# Eindexamen Scheikunde HAVO 2005 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/scheikunde/2005/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 1 ### Vraag 37 – Opgave 1 ### Vraag 38 – Opgave 1 ### Vraag 39 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO scheikunde Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 05 Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 13.30 – 16.30 uur Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen; het examen bestaat uit 39 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Voor de uitwerking van de vragen 5 en 6 is een uitwerkbijlage toegevoegd. Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, wordt aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. 500047-2-17o Begin ### Pagina 2 Jood-129 Laser zet radioactief afval om tekst- fragment 1 1 Onderzoekers van het Rutherford Appleton Laboratory (Engeland) zijn erin 2 geslaagd om met een grote laser ongeveer een miljoen atomen van jood-129 om te 3 zetten in jood-128. Jood-129 is een van de radioactieve atoomsoorten die ontstaan 4 bij het verbranden van uranium in een kernreactor. 5 Het voordeel van de omzetting van jood-129 in jood-128 is de veel kortere 6 halveringstijd van jood-128: al na 25 minuten heeft de helft van de jood-128 atomen 7 z'n radioactiviteit verloren, terwijl dit bij jood-129 maar liefst 15,7 miljoen jaar duurt. naar: Technisch Weekblad 2p 1 □ Hoeveel protonen en hoeveel elektronen bevat een atoom jood-129? Noteer je antwoord als volgt: aantal protonen: ... aantal elektronen: ... De onderzoekers zijn erin geslaagd om met een laser één soort deeltjes uit jood-129 atomen te verwijderen. 2p 2 □ Leg uit welk soort deeltjes werd verwijderd. Volgens de regels 3 en 4 ontstaat jood-129 bij het „verbranden van uranium”. 1p 3 □ Leg uit dat jood-129 geen verbrandingsproduct van uranium kan zijn. Waterstof uit biomassa Platinakatalysator maakt waterstof uit opgelost glucose tekst- fragment 2 1 Tot nu toe zijn het fossiele brandstoffen als aardgas die de basis vormen voor de 2 synthese van waterstof, maar Amerikaanse scheikundigen hebben een methode 3 ontwikkeld om met behulp van platina als katalysator waterstof te maken uit 4 biomassa. De reactie vindt plaats in vloeibaar water bij een betrekkelijk lage 5 temperatuur van rond de 250 graden Celsius en een druk van maximaal 6 54 atmosfeer. 7 James Dumesic en zijn collega’s van de universiteit van Wisconsin extraheerden 8 glucose uit plantenmateriaal en leidden dat naar een katalysator in de vorm van 9 platinadeeltjes op een keramische drager. Aan het oppervlak daarvan worden de 10 glucosemoleculen afgebroken en omgezet in waterstof en koolzuur. Een klein 11 deel van deze gassen reageert door tot methaan en water. De onderzoekers 12 verwachten dat het proces even goed werkt met bio-afval zoals houtpulp, stro en 13 plantenvezels. Waterstof dat zo gewonnen wordt, kan men gebruiken voor een 14 elektromotor die is aangesloten op een brandstofcel. naar: NRC Handelsblad In regel 1 van tekstfragment 2 is sprake van aardgas als fossiele brandstof. 2p 4 □ Geef de namen van twee andere fossiele brandstoffen. Glucose wordt geëxtraheerd uit plantenmateriaal (de regels 7 en 8). Voor de extractie kan men water gebruiken. Glucose lost goed op in water dankzij de vorming van waterstofbruggen tussen glucosemoleculen en watermoleculen. 500047-2-17o 2 Lees verder ### Pagina 3 Hieronder en op de uitwerkbijlage is de structuurformule van een glucosemolecuul getekend. [FIGUUR: Structuurformule van glucose] 2p 5 5 Teken op de uitwerkbijlage hoe twee watermoleculen door middel van een waterstofbrug aan het glucosemolecuul zijn gebonden. Teken daarbij de watermoleculen in structuurformule en geef een waterstofbrug weer met een stippellijn. Behalve bio-afval kan men ook aardappelen gebruiken om waterstof te maken volgens de in tekstfragment 2 beschreven methode. Daartoe moet het aardappelzetmeel, dat is opgebouwd uit glucose-eenheden, eerst worden gehydrolyseerd. Een gedeelte van de structuurformule van zetmeel (het lineaire vertakkende polymeer) is vereenvoudigd weergegeven, net zoals dat in Binas gebruikelijk is. Dezelfde structuurformule is ook op de uitwerkbijlage getekend. [FIGUUR: Vereenvoudigde structuurformule van een glucose-eenheid in zetmeel] 3p 6 6 Geef de reactievergelijking van de hydrolyse van zetmeel. Doe dat door op de uitwerkbijlage de vergelijking van de binding tussen de twee getekende glucose-eenheden te geven. Gebruik daarbij vereenvoudigde structuurformules. Een leerling wil de reactie-vergelijking opschrijven van de reactie die beschreven wordt in de regels 9 en 10 van tekstfragment 2. Hij begint met het opschrijven van de juiste formules van glucose, waterstof en „koolzuurgas” (koolstofdioxide): $C_6H_{12}O_6 \longrightarrow H_2 + CO_2$ Hij komt nu tot de conclusie dat glucose niet de enige beginstof kan zijn bij een reactie waarbij waterstof en koolstofdioxide de enige reactieproducten zijn. 2p 7 7 Leg uit dat glucose niet de enige beginstof kan zijn bij deze reactie. Het blijkt dat bij deze reactie per mol glucose maximaal twaalf mol waterstofgas kan worden verkregen. 3p 8 8 Bereken hoeveel gram waterstofgas maximaal kan worden verkregen uit 1,0 kg aardappelen. Ga ervan uit dat door hydrolyse uit 100 gram aardappel 18 gram glucose ontstaat. Volgens tekstfragment 2 ontstaat tijdens het proces ook methaan (de regels 10 en 11). 3p 9 9 Geef de vergelijking van de reactie die in de regels 10 en 11 wordt beschreven. Bianca en Katerina discussiëren over het krantenartikel. Bianca ziet voordelen om op deze wijze waterstofgas te winnen. Katerina ziet ook nadelen. 2p 10 10 Geef een voordeel en geef een nadeel die gebruikt kunnen worden in de discussie over het winnen van waterstof op deze wijze. Noteer je antwoord als volgt: voordeel: ... nadeel: ... 500047-2-17o 3 Lees verder ### Pagina 4 Deze pagina maakt deel uit van een examen of oefenopgave in scheikunde, specifiek gericht op de analyse van koperoxiden. Het omvat een gedetailleerd experimenteel voorschrift voor de bepaling van het massapercentage koper in een onbekende stof, die zuiver CuO of een mengsel van CuO en Cu2O kan zijn. Het voorschrift beschrijft stappen als nauwkeurig wegen, toevoegen van zoutzuur, filtratie, en wegen van het droge residu (koper). Visuele elementen omvatten een titel 'Koperoxide' en een helder, rechthoekig diagram dat een lineaire grafiek weergeeft. Op de y-as staat 'massa koper (g)' en op de x-as 'massa koperoxide (g)'. De grafiek toont meetpunten die een rechte lijn vormen die door de oorsprong gaat, wat een lineair verband illustreert tussen de massa van het koperoxide en de daaruit verkregen massa koper. De pagina behandelt diverse wiskundige en wetenschappelijke concepten, waaronder stoichiometrie, massapercentageberekeningen, reactiesnelheidsfactoren (vraag 11), identificatie van reactieproducten (waterstofgas, vraag 12), en het opstellen van chemische reactievergelijkingen (vraag 15). Specifieke chemische reacties betreffen die van koperoxiden (CuO, Cu2O) met zoutzuur, en de reactie van aluminium met zuur. De student wordt gevraagd om experimentele procedures te beschrijven, veranderingen voor te stellen om een reactie te versnellen, een experiment te ontwerpen ter identificatie van een gas, berekeningen uit te voeren op basis van grafische data (massapercentage en zuiverheid), en een chemische reactievergelijking op te stellen. ### Pagina 5 Het opgeloste $Cu^{2+}$ reageert met aluminium (regel 3). Dit is een redoxreactie. 3p 16 $\Box$ Stel met behulp van de vergelijkingen van de twee halfreacties de vergelijking van de totale redoxreactie van $Cu^{2+}$ met aluminium op. Noteer je antwoord als volgt: halfreactie oxidator: ... halfreactie reductor: ... totale redoxreactie: ... Bernard vraagt zich af of hij hetzelfde voorschrift kan gebruiken om te bepalen of een bepaalde hoeveelheid ijzeroxide zuiver FeO is of een mengsel van FeO en $Fe_2O_3$. 2p 17 $\Box$ Leg uit of dit voorschrift gebruikt kan worden om te bepalen of een bepaalde hoeveelheid ijzeroxide zuiver FeO is of een mengsel van FeO en $Fe_2O_3$. [FIGUUR: Een blok met de titel 'Wascapsules'. Daaronder een tekstblok en een structuurformule.] Wascapsules Wasmiddelenproducent Robijn maakt capsules met wasmiddel. De capsules zijn gemaakt van de oplosbare kunststof polyvinylalcohol. Het wasmiddel dat zich in de capsules bevindt, is een vloeibare gel. Polyvinylalcohol wordt gevormd door hydrolyse van polyvinylacetaat. Hieronder is een stukje uit het midden van de structuurformule van polyvinylacetaat weergegeven: $$ \begin{array}{@{}c@{\,}c@{}c@{}c@{}c@{}c@{}c@{}c} & H & H & H & H & H & H \\ \sim & C & - & C & - & C & - & C & - & C & \sim \\ & | & & | & & | & & | & & | \\ & O & H & O & H & O & H & O \\ & | & & | & & | & & | \\ & C=O & & C=O & & C=O \\ & | & & | & & | \\ & CH_3 & & CH_3 & & CH_3 \\ \end{array} $$ Polyvinylacetaat wordt gevormd door additiepolymerisatie van het monomeer vinylacetaat. 2p 18 $\Box$ Geef de structuurformule van vinylacetaat. Doordat polyvinylacetaat estergroepen bevat, kan polyvinylacetaat gehydrolyseerd worden. Bij de hydrolyse ontstaan polyvinylalcohol en één andere stof. 2p 19 $\Box$ Geef de systematische naam van die andere stof. Wanneer de capsule in aanraking komt met warm water, dan lost deze op. Door het oplosen van de capsule komt het wasmiddel in het water. Wasmiddel moet ervoor zorgen dat vuil dat niet in water oplost, bijvoorbeeld vet, toch uit kleding wordt verwijderd. Voor dat doel bevat het wasmiddel ionen die schematisch weergegeven kunnen worden als deeltjes met een geladen kop en een lange koolwaterstofstaart. 3p 20 $\Box$ Leg aan de hand van de bouw van deze ionen uit, hoe het wasmiddel in staat is om vet uit kleding te verwijderen. 500047-2-17o 5 Lees verder ### Pagina 6 Groene diesel Bij ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland) in Petten is men in staat om dieselolie te maken uit snippers wilgenhout. Om deze zogenoemde groene diesel te kunnen maken moet het wilgenhout eerst worden omgezet in voornamelijk koolstofmono-oxide en waterstof. In het laboratorium van ECN staat een proefopstelling voor de productie van koolstofmono-oxide en waterstof. In onderstaand blokschema is deze opstelling vereenvoudigd weergegeven. [FIGUUR: Blokschema van de productie van koolstofmono-oxide en waterstof.] De houtsnippers bestaan voornamelijk uit het polysacharide cellulose (zie Binas-tabel 67 A3). In ruimte 1 worden de houtsnippers bij een temperatuur van 850 °C met zuurstof omgezet tot koolstofmono-oxide en waterstof. Hierbij ontstaan verontreinigingen zoals ammoniak ($NH_3$), teer, roet en as. Teer is een verzamelnaam voor organische verbindingen met kookpunten tussen de 180 °C en 350 °C. Om maximale hoeveelheden koolstofmono-oxide en waterstof te krijgen, moet in ruimte 1 precies de juiste hoeveelheid zuurstof worden toegevoerd. Wanneer te veel zuurstof wordt toegevoerd ontstaat minder waterstof, wanneer te weinig zuurstof wordt toegevoerd ontstaat minder koolstofmono-oxide. 2p 21 Leg uit hoe het komt dat bij een teveel aan zuurstof minder waterstof ontstaat en bij een tekort aan zuurstof minder koolstofmono-oxide ontstaat. 2p 22 Leg uit of ammoniak kan ontstaan door ontleding van cellulose. Ruimte 2 bevat een stoffelter. Een stoffelter is een filter dat vaste stoffen tegenhoudt en gassen doorlaat. Met behulp van zo'n stoffelter worden in ruimte 2 het roet en de as verwijderd. 2p 23 Welke temperatuur moet het stoffelter in ruimte 2 minimaal hebben om de gewenste scheiding te laten plaatsvinden? Geef een verklaring voor je antwoord. In ruimte 3 wordt het teer gescheiden van koolstofmono-oxide, waterstof en ammoniak. Hierbij wordt het teer met behulp van een oplosmiddel uit het gasmengsel gehaald. In ruimte 4 wordt dat oplosmiddel van het teer gescheiden. Het oplosmiddel wordt opnieuw gebruikt. 2p 24 Van welke scheidingsmethode wordt gebruik gemaakt in ruimte 3 en van scheidingsmethode in ruimte 4? Noteer je antwoord als volgt: in ruimte 3: ... in ruimte 4: ... 500047-2-17o 6 Lees verder ### Pagina 7 In ruimte 5 wordt het overgebleven gasmengsel met water besproeid. Ammoniak lost op, koolstofmono-oxide en waterstof lossen niet op. Hierdoor wordt ammoniak gescheiden van koolstofmono-oxide en waterstof. 2p 25 ☐ Leg uit aan de hand van de structuur van een ammoniakmolecuul waarom ammoniak goed in water oplost. Uit ruimte 5 van de proefopstelling van ECN komt een gasmengsel van uitsluitend koolstofmono-oxide en waterstof. Dit mengsel gaat naar een reactor waar men koolstofmono-oxide laat reageren met waterstof. Onder invloed van een katalysator treedt de volgende reactie op waarbij koolwaterstofketens worden gevormd. $$ (n + 2) \text{CO} + (2n + 5) \text{H}_{2} \rightarrow \text{CH}_{3}-[\text{CH}_{2}]_{n}-\text{CH}_{3} + y \text{H}_{2}\text{O} \quad (\text{reactie 1}) $$ 1p 26 ☐ Welke waarde heeft $y$ in bovenstaande reactievergelijking wanneer $n = 1$? De gewenste gemiddelde lengte van de koolwaterstofketens wordt verkregen door een juiste keuze van temperatuur en druk. Een mengsel van koolwaterstoffen met een ketenlengte waarbij $7 \le n \le 19$, is geschikt als dieselbrandstof. De dieselbrandstof die op deze manier uit wilgenhoutsnippers gemaakt wordt, noemt men groene diesel. Uit onderzoek bleek dat het rendement aan groene diesel hoger wordt wanneer men eerst bij reactie 1 moleculen met lange ketens maakt ($n \ge 19$). Deze moleculen met lange ketens worden vervolgens gekraakt. Een voorbeeld van zo'n alkfaankoolmolecuul met een lange keten is een molecuul $C_{51}\text{H}_{104}$. Bij een kraakreactie kunnen bijvoorbeeld uit één zo’n molecuul $C_{51}\text{H}_{104}$ drie moleculen ontstaan die elk 17 koolstofatomen hebben. 2p 27 ☐ Geef de reactievergelijking van de kraakreactie waarbij uit één zo’n molecuul $C_{51}\text{H}_{104}$ drie moleculen met 17 koolstofatomen ontstaan. De vader van Pieter heeft een auto waarmee hij 30.000 km per jaar rijdt. De auto gebruikt 1,0 liter groene diesel per 20 km. Een agrarisch bedrijf is in staat om 11 ton wilgenhout per jaar per hectare te produceren. Uit 1,0 ton wilgenhout kan 150 liter groene diesel worden gemaakt. 3p 28 ☐ Bereken het minimale aantal hectare dat nodig is voor de wilgenhoutproductie om deze auto permanent van groene diesel te voorzien. De reactievergelijking van de volledige verbranding van groene diesel is hieronder weergegeven, waarbij $C_{14}\text{H}_{30}$ de „gemiddelde molecuulformule” van groene diesel is. $$ 2 \text{C}_{14}\text{H}_{30} + 43 \text{O}_{2} \rightarrow 28 \text{CO}_{2} + 30 \text{H}_{2}\text{O} $$ 4p 29 ☐ Bereken hoeveel kg koolstofdioxide ontstaat bij de volledige verbranding van 150 liter groene diesel. Neem hierbij aan dat groene diesel een dichtheid heeft van 0,79 kg L$^{-1}$. Bij verbranding van groene diesel komt ongeveer evenveel koolstofdioxide vrij als bij verbranding van „normale” dieselolie. Toch noemt men het gebruik van groene diesel broe ### Pagina 8 De Wasa tekst- fragment 3 1 In 1961 werd het Zweedse oorlogsschip Wasa in de haven van Stockholm 2 geborgen, 333 jaar nadat het gezonken was. Na jaren van restauratie werd het 3 schip in 1990 tentoongesteld. Helaas. Al gauw zag men een uitslag op de zware 4 eiken balken van het schip. De onderzoeks-groep van de Zweedse chemicus 5 Magnus Sandström stelde vast dat het ging om sulfaatkristallen zoals gips 6 $CaSO_4 \cdot 2H_2O$, melanteriet $FeSO_4 \cdot 7H_2O$ en natrojarosiet $NaFe_3(SO_4)_2(OH)_6$. 7 Bòvendien ontdekte de groep een flinke voorraad elementair zwavel in de balken. 8 Deze zwavel reageert met zuurstof en wordt uiteindelijk met water omgezet in 9 zwavelzuur ($H_2SO_4$). Dit leidde tot de pH op sommige plekken van het schip 10 daalde tot waarden tussen 1 en 3. Lastig, want zuur tast de cellulose van het hout 11 aan. Gelukkig is er nog maar weinig hout aangetast, want niet alle zwavel is 12 geoxideerd. De onderzoeks-groep berekende dat er voldoende zwavel is in de balken 13 van het schip aanwezig was om 5,0 $10^3$ kg zwavelzuur te produceren. 14 In een poging de zuurgraad op het schip te verminderen, behandelde men de 15 balken met een oplossing die waterstofcarbonaationen bevat. Maar deze pogingen 16 hadden slechts tijdelijk succes. Men wist de pH op 6 te brengen, maar na een paar 17 maanden viel de pH weer terug naar lagere waarden. 18 Met behulp van het polymeer PEG 4000, dat men ook gebruikte om aangetast 19 cellulose te vervangen, is men er in geslaagd een waslaagje op de oppervlakte van 20 het schip aan te brengen. Door het waslaagje wordt het hout beschermd tegen 21 verdere aantasting. naar: Nature Alle ijzerionen in een kristal natrojarosiet (regel 6) hebben dezelfde lading. 2p 31 $\Box$ Leid af of natrojarosiet $Fe^{2+}$ ionen of $Fe^{3+}$ ionen bevat. 2p 32 $\Box$ Geef de omzetting van zwavel tot zwavelzuur zoals beschreven in regel 8 en 9 in één reactievergelijking weer. 2p 33 $\Box$ Bereken hoeveel kg zwavel minimaal aanwezig moet zijn om 5,0 $10^3$ kg zwavelzuur te produceren. Men probeerde de zuuraanval op het schip te verminderen met een oplossing die waterstofcarbonaationen bevat. Door de reactie met waterstofcarbonaat werd de pH weer hoger. 2p 34 $\Box$ Geef de vergelijking van deze reactie. Neem aan dat bij deze reactie koolstofdioxide ontstaat. 2p 35 $\Box$ Leg uit hoe het kwam dat de pH weer terugviel naar lagere waarden (regel 17). PEG 4000 is de afkorting van polyethyleenglycol met een gemiddelde molecuulmassa van 4,0 $10^3$ u. De structuurformule van PEG 4000 kan worden weergegeven als: $$ (-\mathrm{OCH}_{2}\mathrm{CH}_{2}-)_n $$ 2p 36 $\Box$ Bereken de gemiddelde waarde van $n$. 2p 37 $\Box$ Leg uit hoe het komt ### Pagina 9 Goocheltruc De goochelaar had een fles met oranjegeel water. Het oranjegele water goot hij langzaam over in een leeg glas. Daarbij veranderde het oranjegele water in rood water. „Dat moet ik ook kunnen”, dacht Jochem. „Het heeft vast iets te maken met zuren, basen en indicatoren.” Jochem pakte zijn Binas tabellenboek en ontdekte dat de indicator neutraalrood beneden $pH = 6,8$ rood is en boven $pH = 8,0$ oranjegeel. „Die goochelaar heeft dus natronloog met neutraalrood erin genomen en dat lege glas was niet leeg. Daar zat geconcentreerd zwavelzuur in; maar zó weinig dat je het niet ziet”, vervolgde Jochem zijn gedachtegang. „De molariteit van het natronloog mag natuurlijk niet te hoog zijn, want anders loop je de kans dat het water uiteindelijk toch weer oranjegeel wordt.” 2p 38 $\Box$ Leg uit hoe het komt dat de inhoud van het glas weer oranjegeel zou kunnen worden als het natronloog een te hoge molariteit heeft. Toen hij verder keek in de tabel, ontdekte Jochem dat er ook een indicator is met twee omslagtrajecten: thymolblauw is beneden $pH = 1,2$ rood, tussen $pH = 2,8$ en $pH = 8,0$ geel en boven $pH = 9,6$ blauw. „Dus met thymolblauw als indicator in natronloog met een $pH$ van ongeveer $10,5$ zou er toch weer een kleurverandering kunnen optreden en dat is nog leuker”, veronderstelde Jochem. Op school probeerde Jochem zijn proef uit. Hij deed $300$ mL natronloog met $pH = 10,5$ in een erlenmeyer en voegde er thymolblauw aan toe. In een bekerglas deed hij voorzichtig een klein beetje geconcentreerd zwavelzuur. Daarna goot hij het blauw gekleurde natronloog $langzaam$ in het „lege” bekerglas. Hieronder zijn de beginsituatie, een tussensituatie en de eindsituatie van deze proef weergegeven: [FIGUUR: Drie schematische tekeningen van bekerglazen met vloeistoffen en kleurindicaties: beginsituatie (kleur 1, blauw, natronloog), tussensituatie (kleur 2), eindsituatie (kleur 3).] beginsituatie tussensituatie eindsituatie De blauwe kleur veranderde in het bekerglas eerst in kleur 2, daarna was kleur 3 te zien. Jochem was tevreden, bij de proef waren drie verschillende kleuren te zien geweest. 3p 39 $\Box$ Welke kleur is kleur 2 en welke kleur is kleur 3? Geef een verklaring voor je antwoord. Einde 500047-2-17o 9