# Eindexamen Nederlands HAVO 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/nederlands/2024/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2024
tijd vak 2
woensdag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
Nederlands
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Beantwoord de open vragen in correct Nederlands.
Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan
één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.

HA-1001-a-24-2-0

### Pagina 2

Tekst 1 Denken we wel genoeg?

In alinea 1 en 2 wordt meermaals gebruikgemaakt van figuurlijk taalgebruik.
1p 1 Welk inhoudelijk aspect van tekst 1 wordt met dit figuurlijk taalgebruik vooral benadrukt?
A het grote belang van denken
B het ongrijpbare van de eigen gedachten
C het overprikkelen van onze gedachten
D het plezier van denken

“dat hij zijn ‘beste denken’ ergens tussen acht en twaalf ’s avonds doet, liggend op de grond: dat biedt ‘de rust en het verhoogd bewustzijn die nodig zijn om ideeën uit de schaduw te lokken’.” (regels 31-36)
1p 2 Wat brengt dit tekgedeelte tot uitdrukking?
A Goede ideeën ontstaan alleen wanneer je er hard je best voor doet.
B Goede ideeën zijn vaak afkomstig van de beste denkers.
C Ideeën ontstaan gemakkelijker als je de juiste omstandigheden creëert.
D Ideeën overkomen je eigenlijk, omdat ze buiten jezelf ontstaan.

"Ik heb geprobeerd om onderzoek te vinden dat dit fenomeen verklaart, maar dat is mislukt." (regels 44-46)
1p 3 Welk fenomeen wordt bedoeld in dit citaat?

De auteur doet in alinea 7 een uitspraak over gedachten die ze krijgt in de kassarij.
1p 4 Welk figuurlijk taalgebruik uit alinea 1 tot en met alinea 4 sluit hierop aan?
A gedachten als rondrennende kuikens (alinea 1)
B gedachten als vissen die zo nu en dan boven het water uit springen (alinea 2)
C een brein dat sneller is dan de bliksem (alinea 4)
D een brein als een moeras waarin zelfs de meest vastberaden ontdekkingsreiziger verstrikt raakt (alinea 4)

In alinea 7 illustreert de auteur haar eigen telefoonslaving met een voorbeeld.
1p 5 Leg uit wat de auteur uiteindelijk wil aantonen met dit persoonlijke voorbeeld.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

HA-1001-a-24-2-0
2 / 13
lees verder

### Pagina 3

1p 6 In alinea 6 en alinea 8 staan concrete voorbeelden van situaties waarin ons denken onder druk staat.
In hoeverre komen deze voorbeelden inhoudelijk overeen?
Deze voorbeelden komen inhoudelijk
A niet helemaal overeen, want in alinea 6 gaat het om niet willen denken, en in alinea 8 om niet kunnen denken.
B niet helemaal overeen, want in alinea 6 proberen we aan zowel lichaam als geest te ontsnappen, en in alinea 8 alleen aan onze geest.
C wel overeen, want in zowel alinea 6 als alinea 8 belemmert een gebrek aan discipline het denken.
D wel overeen, want in zowel alinea 6 als alinea 8 zijn we bezig om te ontsnappen aan datgene waarop onze gedachten gericht zouden moeten zijn.

1p 7 "Elk vrij moment stoppen we vol met externe prikkels." (regels 61-63)
Citeer uit alinea 8 tot en met 11 de zin die inhoudelijk het meest overeenkomt met bovenstaande zin.

2p 8 Een kritische lezer zou in alinea 8 van tekst 1 kunnen wijzen op het gebruik van een van de volgende drogredenen: ontduiken van de bewijslast, vertekenen van een standpunt, overhaaste generalisatie, vals dilemma of verkeerde vergelijking.
Geef aan om welke drogreden het gaat en licht op basis van alinea 8 toe waarom deze argumentatie niet aanvaardbaar is.

3p 9 "we betalen er een prijs voor. Creatief, economisch, politiek en persoonlijk." (regels 121-123)
Geef op basis van de informatie in alinea 7 tot en met 10 aan welke prijs we op deze vier gebieden betalen.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter. Geef geen voorbeelden. Eén element is al gegeven.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen. Eerste kolom met kop "gebied": creatief:, economisch:, politiek:, persoonlijk:. Tweede kolom met kop "prijs die we op dat gebied betalen": Ons creatieve denken neemt af., (1), (2), (3).]

### Pagina 4

Dit is een examenpagina van het type opgave. Het bevat een tekstfragment (tekstfragment 1) over de redenen waarom mensen aan yoga doen, met de focus op mindfulness en het belang van ademhaling en ontspanning. Visuele elementen zijn een tabel met twee kolommen: 'leefstijl' en 'uiteindelijke gevolg van deze leefstijl'. De tabel toont fragmenten (1a) en (2a) onder 'leefstijl' en laat lege velden (1b) en (2b) zien voor de student om in te vullen. Wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn niet aanwezig. Van de student wordt gevraagd om in vraag 10 de inhoud van de alinea's 6 tot en met 9 samen te vatten en de nummers van de bijbehorende zinnen uit de tabel in de antwoorden te verwerken. In vraag 11 moet de student op basis van tekstfragment 1 uitleggen waarom yoga wel of niet aansluit bij de auteur's doelen, met behulp van de termen 'wel/niet' en het invullen van de tabel met concrete zinnen uit de tekst.

### Pagina 5

Tekst 2 Ook als AI onze teksten schrijft, moeten we zelf blijven
leren denken

"Het is een ingrijpende ontwikkeling" (regels 29-30)
1p 12 Welk argument van deze uitspraak staat in alinea 2?
Geef geen voorbeelden.

"De analogie klopt namelijk niet." (regels 85-86)
In alinea 5 tot en met 7 staan deze analogie en de kritiek daarop centraal.
3p 13 Leg uit om welke analogie het gaat, wat volgens alinea 6 de inhoudelijke
overeenkomst tussen beide delen van de analogie zou zijn en wat er
volgens de auteur van tekst 2 niet klopt aan deze analogie.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord
daarachter.

Het gaat om de analogie tussen ... (1) en (2)
De inhoudelijke overeenkomst tussen beide delen van de (3)
analogie zou volgens alinea 6 zijn dat ...
De analogie klopt niet, want ... (4)

"Het leren 'prompten' is geen vervanging daarvoor." (regels 107-108)
1p 14 Waarom is leren prompten volgens tekst 2 geen goede vervanging voor
leren schrijven?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

Een kritische lezer zou kunnen beweren dat in alinea 10 nadelen worden
overdreven.
1p 15 Leg uit waarom hier sprake zou zijn van het overdrijven van nadelen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.

"Wat in elk geval centraal moet blijven staan, is het zélf leren denken en
dus formuleren in taal." (regels 134-136)
1p 16 Citeer uit zowel alinea 8 als alinea 10 een argument waarom juist het zelf
leren denken en formuleren in taal centraal moet staan.
Noteer de alinea nummers en schrijf per alinea je antwoord daarachter.

HA-1001-a-24-2-o 5 / 13 lees verder

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina uit een examen. De pagina bevat vraag 17, die vraagt naar de hoofdboodschap van een niet-geleverde tekst 2. De vraag heeft vier multiple-choice antwoordopties (A, B, C, D) die betrekking hebben op de rol van ChatGPT en generatieve AI in het onderwijs. Verderop op de pagina is een tekstfragment, genummerd (1) en (2), opgenomen dat waarschijnlijk de basis vormt voor de vraag. Dit fragment behandelt de impact van AI-hulpmiddelen zoals ChatGPT op het onderwijs, de noodzaak van kritisch denken en mediawijsheid, en verwijst naar een uitspraak van Erdinç Saçan. Visuele elementen ontbreken. De student wordt gevraagd de hoofdboodschap van een tekst te identificeren, wat duidt op tekstbegrip en analytische vaardigheden. De context is de impact van kunstmatige intelligentie op onderwijs en schrijfvaardigheid.

### Pagina 7

2p 18 De auteur van tekst 2 en Frank Benneker, genoemd in alinea 1 van
tekstfragment 2, geven allebei hun mening over het gebruik van AI bij het
schrijfonderwijs.
Geef aan of de auteur van tekst 2 en Frank Benneker het uiteindelijk wel
of niet met elkaar eens zijn over het gebruik van AI bij het schrijfonderwijs
en leg uit waarom.
Neem de nummers uit onderstaande zin over en zet je antwoord
daarachter.
De auteur van tekst 2 en Frank Benneker zijn het uiteindelijk
(1) (kies uit: wel/niet) met elkaar eens over het gebruik van AI bij het
schrijfonderwijs, want . . . (2) . . .
1p 19 In tekstfragment 2 wordt een vaardigheid genoemd die noodzakelijk is bij
het werken met ChatGPT. Volgens tekst 2 leer je deze vaardigheid juist
door te (leren) schrijven.
Welke vaardigheid is dat?

Overkoepelende vragen bij tekst 1 (Denken we wel genoeg?)
en tekst 2 (Ook als AI onze teksten schrijft ...)

2p 20 Volgens tekst 1 (alinea 6 tot en met 8) en tekst 2 (alinea 7 tot en met 9)
wordt denken onmogelijk gemaakt door het gebruik van technologie.
Geef per tekst aan hoe technologie het denken onmogelijk maakt.
Noteer het nummer van de tekst en zet je antwoord daartegenover.
Antwoord in volledige zinnen.

4p 21 In tekst 1 en tekst 2 komt het functioneren van onze democratie aan bod.
Geef per tekst aan wat er nodig is voor een goed functionerende
democratie en op welke manier aan deze voorwaarde kan worden
voldaan.
Neem de nummers over uit onderstaande tabel en zet je antwoorden
daarachter.
tekst 1 tekst 2
Voorwaarde voor een goed (1a) (2a)
functionerende democratie:
Manier om aan deze (1b) (2b)
voorwaarde te voldoen:

HA-1001-a-24-2-0 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Tekst 3 Zal de deelauto ooit de privéauto van de troon stoten?
Stel, jouw school gaat meedoen aan een debatwedstrijd over de stelling
‘De eigen auto moet plaatsmaken voor de deelauto’. Jij zit met enkele
medeleeringen in een team dat voorstander is van deze stelling. Samen
bereiden jullie het debat voor. Als hulpmiddel bij de voorbereiding krijgen
jullie tekst 3 van de docent Nederlands.

1p 22 Je maakt eerst een analyse van de globale opbouw van tekst 3.
Hoe kun je alinea 1 in je analyse het best typeren?
Als een alinea die
A een samenvatting geeft van de belangrijkste thema's uit de tekst.
B een toekomstverwachting bevat die door de tekstinhoud wordt
ondersteund.
C het onderwerp van de tekst introduceert met een prikkelende
bewering.
D het standpunt laat zien dat in de tekst nader wordt onderbouwd.

Een teamgenoot wil als argument voor de stelling inbrengen dat de
deelauto nu al in populariteit toeneemt.
3p 23 Noteer drie kanttekeningen uit alinea 4 die aantonen dat dit geen sterk
argument is. Nummer je antwoorden en geef antwoord in volledige
zinnen.

Uit tekst 3 kunen voordelen van de eigen auto worden afgeleid. Je
verwacht dat een tegenstander deze voordelen zal inbrengen als
argument tegen de stelling.
3p 24 Noem drie voordelen van de eigen auto. Baseer je antwoord op alinea 5
en 6. Nummer je antwoorden.

"Zal een nieuwe generatie de auto van zijn sokkel stoten?"
(regels 127-128)
Je verwacht dat het antwoord op deze vraag in het debat als argument
genoemd zal worden.
1p 25 Wat is het beste antwoord op deze vraag, gelet op alinea 7 tot en met 10?
A Ja, want de eigen auto wordt door de huidige generatie niet meer
gezien als noodzakelijk bezit.
B Ja, want de huidige generatie krijgt te maken met alle nadelen die een
eigen auto met zich brengt.
C Nee, want de jongeren van nu zullen weer meer gebruik gaan maken
van het openbaar vervoer.
D Nee, want de kans is groot dat de jongeren van nu later in hun leven
alsnog een auto kopen.

HA-1001-a-24-2-o 8 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 9

4p 26 Je wilt voor het debat een goed overzicht hebben van de verschillende
gevolgen van de deelauto voor het milieu, de gebruiker en de stad.
Beschrijf deze gevolgen. Neem de letters over uit onderstaande tabel en
zet je antwoord daarachter. Baseer je antwoorden op tekst 3. Zorg ervoor
dat er correcte Nederlandse zinnen ontstaan. Eén element is al gegeven.
De deelauto is goed voor het milieu, want ...
(a)
Een mogelijk negatief gevolg voor het milieu kan
optreden wanneer men de deelauto ...
(b)
De gebruiker van de deelauto verliest ...
(c)
De deelauto biedt de stad een oplossing voor ...
(d)
en kan uitkomst bieden wanneer de eigen auto ...
(e) zijn ecologische
grens heeft bereikt.
1p 27 Bij het debat zullen verschillende typen autobezitters aanwezig zijn.
Welke autobezitters zullen waarschijnlijk het meest gevoelig zijn voor
argumenten die pleiten voor de deelauto, gelet op alinea 7 tot en met 11?
A alle autobezitters die minder dan tienduizend kilometer per jaar rijden
B alle autobezitters, ongeacht het aantal kilometers dat zij per jaar rijden
C autobezitters in de stad die minder dan tienduizend kilometer
per jaar rijden
D autobezitters op het platteland die minder dan tienduizend kilometer
per jaar rijden
In de tekst doen verschillende mensen uitspraken over de toekomst van
de deelauto:
a Andrew Berkhout
b Carlo van de Weijer
c een vertegenwoordiger van de Jonge Klimaatbeweging
d Peter Jor ritsma
e Toon Zijlstra
Om goed overzicht te krijgen, maak je twee groepen: personen die
optimistisch zijn over de toekomst van deelauto's en personen die daar
pessimistisch over zijn.
2p 28 Geef aan welke persoon tot welke groep behoort. Noteer de termen
'optimistisch' en 'pessimistisch' en zet de letter van de persoon achter de
juiste term.
Let op: je houdt één letter over.
HA-1001-a-24-2-o
9 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 10

Je wilt een feitencheck doen op een deel van de informatie uit tekst 3.
Je gebruikt hiervoor bron 1 en bron 2.

Bron 1 geeft de ontwikkeling weer van het aantal deelauto's in Nederland.
Hierbij is onderscheid gemaakt in de mate waarin gebieden stedelijk zijn.
Op de x-as staan de jaartallen en op de y-as staat het aantal aanwezige deelauto's.

bron 1
[FIGUUR: Lijngrafiek met op de x-as de jaren 2012 tot en met 2020, en op de y-as het aantal deelauto's van 0 tot 35.000. Er zijn vier lijnen te zien die de ontwikkeling van het aantal deelauto's in verschillende stedelijke gebieden weergeven: zeer sterk stedelijk, sterk stedelijk, matig stedelijk en niet stedelijk.]

bron: Kennisplatform CROW (2021), Deelauto- en deelfietsmobiliteit in Nederland

Uit de bovenste en de onderste lijn in bron 1 blijkt een verschil tussen het aantal deelauto's in zeer sterk stedelijke gebieden en niet-stedelijke gebieden.

1p 29 Citeer de zin uit alinea 7 tot en met 10 die het best een verklaring geeft voor het verschil tussen deze twee lijnen.

HA-1001-a-24-2-o 10 / 13 lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

In bron 2 staan de resultaten van een onderzoek naar de redenen voor
het gebruik van deelauto's. Op de x-as de verschillende redenen en
op de y-as de percentages die laten zien hoeveel respondenten deze
redenen hebben genoemd. Deelnemers aan het onderzoek mochten
meerdere redenen noemen.

bron 2

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as redenen voor deelgebruik van auto's en op de y-as percentages (0% tot 70%). Er zijn drie staven per reden, die verschillende frequenties aangeven: minder dan 5x per jaar, 5 tot 30x per jaar, en meer dan 30x per jaar.]

bron: Kennisplatform CROW (2021), Deelauto- en deelfietsmobiliteit in
Nederland

In alinea 6 van tekst 3 wordt de indruk gewekt dat een deelauto niet
geschikt is om het netwerk van vrienden en familie bij elkaar te houden.
Beargumenteer waarom deze indruk wel of niet ondersteund wordt door
de gegevens in bron 2. Neem de nummers uit de onderstaande zin over
en zet je antwoord daarachter. Gebruik voor je antwoord niet meer dan
25 woorden.

Deze indruk wordt (1) (kies uit: wel/niet) ondersteund door de gegevens in
bron 2, want ... (2) . . .

2p 30

HA-1001-a-24-2-o
11 / 13
lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Tekst 4 Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?

1p 31 "Dat ritueel heeft lang geduurd, maar het is voorbij" (regels 14-15) Noem twee redenen waarom dit ritueel nu voorbij is. Baseer je antwoord op alinea 2.

In alinea 2 tot en met 4 beschrijft de auteur een mislukte poging om een probleem op te lossen.
4p 32 Noteer het probleem, de oplossing en de redenen voor het mislukken. Neem de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter. Zorg dat er volledige zinnen ontstaan.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen. De linkerkolom bevat tekst en de rechterkolom bevat nummers of lettercombinaties tussen haakjes.]

Dit is het probleem dat de auteur ervoer: (1)
Dit is de manier waarop zij dit probeerde op te lossen: (2)
Deze oplossing mislukte, omdat (3) het moeilijk blijkt om je terug te trekken uit de maatschappij.

Hier noemt de auteur drie verschillende redenen voor:
(4a)
(4b)
(4c)

Auteurs kunnen de interpretatie van de tekst beïnvloeden door op bepaalde zaken extra nadruk te leggen.
1p 33 Op welk aspect van negatieve mediaberichtgeving wordt zowel in alinea 3 als in alinea 4 extra nadruk gelegd? Het aspect dat negatieve mediaberichtgeving A een Amerikaans fenomeen is. B onontkoombaar is. C steeds angstwekkender wordt. D steeds sneller tot ons komt.

In alinea 5 wordt duidelijk gemaakt dat de huidige nieuwsberichtgeving negatieve gevoelens veroorzaakt.
1p 34 Welke van onderstaande combinaties geeft het best weer hoe de auteur zich voelt?
A geërgerd en rusteloos
B machteloos en terneergeslagen
C vertwijfeld en verdrietig
D wanhopig en gestrest

HA-1001-a-24-2-0 12 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

3p 35 De tekst werpt de vraag op: "Wat te doen?" (regel 71)
Het vervolg van de tekst maakt duidelijk welke oplossing volgens Ripley
nodig is.
Vat samen welke oplossing nodig is, op welke manier deze oplossing kan
worden bereikt en wat het uiteindelijke doel is van deze oplossing. Neem
de nummers uit onderstaande tabel over en zet je antwoord daarachter.

oplossing (1)
manier (2)
uiteindelijke doel (3)

1p 36 De titel van tekst 4 luidt: "Zou ons nieuws er anders uit kunnen zien?"
Hoe kijkt de auteur van de tekst hier tegenaan?
A Zij denkt dat dit niet kan, wat blijkt uit de vele argumenten die ze geeft
om te ondersteunen hoe lastig dit is.
B Zij denkt dat dit niet kan, wat ze laat zien door te zinspelen op
tekortkomingen in Ripleys oplossingen.
C Zij denkt dat dit wel kan, wat blijkt uit het feit dat ze in de tekst ook
haar eigen oplossingen aandraagt voor het probleem.
D Zij denkt dat dit wel kan, wat ze laat zien door Ripleys visie in eigen
woorden over te nemen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1001-a-24-2-o
13 / 13
einde