# Eindexamen Nederlands HAVO 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/nederlands/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 1
vrijdag 13 mei
13.30 - 16.30 uur
Nederlands
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 41 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Beantwoord de open vragen in correct Nederlands.
Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan
één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.
HA-1001-a-16-1-o

### Pagina 2

Tekst 1 Hoe we waarheden vermijden

De tekst ‘Hoe we waarheden vermijden’ kan onderverdeeld worden in vier
delen. Deze achtereenvolgende delen kunnen voorzien worden van de
volgende kopjes:
1 Voorbeelden van onwaarheden
2 Het belang en de betekenis van onwaarheden
3 Middelen voor het vertellen van onwaarheden
4 Motieven voor het vertellen van onwaarheden
1p 1 Bij welke alinea begint deel 2?
1p 2 Bij welke alinea begint deel 4?

'De voor de hand liggende gecombineerd sterk-zwakke punten 'ik ben
bereid voor mijn baan de wet te overtreden' of "ik ben aard-slui en heb
geleerd anderen mijn werk te laten doen" zijn echter opnieuw niet goed.'
(regels 14-20)
1p 3 Waarom worden deze punten als ‘niet goed’ beschouwd, volgens de
tekst?

'lemand flink de waarheid vertellen, zo luidt het gezegde, waardoor
meteen duidelijk wordt dat dit niet bepaald de bedoeling is.'
(regels 86-89)
2p 4 Geef de twee algemene redenen waarom volgens de tekst het vertellen
van de waarheid ongewenst zou zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 40 woorden.

1p 5 Wat is de belangrijkste functie van alinea 7 ten opzichte van de
voorafgaande tekst?
In alinea 7 wordt
A een afweging gemaakt.
B een conclusie getrokken.
C een toelichting gegeven.
D een voorwaarde gesteld.

'Verzwijgingen zijn al een stuk interessanter, natuurlijk niet het soort dat
bestaat uit stilte (...), maar verwijzingen die bestaan uit woorden.'
(regels 122-130)
3p 6 Welke drie vormen van deze ‘verzwijgingen die bestaan uit woorden’
worden besproken in de tekst?
Gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 35 woorden.

'Het derde mechanisme om waarheden te vermijden, het sleutelen aan
betekenissen, is het mooist.' (regels 178-181)
2p 7 Welke twee vormen van dit derde mechanisme worden in het vervolg van
de tekst genoemd?

HA-1001-a-16-1-o 2/12 lees verder ►►►

### Pagina 3

'Een alternatief is het gebruik van beeldspraak, negen van de tien keer net zo vrij van betekenis.' (regels 167-170)
8 1p Van welk soort argumentatieschema wordt gebruikgemaakt om deze uitspraak kracht bij te zetten?
een argumentatieschema op basis van
A kenmerk
B oorzaak-gevolg
C overeenkomst
D voorbeeld

9 1p In alinea 12 worden ministers aangehaald die het derde mechanisme, het sleutelen aan betekenissen, toepassen.
Waarom wordt in de politiek veel gebruikgemaakt van dit mechanisme, gelet op de tekst?
Op deze manier kan
A een nadelige boodschap op een persoonlijke manier gebracht worden.
B een onduidelijke boodschap op een heldere manier gebracht worden.
C een onwaarschijnlijke boodschap op een aannemelijke manier gebracht worden.
D een vervelende boodschap op een positieve manier gebracht worden.

### Pagina 4

tekstfragment 1
(1) Als er ineens blikjes cola opduiken in de koelkast van een studentenhuis, en onwaarschijnlijk genoeg ook geld (op een bordje), wat wordt er dan het meest gestolen? Rijden taxichauffeurs eerder om bij een blinde klant dan bij een klant die kan zien? Dat is het soort vragen dat Dan Ariely, hoogleraar psychologie en gedragseconomie van de Amerikaanse Duke University, in zijn onderzoek beantwoordt. Wanneer gedragen mensen zich oneerlijk? Hoe ver gaan ze dan? Wat moet je doen om ervoor te zorgen dat mensen zich eerlijk gedragen?
(2) Uit Ariely's onderzoeken blijkt dat mensen met allerlei verschillende nationaliteiten oneerlijk zijn en dat mensen oneerlijk zijn op allerlei gebieden. Maar het goede nieuws is: mensen zijn maar een beetje oneerlijk. We liegen niet, bedriegen en frauderen en stelen lang niet zoveel als gemakkelijk zou kunnen.
(3) We zijn volgens Ariely niet rationeel in onze oneerlijkheid. We wegen in het algemeen niet de pakkans af tegen onze mogelijke winst. We zijn gespitst op ‘voordeeltjes’, maar we willen ook graag tegenover onszelf kunnen volhouden dat we goede mensen zijn. Dus bedriegen taxichauffeurs eerder een ziende klant dan een blinde en stelen studenten eerder een blikje cola uit een gemeenschappelijke koelkast dan geld.

naar: Ellen de Bruin, NRC Handelsblad, 13 & 14 oktober 2012

Volgens alinea 2 van tekstfragment 1 zijn mensen ‘maar een beetje oneerlijk’.
2p 10 Welke verklaring daarvoor kan afgeleid worden uit alinea 1 tot en met 3?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.
1p 11 Welke verklaring daarvoor kan afgeleid worden uit alinea 3 van tekstfragment 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen.

In tekst 1 gaat het voornamelijk over de waarheid vermijden, terwijl het in tekstfragment 1 gaat over oneerlijk zijn.
2p 12 Wat is het belangrijkste verschil tussen beide verschijnselen, gelet op het voordeel dat ze volgens de teksten opleveren?
Benoem in je antwoord expliciet de voordelen bij de beide verschijnselen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je totale antwoord niet meer dan 25 woorden.

Een kritisch lezer kan de vraag stellen of het gerechtvaardigd is om onwaarheden te vertellen.
2p 13 Welk antwoord op die vraag kan uit de hoofdtekst worden afgeleid?
Motiveer je antwoord.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden.

HA-1001-a-16-1-o 4 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

tekstfragment 2
[FIGUUR: Een tekstvak met daarin genummerde alinea's en een citaat. Onderaan staan een datum en een url.]

(1) Een leugentje voor eigen bestwil, ouders doen het regelmatig, blijkt uit Chinees en Amerikaans onderzoek. De meest gebruikte leugen? Ouders die net doen alsof ze in het openbaar weglopen en hun kind alleen in hun woedeaanval achterlaten, meldt de BBC.
(2) De onderzoekers stelden verschillende categorieën van liegen op. Zo zijn er ‘onwaarheden met betrekking tot wangedrag’, zoals ‘als je je niet gedraagt, dan bel ik de politie’, en ‘als je niet ophoudt met schreeuwen, wordt die vrouw daar erg boos op je’. Daarnaast is er de categorie ‘onwaarheden met betrekking tot verlaten of blijven’, zoals ‘als je nu niet met me meegaat, zal een kidnapper je meenemen wanneer ik niet bij je ben’. Dan is er ook nog de optimistischer categorie ‘onwaarheden met betrekking tot positieve gevoelens’. Deze categorie wordt vaak gebruikt om aan een kind te vertellen dat een huisdier is overleden: ‘Onze hond woont nu op de boerderij van je oom, want daar heeft hij veel meer ruimte om rond te rennen.’ De ‘leugens met betrekking tot fantaisiepersonages’ worden vaak gebruikt om goed gedrag te stimuleren, bijvoorbeeld in aanloop naar Kerstmis, of ‘eet je groenten, anders komt de tandenfee niet langs om je uitgevallen tand om te ruilen voor een muntje’.
(3) De onderzoekers concludeerden dat er door de resultaten een belangrijke morele vraag ontstaat: is het gerechtvaardigd als ouders liegen?

naar: www.volkskrant.nl, 23 januari 2013

1p 14 ‘De onderzoekers concludeerden dat er door de resultaten een
belangrijke morele vraag ontstaat: is het gerechtvaardigd als ouders
liegen?’ (tekstfragment 2, alinea 3)
Leg uit waarom er in de voorbeelden die in tekstfragment 2 genoemd
worden sprake zou zijn van liegen zoals beschreven in alinea 4 van de
hoofdstekst.
Neem het onderstaande antwoord over en vul het aan.
Er is sprake van liegen, want ...

HA-1001-a-16-1-o 5 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Dit is een examenpagina die voornamelijk bestaat uit tekstuele opgaven, met verwijzingen naar tekstfragmenten en specifieke regels (bv. 'regels 54-56'). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig. De opgaven draaien om interpretatie en samenvatting van aangeboden teksten, met vragen over de inhoud, structuur en betekenis. Er worden concepten onderzocht zoals waarheidsvinding, het vermijden van waarheden, mechanismen om waarheden te verzachten, en de rol van uitgevers bij het beknotten van teksten. De student wordt gevraagd om de beste samenvatting te kiezen, opmerkingen te plaatsen in de context van een tekst, en antwoorden te formuleren binnen een bepaald woordlimiet. De pagina is onderdeel van een groter document, aangegeven door de paginanummering '6 / 12' en de vermelding van een artikelcode.

### Pagina 7

1p 19 Welke van de onderstaande zinnen drukt het best uit wat de
hoofdgedachte is van de tekst 'Of een megaseller, of bijna niets'?
A De teruglopende boekenverkoop heeft negatieve gevolgen voor het
aanbod van literaire uitgeverijen.
B De toekomst van het boeken vak is afhankelijk van een toenemende
verkoop van e-books.
C Om het teruglopen van de boekenverkoop tegen te gaan, zoeken
uitgevers steeds vaker naar bestsellers.
D Uitgevers van literaire werken organiseren steeds vaker activiteiten
om de boekenverkoop te stimuleren.
1p 20 Welke van de onderstaande beweringen is het meest van toepassing op
de tekst 'Of een megaseller, of bijna niets'?
In de tekst wordt een
A bezuinigingsvoorstel voor boekhandels geschetst en wordt een aantal
uitwerkingen daarvan concreet gemaakt.
B crisis in de boekenwereld geschetst en wordt door een aantal
personen een toelichting daarop gegeven.
C probleem van de boekenbranche geschetst en wordt door de auteur
een aantal oplossingen daarbij voorgesteld.
D toekomstbeeld voor het boeken vak geschetst en wordt een aantal
alternatieven daarvoor gegeven.
Tekst 3 Eindelijk gebeurt er iets in het boeken vak
6p 21 Vat de alinea's 3 tot en met 6 van tekst 3 samen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 60 woorden.
1p 22 Wat is de belangrijkste functie van de alinea's 4 tot en met 6 ten opzichte
van alinea 3?
A constatering
B nuancering
C vergelijking
D weerlegging
HA-1001-a-16-1-o
7/12

### Pagina 8

1p 23 Om welk type drogreden gaat het?
A cirkelredenering
B onjuiste oorzaak-gevolgrelatie
C overhaaste generalisatie
D verkeerde vergelijking
2p 24 'Digitalisering is volgens mij eerder verkoopbevorderend dan nadelig.' (regels 39-41)
In het vervolg van alinea 4 staan drie zinnen die de belangrijkste argumentatie bij dit standpunt bevatten.
Citeer die drie zinnen.
1p 25 'Integendeel' (regel 111)
Dit woord duidt op een tegenstelling.
Welke tegenstelling wordt hier bedoeld?
A de boekenverkoop in boekhandels en de online boekenverkoop
B de werkelijkheid van de journalistiek en die van de boekenbranche
C het verleden en de toekomst in de wereld van de uitgevers
D pessimisme en optimisme inzake de toekomst van het boekenvak
1p 26 'nu opeens ligt er een heel nieuw speelveld open.' (regels 135-136)
Wat wordt bedoeld met dat nieuwe speelveld?
A de aanpak van de boekencrisis
B de ontwikkeling van het e-book
C de veranderingen in het boekenvak
D de verkoop van boeken op internet
1p 27 In alinea 1 wordt de vraag gesteld hoe erg de ontwikkelingen in de
boekenbranche zijn.
Welke toekomstvisie wordt in de tekst gegeven als antwoord op deze
vraag?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.
HA-1001-a-16-1-o 8 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Dit is een examenpagina met een reeks opgaven die betrekking hebben op twee teksten (Tekst 2 en Tekst 3) en een tekstfragment (Tekstfragment 3). De opgaven, genummerd 28 tot en met 32, vereisen van de student om teksten te analyseren, vergelijkingen te trekken tussen de begrippen die in de teksten worden besproken, en een mening te onderbouwen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig op deze pagina. De vragen richten zich op het interpreteren van tekst, het identificeren van aannames en het beoordelen van de juistheid van uitspraken. Specifieke opdrachten omvatten het vergelijken van de begrippen 'spaghettimethode' en 'bestselleritis', het formuleren van een antwoord in een of meer volledige zinnen en met een woordlimiet, en het motiveren van een oordeel. De laatste vraag is een meerkeuzevraag gebaseerd op de inhoud van Tekstfragment 3, die een visie op de boekenbranche beschrijft. De vragen toetsen tekstbegrip, analytisch vermogen en de vaardigheid om argumenten te construeren.

### Pagina 10

Tekst 4 Ik eet wat ik wil
1p 33 Welke uitspraak over alinea 1 is juist?
A bewering en een onderbouwing van deze bewering.
B grap als introductie van het tekstonderwerp.
C standpunt en een anekdote over dit standpunt.
D verklaring voor de titel boven de tekst.

In alinea 1 wordt gesproken over de campagne ‘duurzame inzetbaarheid’
en de actie van Bloomberg.
1p 34 Wat is het gemeenschappelijke doel van deze initiatieven, gelet op de
tekst?

In alinea 3 wordt het tomatensoepexperiment beschreven.
1p 35 Wat is de functie van het noemen van het tomatensoepexperiment binnen
de tekst?
A Het experiment wordt genoemd om te laten zien dat mensen
meestal niet hongerig of vol zijn.
B niet zelf bepalen wat ze consumeren.
C 73 procent meer eten dan ze denken.
D zelf bepalen hoeveel ze eten en drinken.

In alinea 4 (regels 51-52) wordt gesproken over opdienen van een
onderzoek door Wansink. Dit zou je als een woordspeling kunnen
opvatten omdat opdienen aan de ene kant met het serveren van voedsel
te maken heeft en aan de andere kant met het presenteren van een nieuw
onderwerp.
1p 36 Citeer twee andere woordspelingen uit de tekst die met eten te maken
hebben.

‘Een belangrijke rol is daarom die van “voedselpoortwachter”.’
(regels 60-61)
1p 37 Welke rol heeft een voedselpoortwachter bij bedrijven?
De voedselpoortwachter
A bepaalt hoeveel en wanneer het personeel eet.
B is verantwoordelijk voor de opbrengst van de kantine.
C selecteert het aanbod voor het personeel.
D waarschuwt de directie op tijd voor overdaad.

HA-1001-a-16-1-o 10 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

1p 38 Welke uitspraak over het zelfinzicht van de consument is blijkens de tekst
‘Ik eet wat ik wil’ inhoudelijk juist?
A Consumenten kampen met volstrekt verkeerde ideeën over de
intenties van beleidsmakers.
B De gemiddelde consument beseft heel goed waar de grenzen van
goed en slecht liggen.
C De meeste consumenten realiseren zich niet dat zij gemakkelijk om de
tuin te leiden zijn.
D Veel consumenten weten van zichzelf best wel hoe ongezond ze
feitelijk eten en drinken.

1p 39 De titel van de tekst is: ‘Ik eet wat ik wil’.
Welke uitspraak over de titel van de tekst is juist, gelet op de strekking
van de tekst?
De titel verwijst enerzijds naar
A de uitkomsten van verouderde experimenten en anderzijds naar de
nieuwste inzichten van de moderne wetenschap.
B een kenmerkend misverstand over het menselijke eetgedrag en
anderzijds naar de houding ten aanzien van overheidsbemoeienis.
C een onbegrensd consumptieaanbod thuis en in bedrijfskantines en
anderzijds naar een onhebbelijke eigenschap van de consument.
D een volgend onderzoek niet bestaande werkelijkheid en anderzijds
naar een situatie die volgens poortwachters moet veranderen.

1p 40 Welke van de onderstaande beweringen is juist, gelet op de inhoud van
de tekst ‘Ik eet wat ik wil’?
In de tekst
A worden meningen over de bemoeienissen van de overheid wat betreft
het eetpatroon van mensen naast elkaar gezet en afgekeurd.
B worden mensen aangespoord om hun eetpatroon aan te passen en
worden tips gegeven op welke manier zij dat het beste kunnen doen.
C wordt geconstateerd dat onderzoek laat zien dat het eetpatroon van
mensen moeilijker te beïnvloeden is dan uit eerder onderzoek bleek.
D wordt gesteld dat informatie en voorlichting het eetpatroon van
mensen minder beïnvloeden dan het beperken van
keuzemogelijkheden.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

HA-1001-a-16-1-o
11 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 12

1p 41 Welke van de onderstaande zinnen drukt het best uit wat de
hoofdgedachte is van de tekst 'Ik eet wat ik wil'?
A Beleidsmakers, zoals burgemeesters en staatssecretarissen, zouden
bereid moeten zijn meer naar de burgers te luisteren, om vervolgens
met de juiste maatregelen de poortwachters thuis en in bedrijven op
de goede manier te stimuleren.
B Burgers hebben de neiging hun eigen inzichten als de juiste te
beschouwen en zijn daarom gekeerd tegen confrontatie met de
inzichten van anderen, ook al zijn die op zuivere experimenten
gebaseerd en daarom moeilijk weerlegbaar.
C Overheidsbemoeienis met de gezondheid van de burgers stuit op
weerstand en is weinig effectief als die zich tot voorlichting beperkt,
maar kan succesvol zijn als voor de consument het aantal
keuzemogelijkheden wordt teruggebracht.
D De neiging van de media om negatief te oordelen over de intenties
van de overheid is gebaseerd op zelfoverschatting en op verkeerde
analyses van de psychologische inzichten die een rol spelen bij het
menselijke eetgedrag.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1001-a-16-1-o
12 / 12
einde