# Eindexamen Nederlands HAVO 2019 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/nederlands/2019/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 33 ### Vraag 34 – Opgave 34 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2019 tijdvak 2 maandag 17 juni 13.30 - 16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Beantwoord de open vragen in correct Nederlands. Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld. HA-1001-a-19-2-o ### Pagina 2 Dit is een examenpagina met tekstbegripsvragen over een artikel getiteld 'Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?'. De pagina bevat drie meerkeuzevragen (genummerd 1, 2 en 3). Vraag 1 vraagt naar de introductiemethode van de eerste alinea, met opties zoals een anekdote of een constatering. Vraag 2 verwijst naar een citaat over de mogelijkheden van 'artificial intelligence' en vraagt naar de reden voor het optimisme van een persoon, met een beperking voor het antwoord (één of meer volledige zinnen, maximaal 20 woorden). Vraag 3 identificeert een specifieke drogredenering binnen een citaat. De tekst bevat verwijzingen naar regels binnen het artikel (regels 71-72 en 146-154). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De concepten die aan bod komen zijn tekstinterpretatie, retoriek (introductiemethoden), en logica/argumentatie (drogredeneringen). De student wordt gevraagd om bestaande tekstinformatie te analyseren en specifieke vragen te beantwoorden. ### Pagina 3 De titel van tekst 1 is "Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken?". Uit tekst 1 blijken verschillende antwoorden van deskundigen op die vraag, namelijk: 1 Ja, computers kunnen kunst maken. 2 Nee, computers kunnen geen kunst maken. 3 Het is onduidelijk of computers kunst kunnen maken. Dit kan als volgt in een schema samengevat worden: deskundige | ja | nee | onduidelijk ---|---|---|--- Jaap van den Herik | | | Sacha Bronwasser | | | Blaise Agüera y Arcas | | | Eric Postma | | | Arnold Smeulders | | | 5p 4 Neem het schema over en zet een kruisje bij het antwoord dat het best bij de betreffende deskundige past. Uit tekst 1 blijkt de opvatting van de auteur over kunst die is gemaakt door een computer. 1p 5 Welke opvatting is dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden. 1p 6 In alinea 11 komt de database van Flow Machines aan de orde. Waarom zou dit een voorbeeld zijn van een computer die kunst maakt? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. 1p 7 Waarom zou dit geen voorbeeld zijn van een computer die kunst maakt? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. 1p 8 In alinea 12 wordt het voorbeeld genoemd van Blaise Agüera y Arcas. Wat is het belangrijkste doel van dat voorbeeld? A aantonen dat er overeenkomsten in creativiteit zijn tussen computers en kinderen B beargumenteren dat computers geen kunst kunnen maken C demonstreren dat computers creatief kunnen zijn D laten zien dat ook grote technologiebedrijven zich met computerkunst bezighouden HA-1001-a-19-2-o 3 / 12 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 tekstfragment 1 (1) Op NPO Radio 1 kwam afgelopen woensdag een expert aan het woord. En in de uitzending werd een riedeltje afgespeeld dat, echt waar, helemaal gemaakt was door ‘een computer’. Het was een nerveus en raar huppelmelodietje op een lelijk type elektrische xylofoon die nog het meest deed denken aan een Casio-orgel van de Cash Converters. Nou, daar waren we dan mooi klaar mee, met die toekomstmuziek, dacht ik. “Maar het is nog maar een begin, hè”, vertelde de geluidswetenschapper. Het aardse muziekparadijs zou nog ontsloten worden. Wacht maar. (2) Dezelfde dag keek ik een met de smartphone opgenomen documentaire van *The New York Times* over de wonderbaarlijke wordingsgeschiedenis van de hiphophit Mo Bamba. Die was in twintig minuten geschreven door drie Amerikaanse jongens met de artiestennamen Take A Daytrip, 16yrøld en Sheck Wes. Een handvol noten op een midi-keyboard. Twee doffe basdreunen en een akelig vals voorgedragen rap. ... (3) Misschien is Mo Bamba wel het bewijs voor de stelling dat toekomstmuziek helemaal niet gemaakt gaat worden door kunstmatige intelligentie, door robots of ander blik. Muziek namelijk is communicatie, van mens tot mens. Wij moeten lachen om Mo Bamba, omdat de makers van Mo Bamba net zo keihard hebben zitten lachen toen ze dat trackje in elkaar staken. Daarom snappen we dat nummer. De bedoeling is duidelijk. We vatten de humor, zien er de lol van in. (4) Iedereen die denkt dat we straks naar een poppodium of concertgebouw gaan om daar te luisteren naar een orkest van zelfdenkende software, snapt niets van muziek. Wat een machine maakt, is helemaal niet boeiend. Omdat wij, de luisteraars, geen machines zijn. Muziek is kunst en gaat dus van mens naar mens, en hoeft ook helemaal niet mooi of onnavolgbaar te zijn. Muziek kan er soms de ellende eens lekker uitschreeuwen, en daarmee iets te vertellen hebben. We kunnen er wat mee. Wat moeten we met een hyperinventieve maar – sorry robots – zielloze akkoordprogressie? naar: Robert van Gijssel uit: de Volkskrant, 7 september 2018 HA-1001-a-19-2-o 4 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 5 Dit document is een examenpagina, waarschijnlijk voor een vak dat zich bezighoudt met taal, kunst of technologie, gezien de vragen. Het bevat drie meerkeuzevragen (9, 10 en 11) die verwijzen naar tekstfragmenten die niet op deze pagina staan. Vraag 9 gaat over het verschil tussen muziek gemaakt door een computer en door mensen, en vereist een antwoord in volledige zinnen. Vraag 10 vraagt welke deskundige het dichtst bij de opvatting in tekst 1 zit, met een lijst van vijf namen als opties. Vraag 11 vraagt welke omschrijving het best de hoofdgedachte van een tekst over kunstmatige intelligentie (artificial intelligence) verwoordt, met vier opties die verschillende aspecten van AI en creativiteit behandelen. Er worden geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen gebruikt. De student wordt gevraagd tekstbegrip, interpretatie en kennis van de concepten kunstmatige intelligentie en de relatie tussen mens en machine te demonstreren. ### Pagina 6 Tekst 2 ffw88 jonguh: is die digi-taal nou echt zo erg? 1p 12 Welke functie heeft de eerste alinea ten opzichte van de rest van de tekst? In de eerste alinea wordt A de aandacht getrokken door een verrassende stelling te poneren. B de interesse gewekt door een aansprekend voorbeeld te noemen. C de lezer geprikkeld door een spannende anekdote te vertellen. D het belang voor de lezer verduidelijkt door het centrale probleem vast te stellen. 1p 13 Wat is het verband tussen alinea 2 en 3? In alinea 2 wordt een mening over het behoud van het Nederlands geformuleerd en in alinea 3 A wordt deze mening bekritiseerd door een wetenschapper. B wordt deze mening gedeeltelijk ondersteund door onderzoek. C wordt deze mening genuanceerd door de nadelen van taalbehoud te benoemen. D wordt deze mening uitgewerkt vanuit diverse invalshoeken over taalbehoud. Na alinea 1 kan tekst 2 worden onderverdeeld in vijf delen die achtereengevolgens van de volgende kopjes kunnen worden voorzien: deel 1: Gedachten bij digi-taal deel 2: Regels van digi-taal deel 3: Verklaringen voor het ontstaan van digi-taal deel 4: Positieve en negatieve effecten van digi-taal deel 5: Probleem en oplossing bij het gebruik van digi-taal 1p 14 Bij welke alinea begint deel 2? 1p 15 Bij welke alinea begint deel 4? 1p 16 Bij welke alinea begint deel 5? In tekst 2 worden twee tegengestelde visies op het gebruik van digi-taal genoemd. 2p 17 Welke twee visies zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. HA-1001-a-19-2-o 6/12 lees verder ➢➢➢ ### Pagina 7 Dit is een opgavenpagina uit een examen dat gaat over taalontwikkeling en digitaal taalgebruik. De vragen 18, 19, 20, 21, 22 en 23 zijn gericht op het analyseren van gegeven teksten en citaten. De concepten die aan bod komen zijn taalregels, efficiëntie, creativiteit, logica, en de ontwikkeling van digitaal taalgebruik bij jongeren, met specifieke aandacht voor de Nederlandse taal. Er worden geen grafieken of tabellen getoond. De student wordt gevraagd om samenvattingen te geven, effecten te benoemen en redenen te identificeren, vaak in de vorm van meerkeuzevragen of korte open vragen die uitgewerkt moeten worden in volledige zinnen. Er wordt verwezen naar specifieke alinea's en regels binnen de (niet getoonde) teksten. ### Pagina 8 Dit is een examenpagina, waarschijnlijk voor een taal- of communicatievak, dat voornamelijk bestaat uit tekstuele opgaven. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De opgaven 24 en 25 verwijzen naar de analyse van tekstfragmenten. Opgave 24 vraagt de student om de verwachting uit een citaat te identificeren en deze in een korte, duidelijke formulering weer te geven. Opgave 25 richt zich op het identificeren van twee argumentatieschema's die worden gebruikt in een tweede tekstfragment, gevolgd door het citeren van een zin uit een derde tekstfragment die de mening van Hans Bennis over adviezen weerspiegelt. De concepten die worden aangesneden zijn onder andere onderzoek, verwachting, argumentatieschema's (oorzaak-gevolg, autoriteit, kenmerken, vergelijking), en de analyse van teksten met betrekking tot specifieke uitspraken of adviezen. De student wordt gevraagd om interpretatieve en analytische vaardigheden toe te passen op de gegeven teksten. ### Pagina 9 Stel jezelf het volgende voor: Een docent Nederlands gebruikt met zijn mentorklas een WhatsAppgroep om snel informatie over te kunnen dragen en organisatorische vragen van zijn leerlingen te kunnen beantwoorden. Een paar dagen voor de proefwerkweek plaatst hij dit ingekorte bericht in de groep: A.s. ma start de toetswk. H5a hele wk in lok 232. Doe je best! Suc6! 1p 27 Geef een op tekst 2 gebaseerde reden waarom Hans Bennis het taalgebruik in deze situatie zou afkeuren. 1p 28 Geef een op tekst 2 gebaseerde reden waarom Hans Bennis het taalgebruik in deze situatie zou goedkeuren. Tekst 3 WattsAppchtig taalgebruik 1p 29 Welke uitspraak is het meest van toepassing op alinea 1 van tekst 3? Alinea 1 is vooral een A beschrijving van een voorbeeld van WattsAppachtige omgangsvormen in e-mails tussen docent en student B introductie van het denkbeeldige probleem van WattsAppachtige omgangsvormen in e-mails van studenten aan docenten. C waarschuwing aan studenten geen WattsAppachtige omgangsvormen te gebruiken in e-mails aan docenten. D weerlegging van de aanname dat studenten WattsAppachtige omgangsvormen in e-mails aan docenten gebruiken. Er zijn volgens tekst 3 twee redenen om je te verwonderen over de gedachte van docenten dat een toename van WattsAppachtige omgangsvormen van invloed is op de manier waarop studenten hun e-mails formuleren. 2p 30 Welke twee redenen zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 35 woorden. “Ik heb twee belangrijke bezwaren tegen die redenering.” (regels 32-34) 1p 31 Tegen welke belangrijke bezwaren tegen die redenering worden die bezwaren gemaakt? 2p 32 Welke twee bezwaren zijn dat? Geef antwoord in een of meer volledige zinnen. HA-1001-a-19-2-o 9/12 lees verder ►►► ### Pagina 10 Dit is een opgavenpagina van een examen, bestaande uit drie meerkeuzevragen (33, 34 en 35). Vraag 33 vraagt de student een type argumentatieschema te identificeren op basis van een tekstfragment. Vraag 34 vraagt om een verklaring voor 'socialisatie' te geven in eigen woorden, gebaseerd op een specifiek citaat. Vraag 35 vraagt de student om de functie van bepaalde alinea's te beoordelen met betrekking tot de omschrijving van taalgebruik in e-mails en socialisatie. Vraag 36, de laatste vraag, verzoekt de student om de formulering die het citaat rechtvaardigt te selecteren, met betrekking tot taalgebruik op WhatsApp en e-mail versus taalnormen van docenten. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De vragen richten zich op tekstbegrip, analyse van argumentatiestructuren en het vergelijken van communicatiestijlen en normen in digitale media. ### Pagina 11 Dit is een opgavenpagina van een examen, specifiek deel 1, vragen 37 en 38. Vraag 37 betreft het selecteren van de bewering die het beste de kern vat van alinea 9. Vraag 38 vraagt om de hoofdgedachte van tekst 3 te identificeren. Beide vragen zijn meerkeuzevragen met vier opties (A, B, C, D). De vragen gaan over taalgebruik, digitale communicatiemiddelen, docenten, studenten en de normen van taalgebruik. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De student wordt gevraagd om tekstuele informatie te analyseren en de juiste interpretatie te selecteren. ### Pagina 12 Tekst 2 (FF w888) en tekst 3 (WhatsAppachtig taalgebruik) Overkoepelende vraag Hieronder staan vijf uitspraken. 4p 39 Geef per uitspraak aan of hij past bij alleen tekst 2, alleen tekst 3 of bij allebei de teksten. Neem het schema over met de nummers van de uitspraken en zet per uitspraak een kruisje in het juiste hokje. uitspraak alleen tekst 2 alleen tekst 3 tekst 2 en tekst 3 1. De verloedering van taalgebruik als gevolg van het gebruik van digitale media wordt weersproken. 2. Digi-taal kent zijn eigen regels en is een vorm van taalontwikkeling. 3. Docenten en studenten zijn opgegroeid met verschillende taalmiddelen die verschillende taalnormen kennen. 4. Docenten vrezen invloed van het taalgebruik in digitale media op het formele taalgebruik van leerlingen of studenten. 5. Jongeren moeten, indien nodig, bewust gemaakt worden van de regels van professionele taal. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1001-a-19-2-0 12 / 12 einde Voor alle eindexamens, zie www.allexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl.