# Eindexamen Natuurkunde HAVO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/natuurkunde/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijdvak 1
maandag 14 mei
13.30 - 16.30 uur
natuurkunde
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring,
uitleg, berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1023-a-18-1-0

### Pagina 2

```json
{
  "page_type": "opgaven",
  "exam_info": {
    "subject": "Scheepsradar",
    "year": null,
    "tijdvak": null
  },
  "transcription": "Scheepsradar\nSommige schepen hebben\neen radarinstallatie om de\nafstand tot andere schepen\nof voorwerpen in de\nomgeving te meten. Een\nradarinstallatie zendt\nhiervoor\nelektromagnetische\nsignalen uit die weerkaatst\nworden door een voorwerp.\nDoor de tijd tussen het\nuitzenden en het ontvangen\nvan een signaal te meten, kan de afstand tot het voorwerp bepaald\nworden, ook als dat voorwerp zich op grote afstand van het schip bevindt.\nEen veelgebruikt type radar is de pulsradar. Dit type radar zendt een kort\nelektromagnetisch signaal uit en ontvangt even later de echo van dit\nsignaal. Op een bepaald moment wordt er 0,26 ms gemeten tussen het\nuitzenden en het ontvangen van een signaal.\n3p 1 Bereken de afstand tot het voorwerp.\nHet signaal is een puls die bestaat uit een aantal opeenvolgende\nelektromagnetische golven. Deze golven worden gemaakt met een vaste\nfrequentie van 9,38 GHz. Eén puls duurt 0,100 µs. Zie figuur 1.\nfiguur 1\n\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\

### Pagina 3

Dit wordt beschreven met de radarvergelijking:
$$ \frac{r^4}{PA} = constant $$ Hierin is:
- r het bereik (in m);
- P het vermogen van de radar (in W);
- A de reflecterende oppervlakte van het doel (in m²).
Het bereik van een pulsradar is 30 km voor een doel met een
reflecterende oppervlakte van 6,0 m². Bij gelijk vermogen is het bereik van
deze radar voor een ander doel gelijk aan 45 km.
2p 4
2p
5
Bereken hoe groot de reflecterende oppervlakte van dat andere doel is.
Het bereik wordt ook bepaald door de herhalingsfrequentie.
Dit is de frequentie waarmee de pulsen uitgezonden worden. Een nieuwe
puls mag niet uitgezonden worden voordat de vorige puls is ontvangen.
Op de uitwerkbijlage staan hierover drie zinnen.
Omcirkel in deze zinnen telkens het juiste alternatief.
Naast de pulsradar bestaat er ook de breedbandradar. Dit type radar
heeft twee antennes, één om continu uit te zenden en één om continu te
ontvangen. Het vermogen van de zender blijft constant.
Het uitgezonden signaal is schematisch weergegeven in figuur 2.
figuur 2
$f$
(Hz)
+
+ t (s)
1p
6
Geef aan of hier sprake is van frequentiemodulatie of van
amplitudemodulatie.
Op de uitwerkbijlage is naast het uitgezonden signaal ook het signaal
weergegeven dat de radar ontvangen heeft na weerskaatsing op een
reflecterend doel. In deze figuur is de tijd tussen het uitzenden en het
ontvangen van het signaal aangegeven met $\Delta t$. Ook de periode $T$ van het
signaal is aangegeven. Uit de verhouding $\Delta t / T$ is de afstand tot het
reflecterende doel te bepalen.
Deze radar heeft een bereik van 75 km. Bij deze afstand geldt $\Delta t = T$. De
echo is dan net terug voordat het signaal opnieuw wordt uitgezonden.
2p
7
Bepaal met behulp van de figuur op de uitwerkbijlage de afstand tot dit
reflecterende doel.
HA-1023-a-18-1-o
3/12
lees verder

### Pagina 4

```json
{
  "page_type": "opgaven",
  "exam_info": {
    "subject": "Natuurkunde",
    "year": "2018",
    "tijdvak": "1"
  },
  "figures": [
    "Vergrote weergave van geweven textiel.",
    "Vergrote weergave van geweven textiel met geleidende draden in de lengterichting.",
    "Grafiek die de soortelijke weerstand (ρ) in Ωm uitzet tegen het massapercentage nikkel op de x-as, met waarden van 0% tot 60% en ρ van 1,0·10⁻⁷ tot 6,0·10⁻⁷ Ωm."
  ],
  "keywords": "textiel, draden, lengterichting, breedterichting, doorsnede, oppervlakte, massa, dichtheid, niet-geleidend, geleidend, metaaldraden, legering, koper, nikkel, diameter, weerstand, temperatuur, soortelijke weerstand, massapercentage, grafiek"
}
```

### Pagina 5

Geleidend textiel kan onder andere
gebruikt worden als elektrisch
verwarmde deken tijdens operaties.
Zie figuur 4.
De geleidende draden in het
weefsel van de deken zijn allemaal
identiek. Deze verwarmingsdraden
zijn met metalen stripjes met elkaar
verbonden. Zie figuur 5 en 6. De
weerstand van de metalen stripjes
is te verwaarlozen.
figuur 5
stripjes
figuur 4
figuur 6
12,0 V
stripjes
In de deken zitten 10 verwarmingsdraden volgens de schakeling van
figuur 6. De verwarmingsdraden in de deken zijn van een ander materiaal
dan CuNi gemaakt.
Eén verwarmingsdraad heeft bij kamertemperatuur een weerstand van
3,6 $\Omega$.
De deken heeft een totale weerstand van 1,4 $\Omega$.
3p
10
Toon dit aan met behulp van een berekening.
Een patiënt wordt warm gehouden door de deken aan te sluiten op een
spanningsbron van 12,0 V.
Bereken het elektrisch vermogen van de deken direct na het inschakelen.
3p
11
De operatie deken mag tijdens het gebruik niet te warm worden. Het is
voor het ontwerp van de deken belangrijk om te weten of de draden van
PTC- of van NTC-materiaal gemaakt moeten worden. Op de
uitwerkbijlage staan hierover een aantal zinnen.
3p
12
Omcirkel in deze zinnen telkens het juiste alternatief.
HA-1023-a-18-1-0
5/12
lees verder

### Pagina 6

SpaceShipOne
Sinds 2004 bestaat de mogelijkheid om
met het ruimteschip SpaceShipOne een
paar minuten in de ruimte te verblijven.
In figuur 1 is getekend hoe dat gaat.
Figuur 1 is niet op schaal.
Een speciaal daarvoor gemaakt vliegtuig
(de White Knight) brengt het ruimteschip
SpaceShipOne naar een hoogte van
ongeveer 15 km waar het ruimteschip
wordt losgekoppeld. In de figuur zijn de
punten a, b, c, d en e aangegeven.
In punt a schakelt de raketmotor aan
en dan gaat SpaceShipOne met een
grote versnelling vrijwel verticaal
omhoog.
In punt b gaat de raketmotor uit.
Punt c is het hoogste punt van de
baan. Na het passeren van dit punt
valt SpaceShipOne terug naar de
aarde.
Na het passeren van punt d begint het ruimteschip door de
luchtweerstand weer af te remmen.
Vanaf punt e gaat SpaceShipOne als zweefvliegtuig verder tot de
landing.
Op de uitwerkbijlage staat de grafiek van de verticale snelheid $v_{y}$ als
functie van de tijd van een vlucht van het ruimteschip. De tijdstippen die
horen bij het passeren van de punten a, b, c en d zijn op de horizontale as
aangegeven.
Tijdstip $t_{c}$ hoort bij het hoogste punt c van de baan.
1p 13 Geef aan hoe dat uit de grafiek blijkt.
3p 14 Bepaal met behulp van de grafiek op de uitwerkbijlage de versnelling in
punt c.
figuur 1
[FIGUUR: Illustratie van de baan van een ruimteschip in de ruimte met sterren. Punten a, b, c, d, e zijn aangegeven op de baan. Onderin de afbeelding zijn er twee vliegtuigen te zien, vermoedelijk de 'White Knight'.]
HA-1023-a-18-1-o
6/12
lees verder

### Pagina 7

Op een bepaalde hoogte ten opzichte van de aarde (maar ook aan het
aardopperlak zelf) geldt voor de valversnelling:
g = GM
r2
Hierin is:
– G de gravitatieconstante (in Nm2kg–2);
– M de massa van de aarde (in kg);
– r de afstand tot het middelpunt van de aarde (in m).
4p 15 Bereken de valversnelling op 100 km hoogte.
2p 16
De inzittenden van het ruimteschip zijn op een deel van hun vlucht
gewichtloos; dit betekent dat de normaalkracht op de inzittenden op dat
moment gelijk is aan 0 N.
Op de uitwerkbijlage staat hierover een tabel.
Kruis in de tabel op de uitwerkbijlage aan of de inzittenden van het
ruimteschip wel of niet gewichtloos zijn op de trajecten ab, bc, cd en in
punt c.
Op tijdstip tb wordt de motor uitgeschakeld en bevindt het ruimteschip zich
op een hoogte van 45 km. Op tijdstip te wordt het hoogste punt bereikt.
Mensen die op een hoogte van 100 km of meer zijn geweest, mogen zich
astronauten noemen.
4p 17
Toon met behulp van de grafiek op de uitwerkbijlage aan of de inzittenden
van het ruimteschip zich astronaut mogen noemen na de vlucht.
HA-1023-a-18-1-o
7/12
lees verder
►►►

### Pagina 8

```json
{
  "page_type": "opgaven",
  "exam_info": {
    "subject": null,
    "year": null,
    "tijdvak": null
  },
  "figures": [],
  "keywords": "Technetium-99m, tracer, vervalproduct, molybdeen-99, metastabiel, vervalreactie, bestraling, besmetting, scheidingsproces, verontreiniging, bètaestraling, activiteit, kernen, lood, gammfotonen, bètaedeeltjes"
}
```

### Pagina 9

De intensiteit van de gammastraling van het Tc-99m buiten de pot is
relatief klein.
Het percentage van de oorspronkelijke intensiteit dat aan de buitenkant
van de pot gemeten wordt, kan zowel voor Tc-99m als Mo-99 met behulp
van de halveringsdikte bepaald worden. Op de uitwerkbijlage staan
hierover twee tabellen.
3p 22 Voer de volgende opdrachten uit:
— Noteer op de uitwerkbijlage in de eerste tabel de halveringsdikte (in
cm) van lood voor gammastraling met een energie van 0,1 MeV en
met een energie van 1,0 MeV.
— Omcirkel op de uitwerkbijlage in de tweede tabel de intensiteit
(in % van de oorspronkelijke intensiteit) van de gammastraling van
Tc-99m en van Mo-99 buiten de pot.
Als voor een behandeling in het ziekenhuis het Tc-99m te vroeg wordt
geproduceerd, neemt de verontreiniging met Mo-99 toe. Op de
2p 23 uitwerkbijlage staan hierover drie zinnen.
Omcirkel in deze zinnen telkens het juiste alternatief.
HA-1023-a-18-1-0
9/12
lees verder ►►►

### Pagina 10

```json
{
  "page_type": "opgaven",
  "exam_info": {
    "subject": "Natuurkunde",
    "year": "2018",
    "tijdvak": "1"
  },
  "figures": [
    "Foto van een auto op het ijs, met mensen die een staalkabel gebruiken om de auto te trekken.",
    "Schematische tekening van een auto op een helling van ijs, met krachten die op de auto werken.",
    "Detail van de dwarsbalk en de as van de auto die in het ijs is geslagen."
  ],
  "keywords": "auto, ijs, staalkabel, spankracht, normaalkracht, kracht F, zwaartekracht, helling, mechanica, krachten"
}
```

### Pagina 11

```json
{
  "page_type": "opgaven",
  "exam_info": {},
  "figures": [
    "Bovenaanzicht van een auto verbonden met een kabel aan een draaipunt S, met een dwarsbalk.",
    "Diagram met draaipunt S, een staaf met markeringen I, II, III, en pijlen die de richting van de snelheid aangeven."
  ],
  "keywords": "kracht, spankracht, kabel, elasticiteitsmodulus, doorsnede, lengteverandering, snelheid, draaipunt, balk, auto"
}
```

### Pagina 12

De drie mannen leveren ieder een even grote arbeid.
1p 28 Welke man duwt met de grootste kracht?
A man I
B man II
C man III
D ledere man duwt met een even grote kracht.
In het ontwerp zijn verschillende veranderingen mogelijk. In de tabel op
de uitwerkbijlage staan enkele voorstellen voor veranderingen.
3p 29 Kruis in de tabel per verandering aan of de kracht die één man op het
einde van de dwarsbalk moet uitoefenen om de auto uit het ijs te takelen
groter wordt, kleiner wordt of gelijk blijft.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1023-a-18-1-o
12/12
einde