# Eindexamen Natuurkunde HAVO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/natuurkunde/2021/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 1
donderdag 20 mei
13.30 - 16.30 uur
natuurkunde
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1023-a-21-1-o

### Pagina 2

Lassen

Voor deze opgave moet je gebruikmaken van de tabel met
stof eigenschappen van ijzer in figuur 1.

figuur 1

stofeigenschap | waarde
---|---
dichtheid | $7,87\cdot10^3$ kg m$^{-3}$
elasticiteitsmodulus | $2,20\cdot10^{11}$ Pa
smeltpunt | $1,811\cdot10^3$ K
soortelijke warmte | $0,46\cdot10^3$ J kg$^{-1}$ K$^{-1}$
soortelijke weerstand | $1,05\cdot10^{-7}$ $\Omega$m
treksterkte | $3,5\cdot10^8$ Pa
warmtegeleidingscoëfficiënt | $80,3$ W m$^{-1}$ K$^{-1}$

Lassen is een techniek om
metalen delen aan elkaar te
bevestigen. Dit kan door die
delen met een brander zo te
verhitten dat op de plek van de
verhitting het materiaal van beide
delen smelt en vervolgens na
afkoeling tot één geheel samen
vast wordt. Zie figuur 2. Deze
plek wordt een ‘las’ genoemd.

figuur 2

1p 1 Hoe heet de tweede faseovergang in het beschreven lasproces?
A bevriezen
B condenseren
C stollen
D sublimeren

Het smeltpunt kan ook bereikt worden
door een elektrische stroom door de
metalen delen te laten lopen. Hiervoor
wordt een puntlasapparaat gebruikt. Een
puntlasapparaat levert een hoge
stroomsterkte bij een lage spanning over
twee elektroden. Twee plaatjes ijzer
worden met een puntlasapparaat aan
elkaar gelast. Zie figuur 3. De plaatjes
worden op elkaar gelegd en krachtig op
elkaar gedrukt door de twee elektroden.

figuur 3

HA-1023-a-o 2 / 17 lees verder

### Pagina 3

Als de elektroden tegen de plaatjes worden gedrukt gaat er een stroom $I$ door het ijzer tussen de elektroden lopen. Het ijzer tussen de elektroden is bij benadering cilindervormig. Zie figuur 4a. De ijzeren plaatjes tussen de elektroden zijn samen 1,8 mm dik en raken elkaar alleen tussen de elektroden. De oppervlakte $A$ waarmee de ijzeren plaatjes elkaar raken, is $6,4 \cdot 10^{-5} \text{ m}^2$; deze is even groot als de oppervlakte van de punt van een elektrode. Zie figuur 4a en 4b.

figuur 4a
[FIGUUR: Schematische weergave van twee elektroden die aan weerszijden een ijzeren plaatje aandrukken. Boven de bovenste elektrode staat 0,20 V. Naast de ijzeren plaatjes staat de maat 1,8 mm. Het ijzer onder de bovenste elektrode is getekend als gesmolten. Een pijl wijst naar dit gesmolten ijzer met het label 'A'.]

figuur 4b
[FIGUUR: Detailweergave van het contact tussen een elektrode en een ijzeren plaat. De punt van de elektrode is conisch. De pijlen wijzen naar de ijzeren plaat en de elektrode met de labels 'punt van elektrode', 'elektrode', 'ijzeren plaat' en 'gesmolten ijzer'. Een pijl wijst naar een luchtruimte tussen de elektrode en de plaat met het label 'luchtspouw'.]

Over de plaatjes staat een spanning van 0,20 V. De stroomsterkte door het ijzer is op dat moment gelijk aan 68 kA.

3p 2 Toon dat aan met een berekening.

De massa van het cilindervormige deel ijzer tussen de elektroden is $9,1 \cdot 10^{-4} \text{ kg}$. Het ijzer heeft een begintemperatuur van 20 °C. Van de warmte die ontstaat tussen de elektroden wordt 15% gebruikt om het ijzer tussen de elektroden tot het smeltpunt te verhitten. De weerstand van het ijzer tussen de elektroden wordt als constant beschouwd.

5p 3 Bereken na hoeveel tijd het ijzer begint te smelten.

HA-1023-a-o 3 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Vaak worden meerdere lasser naast elkaar gemaakt. Zie figuur 5 en schematisch in figuur 6. De elektrische spanning over de elektroden is voor iedere las even groot.

figuur 5
[FIGUUR: Een foto van een puntlasapparaat dat metaal las. Twee elektroden drukken op een metalen plaat die op een andere metalen plaat ligt.]

figuur 6
[FIGUUR: Een schematische tekening van twee elektroden die twee metalen platen aan elkaar vastlassen. Er is een "luchtspleet" getoond.]

2p 4 Leg uit of de stroomsterkte door de elektroden tijdens het maken van meerdere lasser naast elkaar groter wordt, kleiner wordt of gelijk blijft.

In werkelijkheid blijft de weerstand van het ijzer tussen de elektroden niet constant gedurende het vormen van een las (de ‘lastijd’). Zie figuur 7.

2p 5 Leg met behulp van figuur 7 uit of ijzer een PTC-materiaal of een NTC-materiaal is.

figuur 7
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as R (weerstand) en op de x-as lastijd. De weerstand stijgt in de loop van de tijd.]

HA-1023-a-o
4 / 17

lees verder ►►►


### Pagina 5

De koperen elektroden worden heet tijdens het lassen. Ze moeten daarom
gekoeld worden door er met slangen water doorheen te pompen. Zie
figuur 8.
[FIGUUR: Een close-up afbeelding van een lasapparaat met twee koperen
elektroden, waaraan slangen bevestigd zijn.]
Op de uitwerkbijlage staan drie stellingen over het heet worden van de
elektroden.
2p 6 Geef op de uitwerkbijlage per stelling met een kruisje aan of deze waar of
niet waar is.
Als de las is afgekoeld zijn de ijzeren plaatjes op die plek tot één geheel
met elkaar verbonden. De oppervlakte $A$ van de las is $6,4 \cdot 10^{-5}$ m$^2$.
Op de las kan een trekkracht $F$ uitgeoefend worden. Zie figuur 9.
figuur 9
[FIGUUR: Een doorsnede van twee overlappende metalen plaatjes, aan de
bovenkant is een cirkelvormige las aangebracht. Er is een neerwaartse
kracht $F$ en een oppervlakte $A$ getekend.]
2p 7 Bereken de maximale trekkracht $F$ op de las zonder dat de las breekt.

HA-1023-a-o 5 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 6

De maan Europa
De planeet Jupiter heeft meerdere manen. Zie figuur 1. Deze figuur is niet op schaal. Een van deze manen heet Europa. Gegevens over de maan Europa zijn te vinden in Binas-tabel 31 of Sciencedata-tabel 3.3a.
figuur 1
[FIGUUR: schematische weergave van de planet Jupiter met vier manen, Io, Europa, Ganymedes en een vierde, onbenoemde maan, in elliptische banen rond Jupiter.]
3p 8 De straal van de baan van Europa is $670,9 \cdot 10^6$ m.
Bereken de baansnelheid van Europa rond Jupiter.
De oppervlaktetemperatuur van Europa is 173 K. Dit is bepaald door $\lambda_{max}$ te meten van het infraroodspectrum dat deze maan uitzendt.
3p 9 Bereken de frequentie die hoort bij deze $\lambda_{max}$.
HA-1023-a-o 6/17 lees verder ►►►

### Pagina 7

Sommige wetenschappers denken dat de temperatuur onder het
oppervlak van Europa veel hoger is dan 173 K. Hun verklaring hiervoor is
de voortdurende verandering van de gravitatiekracht op de maan Europa.
In figuur 2 zijn Jupiter en Europa getekend. Deze figuur is niet op schaal.
Op de maan Europa zijn twee punten gemarkeerd met 'a' en 'b'.

figuur 2
[FIGUUR: Een grote cirkel met "Jupiter" aan de rechterkant. Een kleinere cirkel met "Europa" eronder. Twee punten, a en b, zijn op de rand van de cirkel Europa aangegeven.]

De gravitatiekracht die Jupiter op Europa uitoefent is in punt a niet even
groot als in punt b. Hierdoor wordt Europa een beetje vervormd. Dit is
schematisch weergegeven in figuur 3.

figuur 3
I
[FIGUUR: Een grote cirkel met "Jupiter" aan de rechterkant. Een kleinere, licht vervormde cirkel met "Europa" eronder. Twee punten, a en b, zijn op de rand van de vervormde cirkel Europa aangegeven.]

II
[FIGUUR: Een grote cirkel met "Jupiter" aan de rechterkant. Een kleinere, licht vervormde cirkel met "Europa" eronder. Twee punten, a en b, zijn op de rand van de vervormde cirkel Europa aangegeven.]

2p 10 Beredeneer met behulp van de formule voor de gravitatiekracht welke
figuur (I of II) de vervorming van Europa het best weergeeft.

HA-1023-a-0 7 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 8

Behalve Jupiter oefenen ook de manen Ganymedes en Io een (kleine) gravitatiekracht uit op Europa. Omdat deze drie manen ten opzichte van elkaar in beweging zijn, veranderen deze gravitatiekrachten steeds. De wetenschappers denken dat de maan Europa zo 'gekeerd' wordt. Hierbij zou dan warmte ontstaan waardoor de temperatuur in het inwendige van Europa kan stijgen.

In figuur 4 is de stand van de drie manen op een bepaald moment $t = 0$ weergegeven. Neem aan dat Jupiter stilstaat en dat de drie manen in een cirkelbaan in de aangegeven richting bewegen. Op $t = 3,55$ d heeft de maan Io 2,0 omwentelingen om Jupiter gemaakt en is de stand zoals in figuur 5. Figuur 4 en 5 zijn niet op schaal.

[FIGUUR: Schematische weergave van Jupiter met drie manen (Io, Europa, Ganymedes) in cirkelbanen. Io bevindt zich het dichtst bij Jupiter, gevolgd door Europa, en Ganymedes het verst weg. Pijlen geven de bewegingsrichting aan. Bij figuur 4 is aangegeven $t=0$.]

[FIGUUR: Schematische weergave van Jupiter met drie manen (Io, Europa, Ganymedes) in cirkelbanen. Io bevindt zich het dichtst bij Jupiter, gevolgd door Europa, en Ganymedes het verst weg. Pijlen geven de bewegingsrichting aan. Bij figuur 5 is aangegeven $t = 3,55$ d.]

1p 11 Vergelijk de resulterende kracht op (het zwaartepunt van) Europa in figuur 5 met die in figuur 4. Welke uitspraak is waar?
A De resulterende kracht op Europa in figuur 5 is kleiner dan die in figuur 4.
B De resulterende kracht op Europa in figuur 5 is even groot als die in figuur 4.
C De resulterende kracht op Europa in figuur 5 is groter dan die in figuur 4.

De omlooptijden van de manen van Jupiter hebben een vaste verhouding tot elkaar. Er geldt:
$T_{\text{Io}} : T_{\text{Europa}} : T_{\text{Ganymedes}} = 1 : 2 : 4$

4p 12 Figuur 4 en figuur 5 staan ook op de uitwerkbijlage. Teken in de derde figuur op de uitwerkbijlage de stand van de manen op $t = 5,32$ d. Leg je antwoord uit met behulp van een berekening.

HA-1023-a-o
8 / 17

### Pagina 9

Kitmarker

Een kitmarker is een permanente
lichtbron die aan een sleutelbos
gehangen kan worden. Zie figuur 1.
Zo zijn sleutels in het donker terug
te vinden. Een kitmarker heeft
geen batterij. Het is een glazen
buisje met daarin gasvormig H-3
(tritium). Tritium is een $\beta$-straler.
Geef de vergelijking van de
vervalreactie van tritium.

figuur 1
[FIGUUR: Een foto van een sleutelbos met een kitmarker eraan.]

3p 13

De binnenkant van de glazen buis
is voorzien van een speciale verflaag. De vrijgekomen straling uit het
tritiumverval zorgt ervoor dat de verflaag groenblauw licht gaat uitzenden.
De fotonen van dit zichtbare licht hebben een energie van 2,5 eV.
Bereken de frequentie van deze fotonen.

3p 14

De uitgezonden $\beta$-deeltjes passeren de positieve kernen van het tritium.
Hierbij verandert de richting van de baan van het $\beta$-deeltje.

1p 15

In welke figuur is een mogelijke verandering van de richting van de baan
juist weergegeven?

[FIGUUR: Vier diagrammen (A, B, C, D) die verschillende trajecten van een $\beta$-deeltje in de buurt van een positieve kern (aangegeven met '+') weergeven.]

A
B
C
D

Bij de verandering van de baan van een $\beta$-deeltje komt energie vrij. Deze
energie komt vrij als een foton met een energie van $1,0 \cdot 10^{-2}$ MeV. Dit
foton wordt ook door de kitmarker uitgezonden.
Welke soort elektromagnetische straling is dit?

1p 16

A ultraviolette straling
B röntgenstraling
C zachte gammastraling
D harde gammastraling

HA-1023-a-o 9 / 17 lees verder

### Pagina 10

Sleutels worden vaak meegenomen in een broekzak. De kitmarker wordt dan langdurig tegen het lichaam gedragen. Een onderzoeker wil het risico hiervan onderzoeken. Hij wil veilig de halveringsdikte voor deze fotonen in menselijk lichaamsweefsel bepalen. In plaats van menselijk weefsel gebruikt hij aluminium en hanteert hij daarbij de volgende vuistregel:

De halveringsdikte van menselijk lichaamsweefsel voor dit soort straling is 10 keer zo groot als de halveringsdikte van aluminium.

Achter aluminium plaatjes van diverse diktes meet de onderzoeker de intensiteit van de straling afkomstig van de kitmarker. Hij meet met een GM-teller het aantal pulsen per minuut. Zijn metingen zijn uitgezet in een diagram. Zie figuur 2.

figuur 2
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'intensiteit (pulsen per minuut)' en op de x-as 'dikte aluminium (mm)'. De y-as loopt van 2,0 x 10³ tot 7,0 x 10³. De x-as loopt van 0,0 tot 2,5. Er is een dalende lijn met datapunten getekend.]

Ten slotte heeft hij de achtergrondstraling bepaald. Deze is $1,00 \cdot 10^3$ pulsen per minuut. Figuur 2 is ook op de uitwerkbijlage weergegeven.

4p 17 Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de halveringsdikte voor de straling van de kitmarker in menselijk lichaamsweefsel.

HA-1023-a-0 10 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 11

De onderzoeker neemt aan dat iemand de kitmarker 8,0 uur per dag in zijn zak heeft. De bestraalde lichaamsmassa is $1,5 \cdot 10^2$ gram. Deze massa absorbeert per seconde de energie van $1,25 \cdot 10^3$ fotonen. De weegfactor voor deze straling is 1. Ieder foton heeft een energie van $1,6 \cdot 10^{-15}$ J. De equivalente dosislimiet voor dit deel van het lichaam is 50 mSv per jaar.
4p 18 Toon met een berekening aan of de opgelopen straling beneden de jaarlijkse ekwivalente dosislimiet blijft.
HA-1023-a-o 11 / 17 lees verder

### Pagina 12

Sprong van Luke Aikins
In 2016 sprong skydiver Luke Aikins zonder parachute vanaf een hoogte
van bijna 8 km recht naar beneden. Boven de grond was een groot net
opgespannen om hem veilig op te vangen. Zie figuur 1 en 2.

figuur 1
[FIGUUR: Een parachutist valt in de lucht met een ruimtelijk landschap op de achtergrond.]
figuur 2
[FIGUUR: Twee kranen die een groot net omhoog houden in een landschap.]

Aikins ondervond een luchtweerstandskracht. Hiervoor geldt:
$$F_w = kAv^2$$
Hierin is:
- $k$ een constante;
- $A$ de frontale oppervlakte van Aikins;
- $v$ de snelheid ten opzichte van de lucht.

2p 19 Leid de eenheid van $k$ af in (grond)eenheden van het SI zoals vermeld in
Binas-tabel 3a of Sciencedata-tabel 1.3a.

Dankzij de luchtweerstandskracht bereikte hij na verloop van tijd een
constante snelheid van 54 m s$^{-1}$. Zijn massa is 75 kg en zijn frontale
oppervlakte is 0,80 m$^2$.

2p 20 Bereken de waarde van $k$.

HA-1023-a-o 12 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 13

Tijdens de laatste 1,0 kilometer op weg naar het net was Aikins'
valsnelheid $54 \text{ m s}^{-1}$. Ook was er zijwind die hem een constante
horizontale snelheid zou geven van $4,9 \text{ km h}^{-1}$. Aikins moest tijdens zijn
val daarom bijsturen op weg naar het net.

4p 21 Voer de volgende opdrachten uit:
- Bereken de valtijd waarin Aikins de 1,0 kilometer naar het net aflegde.
- Bereken hoe ver Aikins zou afwijken van de koers als hij niet zou
bijsturen.

Een landing op de buik is gevaarlijk. Aikins moest daarom vlak voor de
landing draaien. Dat deed hij door een van zijn handen dichter bij zijn
lichaam te houden. In figuren 3 en 4 is dat weergegeven. Aikins wordt
hierbij als stilstaand beschouwd, terwijl de bewegende lucht
weerstandskracht op zijn beide handen uitoefent. Andere krachten worden
niet meegenomen.

figuur 3 figuur 4
[FIGUUR: Een schematische tekening van een parachutespringer van bovenaf gezien. In figuur 3 zijn de armen gespreid en de krachtvector staat loodrecht op de arm. In figuur 4 is één arm gebogen en de andere gestrekt, met een pijl die de draaibeweging aangeeft.]

Op beide handen werken even
grote luchtweerstandskrachten. De
aangrijpingspunten
van deze krachten zijn
weergegeven in de figuur.
Aikins is hierbij in evenwicht.

Aikins buigt één hand dichter naar
zich toe. De grootte van de
luchtweerstandskrachten op zijn
handen blijft constant. Hierdoor
ontstaat een verschil in moment links
en rechts. Als gevolg van het buigen
begint Aikins te draaien rondom
draaipunt D, in de richting van de
kracht met het grootste moment.

Op de uitwerkbijlage staan figuren 3 en 4 en twee invulzinnen.
4p 22 Voer de volgende opdrachten uit:
- Teken op de uitwerkbijlage in beide figuren de
luchtweerstandskrachten op de handen. Teken alle krachten in de
juiste onderlinge verhouding.
- Teken in beide figuren de armen die horen bij deze krachten.
- Omcirkel in iedere zin het goede antwoord.

HA-1023-a-o 13 / 17 lees verder

### Pagina 14

Van de landing in het net is een videometing gemaakt. Zie figuur 5.
figuur 5
1 2
[FIGUUR: Twee afbeeldingen van een vallende persoon met een parachute.]
3 4
[FIGUUR: Twee afbeeldingen van een vallende persoon met een parachute.]

Het net remde Aikins af van 54 m s⁻¹ tot stilstand. Tijdens het afremmen
legde Aikins nog 37 m naar beneden af. Verwaarloos de arbeid door de
luchtwrijvingskracht tijdens het remmen.
54p 23 Bereken de energie die het net geabsorbeerd heeft.

Het net moest aan diverse eisen voldoen om Aikins veilig tot stilstand te
brengen. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met technische
ontwerpoplossingen voor het net en natuurkundige concepten die daarbij
een rol spelen.
2p 24 Omcirkel bij elke ontwerpoplossing het beste bijbehorende natuurkundige
concept.

Op de uitwerkbijlage staat het (v,t)-diagram van het laatste deel van de
stunt van Aikins: het afremmen in het net. Ook staat op de uitwerkbijlage
een tweede diagram. In dit diagram is af te lezen gedurende hoeveel tijd
een mens een bepaalde vertraging veilig kan ondergaan voordat deze
vertraging schadelijk wordt.
4p 25 Voer de volgende opdrachten uit met behulp van de grafieken op de
uitwerkbijlage:
- Bepaal de grootte en de tijdsduur van de maximale vertraging die
Aikins onderging.
- Toon aan of deze maximale vertraging veilig was voor Aikins.

HA-1023-a-o 14 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 15

Cicaden

In het bos zijn in de zomer vaak cicaden te vinden. Zie figuur 1 en 2.
Figuur 2 is hier op ware grootte.

figuur 1
[FIGUUR: Een close-up van een cicade zittend op een boomstam.]

figuur 2
[FIGUUR: Een close-up van een cicade op een vinger.]

De mannetjes van deze insectensoort produceren een hard geluid om
vrouwtjes te zoeken.

2p 26 Omcirkel in iedere zin op de uitwerkbijlage het goede antwoord.

De mannetjes produceren het geluid door het afwisselend samentrekken
en ontspannen van een spier, waardoor een zogenaamde tymbaal van
vorm verandert.
Bij het aanspannen van de spier veroorzaakt die vormverandering van de
tymbaal kortstondig een geluidspuls (de 'in-klik'). Door de spier te
ontspannen klapt de tymbaal weer terug en wordt opnieuw een korte
geluidspuls gemaakt (de 'uit-klik'). Zie figuur 3.

figuur 3
[FIGUUR: Drie schema's die de beweging van een tymbaal beschrijven: 'ontspannen spier', 'aanspannen spier: in-klik', en 'ontspannen spier: uit-klik'.]

HA-1023-a-o 15 / 17 lees verder ►►►


### Pagina 16

Van het geluid van een cicade is een oscillogram gemaakt. Zie figuur 4.

figuur 4

[FIGUUR: Een oscillogram toont de geluidsgolf van een cicade, met markeringen voor "Klok", "Geluid cicade", "In-klik" en "Uit-klik".]

In figuur 4 is opeenvolgend het patroon van de geluidspuls van de in-klik en van de uit-klik te zien.

Het oscillogram is gemaakt met een meetapparaat dat voor de tijdsregistratie gebruikmaakt van een klok. De klok produceert om de 10 ms een piek. Deze pieken zijn ook weergegeven in figuur 4. Deze figuur staat ook op de uitwerkbijlage.

3p 27 Bepaal de frequentie van het geluid van de uit-klik.

1p 28 Het geluid wordt door de buikholte versterkt. Geef de naam van dit verschijnsel.

1p 29 In figuur 4 is te zien dat de amplitude van de trilling van de uit-klik afneemt.
Wat betekent dat voor het geluid dat bij die trilling hoort?
A De toon wordt in de loop van de tijd luider.
B De toon wordt in de loop van de tijd hoger.
C De toon wordt in de loop van de tijd lager.
D De toon wordt in de loop van de tijd zachter.

HA-1023-a-0 16 / 17 lees verder

### Pagina 17

De mannetjescicaden maken dit geluid om vrouwtjes te vinden. Een
vrouwtje reageert door geluid te maken met haar vleugels. In het bos
kunnen bomen het geluid blokkeren als de golflengte van het geluid korter
is dan de breedte van een boom. Bij een langere golflengte buigt het
geluid om de boom heen en is het ook achter de boom te horen. De
temperatuur in het bos is 30 °C.
30
3p
Bepaal de maximale frequentie van het geluid van het vrouwtje dat ook
achter de boom uit figuur 1 te horen is. Schat daartoe eerst de dikte van
die boom met behulp van figuur 1 en 2.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1023-a-o
17/17
einde