# Eindexamen Nederlands HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/nederlands/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijd vak 2
tijdsduur: 3 uur
Nederlands
Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift
opgenomen.
Dit examen bestaat uit 39 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Beantwoord de open vragen in correct Nederlands.
Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan
één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.
HA-1001-a-23-2-0

### Pagina 2

Tekst 1 Maar ik bén gelukkig en ik bén productief

1p 1 "Het is geen afgunst, maar ik ga toch sommigen onvervolgen om niet elke
keer geconfronteerd te worden met wat ik niet heb." (regels 1-4)
Wat wil deze persoon volgens alinea 1 uiteindelijk bereiken met het
mijden van de confrontatie?

1p 2 Uit alinea 1 tot en met 5 blijkt wat de heersende gedachte is in de
samenleving over een succesvol en gelukkig leven.
Welke zin geeft die heersende gedachte het best weer?
A Gelukkig en succesvol leven is vrijwel onmogelijk.
B Gelukkiger worden kun je leren met online cursussen.
C Je mag niet tevreden zijn met je eigen successen.
D Je succes en geluk heb je zelf in de hand.

1p 3 In alinea 6 staat de happiness paradox centraal.
Welke zin is de beste toelichting bij deze paradox?
A Individualisme zorgt ervoor dat mensen niet echt gelukkig kunnen zijn.
B Juist ogenschijnlijk gelukkige mensen zijn in werkelijkheid ongelukkig.
C Mensen denken ten onrechte dat geld hen gelukkig kan maken.
D Mensen staan hun geluk in de weg door naar andermans geluk te
kijken.

2p 4 Richard Layard en Kelly Dekker benoemen in alinea 6 en 7 ieder een
gevolg van het vergelijken van jezelf met anderen.
Waar leidt het vergelijken met anderen toe volgens Layard en waar leidt
het toe volgens Dekker?

2p 5 Volgens alinea 7 en 8 heeft de komst van internet aspecten van het
onderling vergelijken veranderd.
Wat is er veranderd volgens alinea 7 en wat is er veranderd volgens
alinea 8?
Neem de alineanummers 7 en 8 over en schrijf je behorende antwoord
erachter. Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 25 woorden.

1p 6 Welk kopje vat de inhoud van alinea 11 tot en met 13 het best samen?
A De constante druk om succesvol te zijn
B De grote invloed van beroemde voorbeeldfiguren
C De hoge uitgaven aan zelfontwikkeling
D De negatieve gevolgen van hard werken

HA-1001-a-23-2-o 2 / 12 lees verder

### Pagina 3

1p 7 Welk kopje vat de inhoud van alinea 14 tot en met 17 het best samen?
A De hang naar controle
B De zoektocht naar geluk
C Het streven naar zelfvertrouwen
D Het vastleggen van geluk

1p 8 "Dat zoekende gevoel ontbreekt op sociale media." (regels 190-191)
Wat wordt met deze uitspraak bedoeld?
A De onzekere route naar geluk wordt doorgaans niet gedeeld op
sociale media.
B Gevoelens die leiden tot geluk worden zelden getoond op sociale
media.
C Het is meestal niet mogelijk om geluk vast te leggen in een post op
sociale media.
D Het recept voor succes en geluk is bijna niet terug te vinden op sociale
media.

1p 9 "Volgens de eerdergenoemde Layard, tevens een autoriteit op het gebied
van onderzoek naar geluk, is een groot deel van de mensen verkeerd
bezig in de zoektocht naar geluk." (regels 194-199)
In alinea 17 geeft Layard aan wat mensen wel en wat mensen niet
moeten doen in de zoektocht naar geluk.
Citeer de zin waarin deze beide elementen voorkomen.

1p 10 "Er is nadrukkelijk ook een rol weggelegd voor werkgevers, organisaties
en onderwijsinstellingen, zegt Bussemaker." (regels 248-251)
Hoe moeten werkgevers, organisaties en onderwijsinstellingen de druk bij
jongvolwassenen verminderen volgens alinea 18?
Zij moeten
A de verwachtingen ten aanzien van jongvolwassenen bijstellen.
B duidelijke maatstaven opstellen voor de beoordeling van
jongvolwassenen.
C jongvolwassenen zelf laten kiezen wat ze belangrijk vinden.
D niet meegaan in de druk die jongvolwassenen elkaar opleggen.

1p 11 Zowel in alinea 10 als in alinea 19 worden adviezen gegeven.
Welk advies blijkt uit beide alinea's?

HA-1001-a-23-2-0 3 / 12

### Pagina 4

Dit is een examenpagina met tekstfragment 1, dat gaat over sociale vergelijkingen. Het fragment noemt concepten als 'neerwaartse vergelijkingen' en 'opwaartse vergelijkingen', en verwijst naar psychologische principes en bekende persoonlijkheden zoals Dr. Phil en Oprah Winfrey. De tekst onderzoekt hoe deze vergelijkingen ons zelfbeeld en onze prestaties kunnen beïnvloeden. Er worden ook twee voetnoten toegevoegd voor extra context. Onder het tekstfragment staan twee opdrachten (genummerd 12 en 13) die de student vraagt om de vergelijkingen in het fragment en in een ander (niet getoond) tekst te analyseren en te beschrijven, met specifieke woordlimieten. Visuele elementen zoals grafieken of tabellen zijn afwezig. De opdrachten vereisen tekstuele analyse en synthese.

### Pagina 5

Tekstfragment 2 gaat over de app HappyWe, die werd ontwikkeld door onder anderen Chiel van der Linden.

tekstfragment 2

(1) HappyWe past in de trend die is ontketend door het wetenschappelijke bewijs dat de meeste mensen aanzienlijk gelukkiger worden als ze regelmatig opschrijven wat er goed gaat in hun leven. Simpel is er een scala aan dankbaarheidsdagboeken op de markt gekomen, zoals *The Five Minute Journal*¹) uit Canada, waarin je ’s avonds onder meer ‘drie geweldige dingen die vandaag gebeurden’ noteert.
(2) Prachtig, dat steeds meer mensen hun “hersenpatronen voor dankbaarheid” trainen, vindt Van der Linden. Maar zo’n dagboek kun je niet gemakkelijk delen met anderen. Wat je schrijft in HappyWe wél.
(3) Het lezen van elkaars geluksmomenten zorgt volgens hem voor een extra positief effect. Vervolgens kun je de ander ook via een smiley laten weten dat je ‘happy’ wordt van diens bericht. Eventueel voorzien van een persoonlijke reactie, die vaak blij maakt om te schrijven en te ontvangen. “Veel vliegen in één klap dus”, zegt Van der Linden.

naar: Ykje Vriesinga, ‘Geluk is er om te delen, dus daar is nu een app voor’
uit: NRC, 21 oktober 2021

noot 1 The Five Minute Journal: Het vijfminutendagboek

Stel je voor: in de maatschappijleer ga je discussiëren over de vraag of de app HappyWe wel of geen geschikt hulpmiddel is om gelukkiger te worden. Ter voorbereiding op de discussie verzamel je uit tekst 1 argumenten die voor of tegen het gebruik van de app kunnen pleiten.
4p 14 Neem onderstaande tabel over en vul hem aan met argumenten voor en tegen. Gebruik hiervoor alinea 6, 16 en 17 zoals aangegeven in de tabel.
Noteer maximaal één argument per vakje.

argumenten voor | argumenten tegen
----------------|------------------
alinea 6:       | alinea 6:
alinea 17:      | alinea 16:

HA-1001-a-23-2-o 5 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 6

Dit is een examenpagina bestaande uit opgaven. Vraag 15 betreft tekst 1 en vraagt naar de hoofdboodschap, met vier meerkeuzeopties die verschillende interpretaties van maatschappelijke en sociale media-invloed op jongvolwassenen beschrijven. Vraag 16, gerelateerd aan tekst 2, vraagt naar de belangrijkste functie van een specifieke alinea, opnieuw met vier opties die verschillende tekstuele functies representeren (opbouw, aankondiging, citaten, standpunten). Vraag 17 vraagt om de betekenis van een woordgroep te identificeren uit een citaat, met vier mogelijke interpretaties van terughoudendheid. Vraag 18 vraagt om een verklaring voor een fenomeen (verkiezingsdeelname middelbare scholieren) te vinden in alinea 3 van tekst 2, en vereist een antwoord in volledige zinnen. Vraag 19, tenslotte, vraagt om twee specifieke citaten uit tekst 2 te geven die de autoriteit van de auteur op het onderwerpsgebied onderbouwen. Er zijn geen grafieken of tabellen, maar wel tekstuele analyse van twee verschillende teksten.

### Pagina 7

In alinea 6 tot en met 9 is sprake van een standpunt met bijbehorende
argumenten. Deze kunnen worden weergegeven met behulp van de
onderstaande argumentatiestructuur. Twee argumenten zijn al ingevuld.

[FIGUUR: Een tabel met de titel "argumentatiestructuur".
De eerste rij bevat "standpunt (s)".
De tweede rij bevat "argument 1 (a1)".
De derde rij bevat "subargument 1.1 (sa1.1)".
De vierde rij bevat "argument 2 (a2)".
De vijfde rij bevat "subargument 2.1 (sa2.1)" en de tekst "Leerlingen met verschillende politieke kleuren kunnen op school
gezamenlijk stilstaan bij huidige en wenselijke waarden en
normen op het gebied van vrijheid van meningsuiting."
De zesde rij bevat "argument 3 (a3)" en de tekst "Het hoort bij de persoonsvormende taak van het onderwijs."
De zevende rij bevat "subargument 3.1 (sa3.1)".]

4p 20 Vul de argumentatiestructuur aan met de juiste informatie uit alinea 6 tot
en met 9. Neem onderstaande termen over en zet het bijbehorende
antwoord erachter. Geef steeds antwoord in één of meer volledige zinnen.
s:
a1:
sa1.1:
a2:
sa3.1:

1p 21 Wat is het belangrijkste doel van tekst 2?
Het belangrijkste doel is de lezer
A aan het denken zetten over de vraag of het onderwijs een rol moet
spelen in de politieke meningsvorming van leerlingen.
B aan het denken zetten over de vraag of socialisatie in het
gedachtegoed van een bepaalde politieke partij thuishoort in het
onderwijs.
C ervan overtuigen dat er een wet moet komen die voorschrijft op welke
manier scholen aandacht moeten geven aan politiek.
D ervan overtuigen dat het onderwijs de belangrijkste taak heeft om
jongeren te helpen bij het vormen van hun politieke mening.
E informeren over de mogelijkheden die het onderwijs heeft om
leerlingen te ondersteunen bij het spreken over controversiële
politieke kwesties.
F informeren over de problemen waar docenten tegenaan lopen bij de
invulling van het burgerschapsonderwijs.

HA-1001-a-23-2-o 7 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 8

Tekst 3 Laat jongeren eerder meedoen

"De eerste stap die de regering moet zetten is het voor jongeren mogelijk
maken om burgerinitiatieven in te dienen en te ondertekenen." (regels
15-19)
In alinea 3 en 4 staan argumenten voor dit standpunt.
Noem drie van deze argumenten.

3p 22

In alinea 3 en 4 worden drie verschillende vormen van politieke
participatie door jongeren genoemd, waarbij wordt aangegeven hoe snel
of op welke termijn deze vormen kunnen worden ingevoerd.
Neem de nummers uit onderstaande tabel over op je antwoordblad en vul
het gevraagde aan.

vorm van politieke participatie
hoe snel / op welke termijn
1a
1b is al ingevoerd
2a
2b
3a
3b

In alinea 3 en 4 wordt op twee verschillende plekken kritiek gegeven op
het huidige beleid rondom politieke participatie door jongeren.
Citeer twee zinnen uit alinea 3 en 4 waarin kritiek staat op dat beleid.

1p 24

"Ironisch genoeg was de verschillende politieke jongerenorganisaties niet
om advies gevraagd." (regels 86-89)
Leg uit waarom het ironisch is dat de verschillende politieke
jongerenorganisaties niet om advies was gevraagd.
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 30 woorden.

1p 25

"Sterker nog: voor een premier die jongeren de 'revolutie' wil laten
uitroepen is dit een buitenkansje. Met dit plan voegt Rutte de daad bij het
woord en heeft hij pas echt ‘Vertrouwen in de toekomst'." (regels 107-112)
Hoe kan dit vastgedeelte het best worden getypeerd en waarom?
Dit kan het best worden getypeerd als
A agressief, omdat de premier hiermee direct wordt aangevallen.
B cynisch, omdat de auteur weinig vertrouwen lijkt te hebben in de
premier.
C enthousiast, omdat de auteur en de premier het uiteindelijk eens
blijken te zijn.
D gevat, omdat de premier met zijn eigen woorden wordt
geconfronteerd.

1p 26

HA-1001-a-23-2-0

8/12

lees verder


### Pagina 9

Overkoepelende vragen bij tekst 2 (Politiek debat hoort juist in
de schoolbank) en tekst 3 (Laat jongeren eerder meedoen)

Alinea 1 van tekst 3 geeft een argument voor het bevorderen van
democratische participatie van jongeren dat in tekst 2 nog niet is
genoemd.
1p 27 Welk argument is dat?
Geef antwoord in één of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 15 woorden.

Zowel in tekst 2 als in tekst 3 wordt gepleit voor een verandering op het
gebied van het betrekken van jongeren bij de democratie.
2p 28 Wie of wat moet deze verandering in gang zetten volgens tekst 2
enerzijds en tekst 3 anderzijds?
Geef antwoord door uit onderstaande zinnen de nummers over te nemen
en daarachter de juiste aanvulling te noteren.

Volgens tekst 2 moet deze verandering komen vanuit ... (2)
Volgens tekst 3 moet deze verandering komen vanuit ... (3)

Stel, je overweegt als zestien- of zeventienjarige om een burgerinitiatief in
te dienen, iets wat de auteur van tekst 3 zal aanmoedigen. Je moet dan
twee stappen zetten: de eerste stap is weloverwogen besluiten of je dit
wel of niet gaat doen, de tweede stap is het burgerinitiatief op een goede
manier indienen.
Welke twee vaardigheden heb je volgens tekst 2 nodig voor de eerste
stap?
2p 29 Noteer deze twee vaardigheden. Baseer je antwoord op alinea 7 tot en
met 9 van tekst 2.
Gebruik voor je antwoord niet meer dan 50 woorden.

HA-1001-a-23-2-o 9/12 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Tekst 4 Ga loten als je iets wil doen aan ongelijkheid
Hieronder staan in alfabetische volgorde vijf mogelijke tussenkopjes voor
tekst 4:
1 De moeilijkheid van onbevooroordeeld oordelen
2 Discriminatie in het dagelijks leven
3 Gewogen loting als oplossing
4 Positieve discriminatie als oplossing
5 Selectie voor opleidingen en banen
3p 30 Welk tussenkopje past het best bij welk tekstgedeelte?
Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad en noteer per
tekstgedeelte het nummer van het juiste tussenkopje.
Let op: er blijft één tussenkopje over.
tekstgedeelte
tussenkopje
alinea 1 en 2
alinea 3
alinea 4 t/m 6
alinea 7 t/m 9
31 Stel je voor: de brugklascoördinator en directie van een havo vergaderen
over de vraag of ze toelating tot school vooral willen baseren op de
uitslag van de eindtoets basisonderwijs of op de inschatting van de
leerkracht van groep 8.
3p 31 Geef aan wat volgens alinea 3 het best zou zijn en waarom.
Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot
een correcte en volledige zin.
Het best zou zijn om ... te gebruiken, want ....
Alinea 3 spreekt over harde en zachte selectiemethodes. Hieronder staan
vier denkbeeldige situaties.
2p 32 Noteer de nummers van de situaties en geef per situatie aan of de
selectiemethode hard of zacht is.
De situaties:
1 Faizel reageert op een woning van een verhuurder. De verhuurder
kiest voor Faizel omdat hij genoeg verdient om de huur te kunnen
betalen.
2 Kysha wil aan de kunstacademie studeren. Ze wordt niet toegelaten
vanwege de toelichting op haar motivatie.
3 Marjolijn solliciteert bij een IT-bedrijf. Ze wordt aangenomen op grond
van het aantal werkjaren in de IT en de score op een IQ-test.
4 Oliver gaat voor zijn opleiding stage lopen bij een hotel. Hij is uit
twintig kandidaten gekozen omdat hij het best Frans en Duits spreekt.
HA-1001-a-23-2-0 10 / 12 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 220

### Pagina 11

33 (4p) "Bijkomend probleem is dat in de meeste gevallen vele kandidaten
gewoonweg geschikt zijn." (regels 41-44)
Wat houdt dit bijkomend probleem in volgens tekst 4?
Wanneer vele kandidaten geschikt zijn,
A blijkt het lastig om de uitkomsten van objectieve tests te negeren.
B is het onmogelijk om de beste persoon te kiezen.
C moet er extra moeite worden gedaan om een keuze te maken.
D wordt het risico op een bevooroordeelde keuze groter.

34 (1p) "Een manier om deze menselijke fout te compenseren is positieve
discriminatie." (regels 48-50)
Citeer uit alinea 1 of 2 het woord waarmee deze “menselijke fout” ook
wordt aangeduid.

In alinea 4 tot en met 6 is sprake van een standpunt met drie
bijbehorende argumenten. Deze argumentatiestructuur kan in
onderstaande tabel worden samengevat.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen en vier rijen. De eerste kolom bevat de rijkoppen 'standpunt', 'argument 1', 'argument 2', 'argument 3'.]

35 (2p) Neem de tabel over en vul het gevraagde aan.
Geef steeds antwoord in één of meer volledige zinnen.

36 (1p) "Aan de universiteiten worden op dit moment alleen voor sekse quota
gehanteerd. Dit leidt logischerwijs tot extra discriminatie van andere
benadeelde groepen." (regel 72-76)
Waarom kan een quotum voor sekse leiden tot extra discriminatie van
andere benadeelde groepen volgens tekst 4?
Een quotum voor sekse kan leiden tot extra discriminatie, omdat
A mensen die al benadeeld worden op basis van hun achtergrond, bij
voorbaat ook nog eens minder kans maken om aangenomen te
worden als ze niet hetzelfde geslacht hebben als waarvoor het quotum
geldt.
B mensen die niet behoren tot het geslacht waarvoor het quotum geldt,
van tevoren geen kans meer maken om aangenomen te worden,
omdat ze door hun achtergrond ook bij een andere benadeelde groep
horen.
C mensen die niet het geslacht hebben waarvoor het quotum geldt, geen
kans meer maken om aangenomen te worden omdat ze door hun
achtergrond automatisch bij een andere benadeelde groep horen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1001-a-23-2-0
11 / 12
lees verder

### Pagina 12

tekstfragment 3
De Tweede Kamer wil loten voor universiteiten en hogescholen weer
toestaan. Is dat terecht?
“Nee, ik vind loting een dom instrument dat je mensen niet kunt aandoen”,
zegt Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis aan
de Rijksuniversiteit Groningen. “Het valt niet te verkopen dat een
toekomstige student met lage cijfers en een goede motivatie wordt
afgewezen omdat hij werd uitgeloot, terwijl iemand met lage cijfers die het
minder graag wil door dom geluk wel wordt toegelaten.”
naar: Alexandra van Ditmars, 'Loten én selecteren is beter dan loten
alleen'
uit: Trouw, 20 februari 2020

37
In alinea 7 en 8 van tekst 4 is sprake van een gewogen loting voor
toelating tot het hoger onderwijs.
Met welk aspect van de gewogen loting uit tekst 4 zal Frank Ankersmit uit
tekstfragment 3 het eens zijn?

38
Uit tekstfragment 3 blijkt dat Frank Ankersmit de motivatie van een
student belangrijk vindt voor de toelating tot het hoger onderwijs.
Geef aan of de auteur van tekst 4 het hiermee wel of niet eens zal zijn en
leg uit waarom.
Geef antwoord door onderstaande zin over te nemen en aan te vullen tot een correcte en volledige zin.
Hij zal het er ... (wel/niet) mee eens zijn, omdat ....

39
Wat is de hoofdgedachte van tekst 4? Geef antwoord door onderstaande
zin over te nemen en aan te vullen tot een correcte en volledige zin.
De best mogelijke oplossing om ... in ... tegen te gaan, is het toepassen
van ....

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1001-a-23-2-o
12 / 12
einde