op een andere plaats in het artikel wordt een verklaring gegeven voor de hogere
concentraties zware metalen in de winter.

1p 6 Geef de regelnimmers van de zin waarin deze verklaring wordt gegeven.

De processen die in de regels 20, 21 en 22 staan beschreven, zijn
redoxreacties. Bij de afbraak van bijvoorbeeld de organische stof methanol
treden de volgende halfreacties op:

$SO_4^{2-} + 8 H^+ + 8 e^- \rightarrow S^{2-} + 4 H_2O$ (vergelijking 1)

$CH_3OH + H_2O \rightarrow CO_2 + 6 H^+ + 6 e^-$ (vergelijking 2)

2p 7 Welke van de twee vergelijkingen geeft de halfreactie van de oxidator weer?
Motiveer je antwoord.

3p 8 Stel met behulp van de vergelijkingen 1 en 2 de vergelijking van de totale
redoxreactie op.

In de regels 22 en 23 ("Die sulfldes ... in slib") beschrijft Zwolsman reacties die in
de Westerschelde kunnen optreden.

3p 9 Geef de vergelijking van een mogelijke reactie die door Zwolsman in de regels
22 en 23 kan zijn bedoeld. Maak hierbij ook gebruik van gegevens uit de regels
10 en 11.

700047-2-058o 3 lees verder ►►►


### Pagina 4

LPG
Vijf procent van de auto's in Nederland gebruikt LPG (autogas) als brandstof. In een artikel over LPG staat het volgende:

tekstfragment 1
Wat is LPG?
LPG staat voor Liquefied Petroleum Gas. Het kan gebruikt worden als een relatief schonere brandstof voor auto's dan benzine of diesel. LPG komt vrij bij het verwerken van aardolie en bij de winning van aardgas. LPG is onder hoge druk vloeibaar gemaakt. Het wordt als vloeistof getankt, maar komt als gas in de motor. LPG is een mengsel van voornamelijk butaan en propaan.

naar: de Volkskrant

In tekstfragment 1 wordt beschreven dat LPG onder andere vrijkomt bij het verwerken van aardolie. Zowel bij het destilleren als bij het kraken van aardolie wordt LPG verkregen.

1p 10 Noem een verschil tussen destilleren en kraken.

3p 11 Geef de volledige verbranding van LPG weer in één reactievergelijking. Neem hierbij aan dat in LPG alleen C$_{4}$H$_{10}$ en C$_{3}$H$_{8}$ aanwezig zijn.

Hieronder is een gedeelte van de veiligheidskaart van LPG weergegeven.

[FIGUUR: tabel met links de kop "liquefied petroleumgas" en rechts "LPG". De tabel daaronder heeft links "FYSIISCHE EIGENSCHAPPEN" en rechts "BELANGRIJKE GEGEVENS". Onder "FYSIISCHE EIGENSCHAPPEN" staan "Kookpunt, °C", "Smeltpunt, °C", "Explosiegrenzen, volume% in lucht", "Relatieve dichtheid (water = 1)", "Oplosbaarheid in water", "Relatieve molecuulmasssa". Onder "BELANGRIJKE GEGEVENS" staan "KLEUR<b>LOOS</b> ONDER DRUK TOT VLOEISTOF VERDICHT GAS", "MAC-waarde", "Wijze van opname/inademingsrisico: De stof kan worden opgenomen in het lichaam door inademing.", "Directe gevolgen: Door snel verdampen kan de vloeistof bevriezing veroorzaken. In aanzienlijke concentraties kan de stof aanleiding geven tot bewustzijnsverlaging.". Naast de eigenschappen staan de waarden: "ca. -20", "ca. -160", "1,5 - 10", "ca. 0,6", "niet", "ca. 50" en "1000 ppm 1800 mg/m³".]

In tekstfragment 1 staan namen van stoffen die in LPG voorkomen. Op de veiligheidskaart zijn twee molecuulformules gegeven. In feite staan deze molecuulformules voor drie stoffen; de twee die in tekstfragment 1 genoemd worden en nog een derde stof.

2p 12 Geef de structuurformules van deze drie stoffen.

700047-2-058o lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Zoals blijkt uit tekstfragment 1 wordt LPG als vloeistof getankt en komt het als
gas in de motor. Bij dit verdampen worden bindingen verbroken.

1p 13 Geef de naam van het type binding dat hierbij wordt verbroken.

Uit een gegeven op de veiligheidskaart van LPG kan worden afgeleid of het
verdampen van LPG een exotherm of een endotherm proces is.

2p 14 Noem dit gegeven en leg uit of het verdampen van LPG een exotherm of een
endotherm proces is.

Het massapercentage propaan in LPG is 's winters anders dan 's zomers. LPG
met een samenstelling die 's zomers wordt gebruikt, zou 's winters problemen
kunnen geven bij het verdampen. Daarom is het gehalte van de stof met het
laagste kookpunt 's winters hoger dan 's zomers.

2p 15 Beredeneer of het massapercentage propaan in LPG 's winters groter of kleiner
is dan 's zomers.

In een ander deel van het artikel over LPG staat het volgende:

tekstfragment 2

Is LPG gevaarlijk?
Ja, want LPG is uiterst brandbaar en explosief. Als vloeibare LPG vrijkomt, dit
het tot 270 keer zijn oorspronkelijke volume uit. Zodra deze gaswolk vlam vat,
wordt die nog eens zeven keer groter. Hierbij kan een druk golf ontstaan die
schade aan de omringende gebouwen veroorzaakt. De kans op branden in de
omgeving is groot.

naar: de Volkskrant

Op de veiligheidskaart is aangegeven tussen welke volumepercentages van
LPG in lucht er gevaar voor explosie bestaat.
Een auto met een lekke LPG-tank staat geparkeerd in een garage. De inhoud
van de garage is $45 \, m^3$.

4p 16 Bereken hoeveel liter vloeibare LPG minstens uit de lekkende tank moet
verdampen om explosiegevaar te veroorzaken.
Gebruik daarbij gegevens van de veiligheidskaart en uit tekstfragment 2.
Ga ervan uit dat er geen LPG uit de garage verdwijnt en dat de gehele garage
wordt gevuld met het explosieve gasmengsel.

700047-2-058o 5 lees verder ►►►


### Pagina 6

Maagtablet
Het maagsap dat door de cellen in de wand van de maag wordt afgescheiden,
bestaat uit zoutzuur waarin een kleine hoeveelheid andere stoffen is opgelost.
De $[H^+]$ in dit maagsap is $0,17 \text{ mol L}^{-1}$ ($pH = 0,77$). In de maag wordt het zuur
verdund door het aanwezige voedsel. Daardoor neemt de $pH$ van het zoutzuur
toe tot een waarde tussen 1,2 en 2,0.

2p 17 Bereken hoeveel keer het zoutzuur wordt verdund wanneer de $pH$ toeneemt van
0,77 tot 1,60.

Sommige mensen hebben last van ,,brandend" maagzuur. Om dit tegen te gaan,
kan men een zogenoemd maagmiddel innemen. Uit de bijsluiter van één van
deze middelen blijkt dat de werkzame bestanddelen in het betreffende middel
calciumcarbonaat ($6,80 \text{ mmol per tablet}$) en magnesiumcarbonaat ($0,95 \text{ mmol}$
per tablet) zijn.
De werking van het maagmiddel berust op de reactie van de werkzame
bestanddelen met het zuur in de maag:

$$CaCO_3 + 2 H^+ \rightarrow H_2O + CO_2 + Ca^{2+}$$
$$MgCO_3 + 2 H^+ \rightarrow H_2O + CO_2 + Mg^{2+}$$

3p 18 Bereken hoeveel mL $0,0600$ M zoutzuur op deze manier maximaal kan reageren
met de werkzame bestanddelen die in één tablet aanwezig zijn.

In de bijsluiter staat ook: ,,Om een snelle werking te verkrijgen, de tablet
fijnkauwen."

2p 19 Geef een verklaring voor het gegeven dat door het fijnkauwen van de tablet een
snellere werking wordt verkregen. Gebruik daarbij het botsende-deeltjes-model.

Edith wil experimenteel bepalen met hoeveel zoutzuur een tablet van het
betreffende middel kan reageren. Zij heeft een aantal tabletten en een
hoeveelheid $0,0600$ M zoutzuur. Zij schenkt $500 \text{ mL}$ van het zoutzuur in een
bekerglas en voegt hieraan een fijngemaakte tablet toe.
In het verslag van Edith over het verdere verloop van dit experiment staat onder
andere het volgende:

700047-2-058o 6 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.ssl leiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl leiden.nl. Pagina: 1865

### Pagina 7

Het duurde ongeveer een kwartier voordat alle stukjes van de tablet helemaal waren verdwenen. Er was dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het bekerglas aanwezig was, helaas is er dus nog HCl in het beker

### Pagina 8

Lactulose

In melk komt lactose voor. Lactose is een disacharide met de volgende
schematische structuurformule:

[FIGUUR: Schematische structuurformule van lactose, een disacharide bestaande uit glucose en galactose.]

Lactose kan in de dunne darm, wanneer daar het enzym lactase aanwezig is,
worden gehydrolyseerd tot twee monosachariden. De ontstane monosachariden
kunnen vervolgens worden opgenomen in het lichaam. Bovenstaande
structuurformule van lactose is ook weergegeven op de uitwerkbijlage.

3p 24 Geef op de uitwerkbijlage de reactievergelijking in structuurformules van de
hydrolyse van lactose. Ga daarbij uit van de al gegeven structuurformule van
lactose en geef de reactieproducten in vergelijkbare structuurformules.

Bij 10% van de blanke West-Europeanen tot 90% van de Aziaten blijkt het
enzym lactase niet of onvoldoende in de dunne darm aanwezig te zijn.
Ten gevolge daarvan veroorzaakt voeding die lactose bevat bij deze mensen
darmklachten.
Bij de bereiding van kaas uit melk komt lactose (bijna) niet in de kaas terecht:
lactose is bij de kaasbereiding een bijproduct. Een van de nuttige producten die
uit lactose wordt gemaakt, is lactulose. Lactulose is net als lactose een
disacharide met de molecuulformule $C_{12}H_{22}O_{11}$. Het wordt als middel gegeven
bij verstopping van de dikke darm. Lactulose wordt niet afgebroken in de mond,
in de maag of in de dunne darm. In de dikke darm wordt lactulose door
darmbacteriën omgezet tot de stoffen met de volgende structuurformules:

[FIGUUR: Structuurformule van stof A, een carbonzuur (azijnzuur).]
CH$_3$ - C - OH
||
O
stof A

[FIGUUR: Structuurformule van stof B, een aldehydegroep gebonden aan een koolstofketen (glycolaldehyde).]
H O
| ||
CH$_3$ - C - C - OH
|
OH
stof B

2p 25 Geef de systematische naam van stof A.

700047-2-058o 8 lees verder ‣‣‣

### Pagina 9

De vergelijking van de omzetting van lactulose onder invloed van darmbacteriën kan schematisch (in woorden) met de volgende vergelijking weergegeven:
1 mol lactulose + 1 mol stof X → 3 mol stof A + 2 mol stof B

2p 26 Wat is de formule van stof X? Laat zien hoe je aan je antwoord komt.
De werking van lactulose als middel tegen verstopping van de dikke darm berust volgens een voorlichtingsfolder op het vasthouden van water door de stoffen A en B. Dit komt door de vorming van waterstofbruggen. Door het vasthouden van water neemt het volume van de darminhoud toe en wordt de ontlasting zachter. Op de uitwerkbijlage is een structuurformule van stof B gegeven.

2p 27 Laat op de uitwerkbijlage aan de hand van een tekening zien hoe twee watermoleculen door middel van waterstofbruggen gebonden kunnen zijn aan een molecuul van stof B. Teken de watermoleculen in structuurformule en geef met ... de waterstofbruggen weer.

Het ontstaan van de stoffen A en B uit lactulose zorgt ook voor een verandering van de pH van de darminhoud. Zowel het grotere volume van de darminhoud als de verandering van de pH hebben tot gevolg dat de darmen geprikkeld worden om harder te werken.

2p 28 Leg uit of door het ontstaan van de stoffen A en B uit lactulose de pH van de darminhoud hoger of lager wordt.

Titaanwit
De kleurstof die tegenwoordig in witte verf het meest wordt toegepast, is $TiO_2$, een witte vaste stof. De grondstof voor de industriële bereiding van $TiO_2$ is $FeTiO_3$. Voor de productie van $TiO_2$ uit $FeTiO_3$ zijn twee processen bekend: het sulfaatproces en het chlorideproces. Bij het sulfaatproces laat men $FeTiO_3$ reageren met zwavelzuur. Deze reactie kan worden weergegeven met de volgende vergelijking:
$$FeTiO_3 + 2 \mathrm{H}^{+} \rightarrow \mathrm{TiO}_{2} + \mathrm{Fe}^{2+}+\mathrm{H}_{2} \mathrm{O}$$
Een nadeel van het sulfaatproces is dat een grote hoeveelheid afvalzuur ontstaat, doordat een overmaat zwavelzuur wordt gebruikt. Per ton $FeTiO_3$ wordt $6,8 \cdot 10^3$ mol zwavelzuur toegevoegd $(1,0 \text{ ton} = 1,0 \cdot 10^3 \text{ kg})$.

3p 29 Bereken hoeveel mol zwavelzuur overblijft per ton omgezet $FeTiO_3$.

700047-2-058o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Omdat bij het sulfaatproces zoveel afval ontstaat, heeft men het chlorideproces ontwikkeld. Het chlorideproces bestaat uit twee stappen. In de eerste stap laat men $\text{FeTiO}_3$ reageren met chloorgas en koolstof. De vergelijking van de reactie bij deze eerste stap is hieronder onvolledig weergegeven. Alleen de coëfficiënten ontbreken.

... $\text{FeTiO}_3$ + ... $\text{Cl}_2$ + ... $\text{C}$ $\rightarrow$ ... $\text{TiCl}_4$ + ... $\text{FeCl}_3$ + ... $\text{CO}_2$ (reactie 1)

Bij deze reactie ontstaat een suspensie van vast $\text{FeCl}_3$ en vloeibaar $\text{TiCl}_4$. Het $\text{FeCl}_3$ wordt door filtratie uit deze suspensie verwijderd. Het filtraat, dat voornamelijk uit $\text{TiCl}_4$ bestaat, wordt door destillatie gezuiverd. Vervolgens laat men het zuivere $\text{TiCl}_4$ in de tweede stap van het chlorideproces reageren met zuurstof:

$\text{TiCl}_4$ + $\text{O}_2$ $\rightarrow$ $\text{TiO}_2$ + 2 $\text{Cl}_2$ (reactie 2)

Het chloorgas dat bij reactie 2 vrijkomt, wordt opnieuw gebruikt in reactie 1. Bij reactie 2 komt minder chloorgas vrij dan bij reactie 1 nodig is. Daarom moet bij het chlorideproces voortdurend vanuit een opslagtank chloorgas worden toegevoerd.

2p 30 Neem de vergelijking van reactie 1 over en vul de juiste coëfficiënten in.
2p 31 Leg uit hoeveel mol chloorgas per mol $\text{TiO}_2$ vanuit een opslagtank moet worden toegevoerd. Neem hierbij aan dat het residu van de destillatie geen chloorverbindingen bevat en dat al het chloor dat bij reactie 2 vrijkomt in reactie 1 wordt hergebruikt.

Het chlorideproces kan in een blokschema worden weergegeven. Hieronder is een onvolledig blokschema getekend. In reactor 1 vindt reactie 1 plaats en in reactor 2 vindt reactie 2 plaats. Alle stofstromen waarin titaanverbindingen voorkomen, zijn weergegeven met pijlen. Een aantal pijlen en een aantal formules van stoffen zijn weggelaten.

[FIGUUR: Blokschema met FeTiO3 als input voor reactor 1. De output van reactor 1 gaat naar een filtratieruimte. De output van de filtratieruimte gaat naar reactor 2. De output van reactor 2 is TiO2. De filtratieruimte heeft als output onzuiver TiCl4 en FeCl3. De output van reactor 2 is zuiver TiO2. Er is ook een stream van onzuiver TiCl4 + FeCl3 naar de filtratieruimte, en een residu stroom uit de filtratieruimte.]

Op de uitwerkbijlage is het blokschema uitgebreider, maar nog niet volledig, weergegeven. Er zijn meer stofstromen getekend en deze zijn genummerd. De terugvoer van chloor ontbreekt nog.

2p 32 Welke formules moeten bij de stofstromen 1 tot en met 6 staan?
Noteer de nummers van de stofstromen en schrijf achter elk nummer de bijbehorende formule.

2p 33 Maak het blokschema op de uitwerkbijlage compleet door de terugvoer van chloor te tekenen.

700047-2-058o	10	lees verder ▶

### Pagina 11

Gelatine
Gelatine is een eiwit dat op grote schaal wordt toegepast in de
voedingsmiddelenindustrie. Het bevat 19 verschillende aminozuren. De
eiwitmoleculen waaruit gelatine is samengesteld, bevatten gemiddeld 1000
aminozureenheden.
Hieronder is de structuurformule van een karakteristiek gedeelte van een
gelatinemolecuul weergegeven.
[FIGUUR: Structuurformule van een gedeelte van een gelatinemolecuul met N-C-C-N-C-C- bindingen]
2p 34 Geef de 3-lettersymbolen van de drie aminozuren waaruit dit gedeelte is
gevormd.
Er is een middel op de markt, gewichtsgelatine genoemd, dat goed zou zijn
voor de gewichten. Gewichtsgelatine bestaat uit het mengsel van aminozuren
dat is ontstaan door gelatine volledig te hydrolyseren. In de bijlage bij dit
examen is een tabel opgenomen (tabel 1) met gegevens over de aminozuren in
gewichtsgelatine. De som van de massa's van de aminozuren (117 g) is groter
dan de massa van de gelatine (100 g) waaruit ze zijn gevormd.
1p 36 Geef aan waarom de som van de massa's van de afzonderlijke aminozuren
groter is dan de massa van de gelatine waaruit ze zijn gevormd.
Uit tabel 1 (zie bijlage) kan worden afgeleid dat het aminozuur glycine het meest
voorkomt in gewichtsgelatine. Met behulp van gegevens uit tabel 1 en door
gebruik te maken van onder andere Binas-tabel 67C kan worden berekend in
welke molverhouding glycine en valine voorkomen in gewichtsgelatine.
3p 36 Geef deze berekening. Noteer de uitkomst van je berekening als volgt:
aantal mol glycine : aantal mol valine = ... : 1,0

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
700047-2-0580*
einde