# Eindexamen Nederlands HAVO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/nederlands/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 1
vrijdag 12 mei
13.30 - 16.30 uur
Nederlands
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 37 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Beantwoord de open vragen in correct Nederlands.
Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan
één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.

HA-1001-a-23-1-0

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Tekst 1 Altijd een oogje in het zeil'. De pagina bevat tekstuele informatie die de student moet analyseren. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren. De concepten die aan bod komen zijn gerelateerd aan tekstinterpretatie, analyse van schrijfstijlen en het identificeren van argumenten of standpunten. Specifiek wordt gevraagd om: 1. De student moet drie manieren waarop de auteur de belangstelling van de lezer kan wekken identificeren en benoemen. 2. De student moet een citaat analyseren en de betekenis ervan verklaren, met verwijzing naar specifieke regels en de auteur. 3. De student moet een vraag beantwoorden over de gevolgen van technologie op de controle en dit onderbouwen met opties A t/m D. 4. De student moet een citaat uit de tekst halen en dit koppelen aan de groep die in de tekst 1 wordt genoemd. 5. De student moet de consequenties van constante surveillance voor de morele ontwikkeling van kinderen uit de tekst afleiden.

### Pagina 3

In alinea 14 wordt een aantal opmerkingen gemaakt over het feit dat
studenten vaker thuis blijven wonen.
1p 6 Welk bezwaar zou een kritische lezer tegen die opmerkingen in alinea 14
kunnen inbrengen?
A Er wordt een verband gesuggereerd tussen vaker thuis blijven wonen
en digitale controle dat niet feitelijk wordt aangetoond.
B Studenten zouden vaker thuis blijven wonen door economische
oorzaken, maar het is niet duidelijk hoe belangrijk die oorzaken zijn.
C Vaker thuis blijven wonen zou komen doordat de digitale leiband te
strak staat afgesteld, maar dat is een verkeerde vergelijking.

In alinea 7 tot en met 15 worden verschillende bezwaren tegen continue
digitale controle genoemd.
4p 7 Noem vier van die bezwaren.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

In regels 174-176 heeft Katleen Gabriels het over “verkeerde aannames
over wat het betekent om een goede ouder te zijn”.
Een van die verkeerde aannames is af te leiden uit alinea 15.
1p 8 Welke verkeerde aanname is dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

In alinea 16 en 17 wordt gesteld dat het negatieve effect van digitale
controle op de ontwikkeling van kinderen wel meevalt.
2p 9 Geef in eigen woorden weer welke twee verschillende relativeringen voor
dit negatieve effect worden gegeven.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

In alinea 4 worden drie vragen gesteld.
1p 10 Welke omschrijving vat het best samen welk antwoord tekst 1 geeft op die
vragen?
A Het is goed dat digitale technologieën beschikbaar zijn om
zelfstandigheid bij kinderen aan te leren. Het risico bestaat wel dat die
technologieën misbruikt worden bij de opvoeding, maar de opvoeding
wordt uiteindelijk beter.
B Het is onverstandig dat digitale technologieën worden ingezet om
kinderen in de gaten te houden. Opvoeden is namelijk bedoeld om
kinderen zelfstandigheid aan te leren. In die zin is de opvoeding
slechter geworden.
C Nieuwe digitale technologieën maken het mogelijk om kinderen beter
in de gaten te houden. Tegelijkertijd belemmeren ze echter de groei
naar zelfstandigheid. De opvoeding wordt daarmee niet echt beter.
D Op de langere termijn zal blijken dat kinderen gebaat zijn bij sturing en
controle. Nieuwe digitale technologieën bieden daartoe
mogelijkheden. Hoewel er ook kanttekeningen te maken zijn, wordt de
opvoeding beter.

HA-1001-a-23-1-o 3 / 11 lees verder

### Pagina 4

Tekst 2 Vereng internationalisering niet tot verengelsing

11 2p In de eerste twee alinea's van tekst 2 neemt de auteur twee standpunten
in over internationalisering.
Welke twee standpunten zijn dat?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

12 3p “Internationalisering is in drie opzichten breder en belangrijker.”
(regels 21-22)
Noteer onder elkaar in welke drie opzichten internationalisering volgens
tekst 2 breder is.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

13 2p "Het is geen doel op zich, maar juist een middel om hogere doelen te
verwezenlijken." (regels 75-78)
In alinea 6 worden verschillende hogere doelen genoemd die met
internationalisering als middel kunnen worden bereikt. Die doelen hebben
elk betrekking op een bepaalde sector in de samenleving.
Welk hoger doel kan in welke sector worden bereikt? Noteer de sector en
geef voor elke sector een hoger doel uit de tekst.
Neem de nummers uit de tabel over en zet daarachter steeds je antwoord.

| sector | hoger doel |
|---|---|
| 1a) | 1b) |
| 2a) | 2b) |

14 1p "veel andere Europese landen doen dat beter" (regels 133-135)
Wat doen veel andere Europese landen beter?
Veel andere Europese landen
A besteden meer aandacht aan kansengelijkheid voor studenten van
laagopgeleide ouders.
B bieden studenten van laagopgeleide ouders meer kans op
internationale ervaring.
C hebben een betere balans tussen binnenkomende internationale
studenten en uitgaande studenten uit eigen land.
D hebben verhoudingsgewijs meer studenten die een volledige opleiding
over de grens volgen.

HA-1001-a-23-1-o 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Dit is een examenpagina met een tekstueel vraagstuk, aangeduid als 'Tekst 3 Stop met lokken buitenlandse studenten'. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, enkel tekst. De vragen (15, 16, 17) toetsen het begrip en de interpretatie van de aangeboden teksten. Vraag 15 vraagt de student om drie voorstellen uit een eerdere tekst te noteren. Vraag 16 betreft het identificeren van de hoofdgedachte van tekst 2 uit vier gegeven opties (A, B, C, D). Vraag 17 vraagt om het identificeren van een probleem geschetst in tekst 3, eveneens met vier meerkeuzeopties (A, B, C, D). De focus ligt op leesbegrip, analytisch vermogen en het kunnen samenvatten van informatie uit teksten, met betrekking tot internationale studenten en onderwijsbeleid in Nederland.

### Pagina 6

Al uit de eerste zin van tekst 3 blijkt door de toon weinig geloof in de
goede bedoelingen van de universitaire bestuurders.
Hieronder staan zes citaten uit tekst 3.
1 "mikken ze doodleuk op het 'doortrekken (van de) huidige trends'"
(regels 8-9)
2 "kunnen universiteiten en hogescholen hun inkomsten alleen
aanvullen door buitenlandse studenten aan te trekken" (regels 26-29)
3 "Want heb je eenmaal een onderwijsapparaat beschikbaar, dan kan
een extra student meestal gewoon aanschuiven in de collegebanken"
(regels 100-104)
4 "De overige buitenlandse studenten mogen rustig blijven komen"
(regels 155-156)
5 "Want dat is een ander probleem" (regels 166-167)
6 "Ben benieuwd of bij mijn voorstel de universitaire bestuurders nog
steeds de zegeningen van internationalisering blijven prediken."
(regels 178-181)
1p 18 Noteer de nummers van de twee citaten waaruit door de toon weinig
    geloof blijkt in de goede bedoelingen van de universitaire bestuurders.
"Volgens hun recente Internationaliseringsagenda mikken ze doodleuk op
het 'doortrekken (van de) huidige trends'." (regels 6-9)
Uit alinea 2 en 3 kan worden afgeleid wat met de "huidige trends" wordt
bedoeld.
2p 19 Om welke twee trends gaat het?
Tekst 3 kan na de inleiding worden onderverdeeld in vier opeenvolgende
delen die van de volgende kopjes kunnen worden voorzien:
Deel 1: Oorzaken en gevolgen van de internationalisering
Deel 2: Kritiek op het financieringsstelsel hoger onderwijs
Deel 3: Een alternatief voor de bekostiging
Deel 4: Een nieuw probleem
1p 20 Bij welke alinea begint deel 1?
1p 21 Bij welke alinea begint deel 2?
In alinea 3 tot en met 5 komen vier groepen aan bod die elk een bepaald
nadeel ondervinden van de toenemende stroom buitenlandse studenten.
Deze informatie over de groepen kan worden weergegeven in de
onderstaande tabel.
3p 22 Benoem steeds de groep en het bijbehorende nadeel. Neem de nummers
    uit de tabel over en zet daarachter je antwoord. Eén groep is al gegeven.
groep nadeel
1a) 1b)
2a) studenten 2b)
3a) 3b)
4a) 4b)
HA-1001-a-23-1-o 6 / 11 lees verder

### Pagina 7

Dit is een examenpagina met opgaven die betrekking hebben op tekstbegrip en argumentatieleer. Visuele elementen ontbreken. De vragen gaan over het analyseren van een citaat uit 2013 betreffende uitgaven voor huurtoeslag en de instroom van buitenlandse studenten. Vraag 23 vraagt om de identificatie van een drogreden in een kritische lezer. Vraag 24 vraagt naar twee positieve effecten die de auteur noemt in alinea 8, gerelateerd aan een bekostigingssysteem. Vraag 25 vraagt welk argumentatieschema gebruikt wordt om problemen op het gebied van internationalisering voor te stellen. Vraag 26 vraagt om identificatie van een probleem dat in alinea 11 wordt geschetst. Vraag 27 vraagt om de identificatie van een tweeledige oplossing die wordt voorgesteld. De student wordt gevraagd antwoorden te formuleren in één of meer volledige zinnen. De vragen hebben puntenaanduidingen (1p, 2p).

### Pagina 8

Dit document is een examenpagina (opgave). Het bevat twee tekstfragmenten over internationalisering, met name binnen het onderwijs en de toeristische sector. Vragen 28, 29 en 30 zijn gerelateerd aan deze fragmenten. Vraag 28 vraagt om een citaat uit tekstfragment 1. Vraag 29 vraagt om de twee negatieve gevolgen van internationalisering te benoemen uit tekst 2 en tekst 3. Vraag 30 is een meerkeuzevraag die ingaat op de kosten en baten van internationalisering, met specifieke verwijzing naar studenten en economische voordelen. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig, enkel tekstuele informatie. De student wordt gevraagd om teksten te analyseren, te citeren en te interpreteren, en om specifieke informatie te identificeren en te benoemen.

### Pagina 9

Dit is een examenpagina die bestaat uit twee tekstfragmenten en bijbehorende vragen. Tekstfragment 2, van Roland Bertens & Anastasia Kurysheva, bespreekt de positieve aspecten van internationalisering bij studenten en hoe dit tot succes kan leiden. Vraag 31 vraagt de student om aan te geven of de visie van tekstfragment 2 past bij tekst 3, dit uit te leggen, en de redenen voor de aanvulling in maximaal 30 woorden te formuleren. Tekst 4, met de titel "Waarom moet lezen per se leuk zijn?", gaat over het belang van leesplezier. Vraag 32 vraagt om een probleem te identificeren uit alinea 1 en 2, en de oorzaken en oplossing ervan op te sommen. Vraag 33 vraagt naar het verband tussen alinea 4 en alinea 3, met vier meerkeuzeopties die de relatie beschrijven. De pagina bevat geen grafieken, tabellen of figuren, maar focust op tekstbegrip en analyse.

### Pagina 10

Dit is een opgavenpagina, specifiek een tekstfragment met bijbehorende vragen. Het document bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De tekst behandelt de relatie tussen leesvaardigheid en leesplezier, en refereert aan onderzoek van de OESO (Organisation for Economic Co-operation and Development). Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet direct aanwezig, maar de tekst raakt aan concepten uit de onderwijs- en sociologische sector, met name effectiviteit van leren en persoonlijke ontwikkeling. De student wordt gevraagd om het verband tussen leesvaardigheid en leesplezier te verklaren (vraag 34), en vervolgens een citaat te interpreteren dat spreekt over de impact van een leeslijst op een leerling (vraag 35). Vraag 34 vereist het invullen van ontbrekende woorden in een keten van oorzaak-gevolg, terwijl vraag 35 een uitleg vraagt van een specifiek citaat, met een maximale lengte van 25 woorden.

### Pagina 11

"Het is niet de schuld van Vondel, Hooft en Bilderdijk dat jongeren geen
lange teksten meer verwerken." (regels 78-81)
1p 36 Hoe komt het volgens de auteur van tekst 4 wel dat jongeren geen lange
teksten meer verwerken?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

"Maar waarom moet literatuuronderwijs lezen leuker maken?"
(regels 53-55)
In alinea 5 en 6 wordt, als reactie op deze vraag, gebruikgemaakt van een
argumentatieschema.
1p 37 Welk argumentatieschema komt het duidelijkst naar voren in alinea 5 en 6
samen?
een argumentatieschema op basis van
A kenmerk of eigenschap
B oorzaak en gevolg
C vergelijking
D voor- en nadelen

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1001-a-23-1-o
11/11
einde