# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2025 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2

## Vraag 1 – Samenwerking bij vechtafspraken (2017) (1 punt)

1p 1 Gebruik regel 1 tot en met 21 van tekst 1. Leg uit dat uit het onderzoek uit 2017 blijkt dat in het verschijnsel vechtafspraken samenwerking te herkennen is. Gebruik in je uitleg: - de omschrijving van het kernconcept samenwerking; - informatie uit regel 1 tot en met 21 van tekst 1 waaruit samenwerking blijkt. Gebruik tekst 1. In tekst 1 staat dat vechtgroepen door hun veranderde gedrag na 2017 uitgroeien tot een bedreiging van de openbare veiligheid. Er wordt onderscheid gemaakt tussen subjectieve en objectieve onveiligheid.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het onderzoek uit 2017 aantoont dat er sprake is van samenwerking bij vechtafspraken. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'samenwerking' en specifieke informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'samenwerking'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren en deze koppelen aan een kernconcept om een uitleg te formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je de situatie van 2017 beschrijft en niet de latere, zorgelijkere situatie. Zorg ervoor dat je de link legt tussen de informatie uit de tekst en de definitie van samenwerking, in plaats van alleen te citeren.

Kernbegrippen: samenwerking

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de bron citeren zonder de link te leggen met de definitie van het kernconcept samenwerking.
- De situatie van 2017 verwarren met de latere, meer zorgelijke situatie die ook in de tekst wordt beschreven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Subjectieve en objectieve onveiligheid door vechtgroepen (2 punten)

Gebruik tekst 1.
In tekst 1 staat dat vechtgroepen door hun veranderde gedrag na 2017 uitgroeien tot een bedreiging van de openbare veiligheid.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen subjectieve en objectieve onveiligheid.
Beredeneer dat zowel de subjectieve als de objectieve onveiligheid toeneemt door het veranderde gedrag bij vechtafspraken na 2017.
Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van subjectieve onveiligheid;
– een omschrijving van objectieve onveiligheid;
– per vorm van onveiligheid informatie uit tekst 1.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe zowel het gevoel van onveiligheid (subjectief) als de feitelijke kans om slachtoffer te worden (objectief) toeneemt door het veranderde gedrag van vechtgroepen na 2017, gebaseerd op de gegeven tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'subjectieve onveiligheid' en 'objectieve onveiligheid' kennen en kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en koppelen aan de juiste concepten (subjectieve en objectieve onveiligheid) om een beredeneerd antwoord te formuleren.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'gevoel van onveiligheid' (subjectief) en 'feitelijke kans om slachtoffer te worden' (objectief). Zorg ervoor dat je voor beide vormen van onveiligheid specifieke informatie uit tekst 1 gebruikt die de toename onderbouwt.

Kernbegrippen: subjectieve onveiligheid, objectieve onveiligheid

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van subjectieve onveiligheid (het gevoel van onveiligheid) met objectieve onveiligheid (de feitelijke, statistische kans om slachtoffer te worden).
- Het niet specifiek koppelen van de juiste informatie uit de tekst aan de juiste vorm van onveiligheid. Bijvoorbeeld, het noemen van 'gevoel' bij objectieve onveiligheid.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 10 – Kenmerken van pressiegroepen en politieke partijen (2 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 4.
De jongerenpartij van Van Duijn kan gezien worden als een single-issue-partij. Single-issue-partijen hebben kenmerken van een pressiegroep en van een politieke partij. Pressiegroepen en politieke partijen hebben allebei als kenmerk dat ze proberen om invloed uit te oefenen op politieke besluitvorming.
– Geef aan welk ander kenmerk van een pressiegroep te herkennen is in de jongerenpartij. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4.
– Geef aan welk ander kenmerk van een politieke partij te herkennen is in de jongerenpartij. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4.

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerken van de jongerenpartij van Van Duijn benoemen, één als pressiegroep en één als politieke partij, en deze onderbouwen met informatie uit tekst 4 (regel 1-33).

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van een pressiegroep en een politieke partij kennen, en weten wat een single-issue-partij is.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en toepassen om kenmerken van politieke organisaties te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk gevraagd kenmerk een 'ander' kenmerk dan 'invloed uitoefenen op politieke besluitvorming' noemt. Zorg ervoor dat je de kenmerken correct toewijst aan pressiegroep en politieke partij. Verwijs specifiek naar de tekst (regelnummers) om je antwoord te onderbouwen.

Kernbegrippen: pressiegroep, politieke partij, single-issue-partij

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de kenmerken van een pressiegroep en een politieke partij.
- Het niet noemen van een 'ander' kenmerk dan het al in de vraag genoemde kenmerk (invloed uitoefenen op politieke besluitvorming).
- Het niet specifiek verwijzen naar de tekst (regel 1-33) om het gekozen kenmerk te onderbouwen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Representativiteit van jongeren in de Tweede Kamer (2 punten)

2p 11 Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 4. Beredeneer dat Van Duijn wil deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen om de representativiteit van jongeren in de Tweede Kamer te verbeteren. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept representativiteit; – informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4 waaruit representativiteit blijkt. Gebruik tekst 4. In tekst 4 staat dat Van Duijn op zijn fiets het land in trekt om jonge kiezers te ontmoeten.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Van Duijn wil deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen, specifiek gericht op het verbeteren van de representativiteit van jongeren. Je gebruikt hiervoor de omschrijving van het kernconcept 'representativiteit' en informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen en kunnen omschrijven. Representativiteit betekent de mate waarin politieke besluiten, standpunten en samenstelling van een vertegenwoordigend orgaan (zoals de Tweede Kamer) overeenkomen met de wensen, belangen en kenmerken van de bevolking of een specifieke groep die zij vertegenwoordigen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. De omschrijving van representativiteit correct toepassen.
2. Relevante informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4 selecteren die de representativiteit van jongeren betreft.
3. Een logische redenering opbouwen die de deelname van Van Duijn koppelt aan het verbeteren van de representativiteit van jongeren, gebruikmakend van zowel de tekstinformatie als het kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen informatie uit de tekst citeert, maar deze ook expliciet verbindt met het kernconcept representativiteit. Zorg ervoor dat je redenering duidelijk maakt hoe Van Duijn de huidige situatie (gebrek aan representativiteit) wil verbeteren door deelname aan de verkiezingen.

Kernbegrippen: representativiteit

Veelgemaakte fouten:
- Alleen informatie uit de tekst citeren zonder de link te leggen met het kernconcept representativiteit.
- Het kernconcept representativiteit niet of onjuist omschrijven/toepassen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Politieke socialisatie door Van Duijn (3 punten)

Gebruik tekst 4.
In tekst 4 staat dat Van Duijn op zijn fiets het land in trekt om jonge kiezers te ontmoeten.
Leg uit dat Van Duijn kan bijdragen aan de politieke socialisatie van jongeren.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept politieke socialisatie;
– informatie uit tekst 4 om politieke socialisatie te illustreren.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Daniël van Duijn kan bijdragen aan de politieke socialisatie van jongeren. Hierbij moet je het kernconcept 'politieke socialisatie' omschrijven en dit illustreren met informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'politieke socialisatie' kennen en kunnen omschrijven. Dit omvat het proces van overdracht en verwerving van politieke cultuur.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (tekst 4) kunnen selecteren en gebruiken om een abstract concept (politieke socialisatie) te illustreren. Je moet ook een verband kunnen leggen tussen de acties van een persoon en de definitie van een kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de 'overdracht' als de 'verwerving' van politieke cultuur benoemt in je uitleg. Beschrijf niet alleen wat Van Duijn doet, maar leg ook expliciet de link met de definitie van politieke socialisatie. Zorg ervoor dat je de informatie uit tekst 4 gebruikt om je uitleg te onderbouwen.

Kernbegrippen: politieke socialisatie, politieke cultuur

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de actie van Van Duijn beschrijven zonder de link te leggen met de definitie van politieke socialisatie (overdracht en verwerving van politieke cultuur).
- Niet beide elementen van politieke socialisatie (overdracht én verwerving) benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Selectiviteitshypothese en media-invloed (1 punt)

Tekst 4 is een artikel van RTL Nieuws waarvoor Van Duijn zich heeft laten interviewen. Er zijn verschillende hypotheses over de invloed van de media op mensen. Een van deze hypotheses is de selectiviteitshypothese.
Beredeneer vanuit de selectiviteitshypothese wanneer het interview voor RTL Nieuws een effectieve manier van Van Duijn is om jonge kiezers te werven. Gebruik in je redenering een omschrijving van de selectiviteitshypothese.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de selectiviteitshypothese werkt en deze toepassen op een concreet voorbeeld van media-invloed, namelijk een interview in RTL Nieuws om jonge kiezers te werven.

Wat moet je kennen: Je moet de selectiviteitshypothese kennen en kunnen omschrijven. Dit is een theorie over de invloed van media op mensen.

Wat moet je kunnen: Je moet de selectiviteitshypothese kunnen toepassen op een specifieke situatie, zoals het werven van kiezers via een interview. Je moet kunnen beredeneren wanneer een interview effectief is vanuit dit perspectief.

Waar op letten: Let erop dat je de selectiviteitshypothese correct omschrijft en niet verwart met andere media-invloedtheorieën. De effectiviteit hangt af van de *actieve keuze* van de doelgroep (jonge kiezers) om de media te consumeren. Zorg dat je uitlegt dat het interview alleen effectief is als veel jongeren RTL Nieuws actief kiezen en het artikel dus zullen lezen.

Kernbegrippen: selectiviteitshypothese

Veelgemaakte fouten:
- De selectiviteitshypothese niet of onjuist omschrijven.
- Verwarren van de selectiviteitshypothese met andere media-invloedtheorieën.
- Niet uitleggen dat de effectiviteit afhangt van de *actieve keuze* van de ontvanger (de jonge kiezer).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – De aggregatiefunctie van politieke partijen (2 punten)

Gebruik regel 34 tot en met 71 van tekst 4.
Politieke partijen vervullen verschillende functies. Een daarvan is de aggregatiefunctie.
Leg uit dat de jongerenpartij van Van Duijn de aggregatiefunctie vervult. Gebruik in je uitleg informatie uit regel 34 tot en met 71 van tekst 4 waaruit de aggregatiefunctie blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet de aggregatiefunctie van politieke partijen kunnen uitleggen aan de hand van een concrete situatie, waarbij je relevante informatie uit een brontekst gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van de aggregatiefunctie van politieke partijen kennen. Dit is het proces waarbij een politieke partij verschillende wensen, eisen en standpunten van burgers verzamelt en deze bundelt tot een samenhangend verkiezingsprogramma of beleidsvoorstel.

Wat moet je kunnen: Je moet de aggregatiefunctie kunnen herkennen en toepassen op een voorbeeld uit een tekst. Dit betekent dat je in de tekst moet kunnen aanwijzen hoe een partij de wensen en eisen van verschillende groepen samenbrengt in haar programma.

Waar op letten: Let erop dat je de aggregatiefunctie niet verwart met andere functies van politieke partijen, zoals de articulatiefunctie (het onder de aandacht brengen van wensen en eisen). Zorg ervoor dat je uitlegt hoe de informatie uit de tekst de aggregatiefunctie illustreert, in plaats van alleen de tekst te citeren.

Kernbegrippen: aggregatiefunctie

Veelgemaakte fouten:
- De aggregatiefunctie verwarren met andere functies van een politieke partij, zoals de articulatiefunctie.
- De brontekst citeren zonder uit te leggen hoe deze de aggregatiefunctie illustreert.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Democratisering en de jongerenpartij van Van Duijn (2 punten)

2p 15 Gebruik regel 34 tot en met 71 van tekst 4. Beredeneer of de oprichting van de jongerenpartij van Van Duijn bij democratisering past. Gebruik in je redenering: - de omschrijving van het kernconcept democratisering; - informatie uit regel 34 tot en met 71 van tekst 4 om democratisering te illustreren. Gebruik de inleiding van de vraag. De Kiesraad is verantwoordelijk voor de verkiezingen in Nederland, zoals de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. In de aanloop naar deze verkiezingen constateerde de Kiesraad dat een aantal partijen 'verzuimen', waaronder de jongerenpartij van Van Duijn. Bij 'verzuimen' ontbreekt bijvoorbeeld een bepaald aantal ondersteuningsverklaringen. Een ondersteuningsverklaring is een schriftelijke verklaring van een kiesgerechtigde dat deze de deelname van de politieke partij aan de verkiezingen steunt. Deze ondersteuningsverklaringen zijn nodig wanneer de partij voor het eerst deelneemt aan de verkiezingen. Omdat niet alle 'verzuimen' zijn hersteld, mocht de jongerenpartij van Van Duijn niet deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2021.

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of de oprichting van de jongerenpartij van Van Duijn past bij democratisering. Hierbij gebruik je de definitie van democratisering en specifieke informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'democratisering' kennen, inclusief de twee hoofdaspecten: grotere inspraak voor minder machtigen en de verandering van machtsverhoudingen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een kernconcept (democratisering) toe te passen op een concrete situatie (de oprichting van een jongerenpartij) en je redenering te onderbouwen met relevante informatie uit een brontekst (tekst 4, regels 34-71).

Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten van democratisering (grotere inspraak én verandering van machtsverhoudingen) benoemt en koppelt aan de tekst. Vermijd het geven van een mening zonder onderbouwing met theorie en brontekst. Zorg dat je specifiek verwijst naar de genoemde regels in tekst 4.

Kernbegrippen: democratisering

Veelgemaakte fouten:
- Niet de volledige definitie van democratisering toepassen (zowel 'grotere inspraak' als 'verandering machtsverhoudingen' moeten worden genoemd).
- De argumentatie niet koppelen aan specifieke informatie uit de brontekst.
- Een mening geven zonder deze te onderbouwen met de theorie en de bron, wat leidt tot een onvolledige redenering.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Institutionalisering en deelname aan verkiezingen (2 punten)

Gebruik de inleiding van de vraag.
De Kiesraad is verantwoordelijk voor de verkiezingen in Nederland, zoals de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. In de aanloop naar deze verkiezingen constateerde de Kiesraad dat een aantal partijen 'verzuimen', waaronder de jongerenpartij van Van Duijn. Bij 'verzuimen' ontbreekt bijvoorbeeld een bepaald aantal ondersteuningsverklaringen. Een ondersteuningsverklaring is een schriftelijke verklaring van een kiesgerechtigde dat deze de deelname van de politieke partij aan de verkiezingen steunt. Deze ondersteuningsverklaringen zijn nodig wanneer de partij voor het eerst deelneemt aan de verkiezingen. Omdat niet alle 'verzuimen' zijn hersteld, mocht de jongerenpartij van Van Duijn niet deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2021.
Leg uit dat de Kiesraad de jongerenpartij van Van Duijn heeft uitgesloten van de Tweede Kamerverkiezingen van 2021, omdat deelname aan de verkiezingen geïnstitutionaliseerd is.
Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
- informatie uit de inleiding van de vraag.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de Kiesraad de jongerenpartij van Van Duijn heeft uitgesloten van de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. Hierbij gebruik je het kernconcept 'institutionalisering' en informatie uit de inleiding van de vraag.

Wat moet je kennen: Je moet de omschrijving van het kernconcept 'institutionalisering' kennen. Dit omvat geformaliseerde regels en het reguleren van gedrag.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van institutionalisering kunnen toepassen op een concrete situatie, in dit geval de deelname aan verkiezingen. Je moet de geformaliseerde regels en het reguleren van gedrag kunnen herkennen en benoemen in de context van de vraag.

Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten van institutionalisering (geformaliseerde regels én het reguleren van gedrag) duidelijk koppelt aan de informatie uit de inleiding. Herhaal niet alleen de inleiding, maar leg uit hoe deze de institutionalisering van verkiezingsdeelname illustreert. Zorg dat je uitleg compact en to-the-point is.

Kernbegrippen: institutionalisering

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de informatie uit de inleiding herhalen zonder deze te koppelen aan de definitie van institutionalisering.
- De definitie van institutionalisering onvolledig toepassen, bijvoorbeeld alleen de 'geformaliseerde regels' noemen en niet het reguleren van gedrag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Sociale ongelijkheid en het schoolbusproject in Toulouse (3 punten)

3p 17 a Geef aan welk ander soort sociale ongelijkheid te herkennen is tussen leerlingen uit verschillende wijken in Toulouse, volgens tekst 5. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 5 waaruit het gekozen soort sociale ongelijkheid blijkt. b Beredeneer dat de sociale ongelijkheid tussen leerlingen uit verschillende wijken in Toulouse is afgenomen door het schoolbusproject. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid; – informatie uit tekst 5 waaruit een afname van sociale ongelijkheid blijkt. Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5. In tekst 5 legt politicus Georges Méric uit dat hij met het schoolbusproject de sociale uitsluiting van de leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse wil tegengaan. In de situatie voordat het schoolbusproject van start ging, kan sociale uitsluiting van de leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse herkend worden. De mate van sociale uitsluiting kan worden vastgesteld aan de hand van vier componenten. Een van deze componenten is de mate van normatieve integratie van de groep.

Wat kun je verwachten: Je moet een ander soort sociale ongelijkheid herkennen tussen leerlingen uit verschillende wijken in Toulouse, gebaseerd op tekst 5, en dit onderbouwen met informatie uit de tekst. Vervolgens moet je beargumenteren dat de sociale ongelijkheid is afgenomen door het schoolbusproject, waarbij je de omschrijving van het kernconcept 'sociale ongelijkheid' en relevante informatie uit tekst 5 gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'sociale ongelijkheid' en 'economische hulpbronnen' kennen. Specifiek de definitie van sociale ongelijkheid: dat kenmerken van personen of groepen leiden tot een ongelijke verdeling van maatschappelijk gewaardeerde zaken en een ongelijke behandeling.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en interpreteren om een soort sociale ongelijkheid te identificeren. Je moet ook een redenering kunnen opbouwen waarin je een kernconcept (sociale ongelijkheid) toepast op een concrete situatie en dit onderbouwt met tekstinformatie.

Waar op letten: Let op dat je voor vraag 'a' een *ander* soort sociale ongelijkheid noemt dan sociale uitsluiting (die al in de vraagtekst wordt genoemd), en dit direct onderbouwt met een citaat of verwijzing naar tekst 5. Voor vraag 'b' is het cruciaal dat je de afname van sociale ongelijkheid expliciet koppelt aan de *omschrijving* van het kernconcept sociale ongelijkheid (kenmerken die leiden tot ongelijke behandeling/kansen) en dit onderbouwt met informatie uit de tekst over de effecten van het schoolbusproject. Vermijd het door elkaar halen van verschillende soorten hulpbronnen (economisch, sociaal, symbolisch).

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, economische hulpbronnen, sociale hulpbronnen

Veelgemaakte fouten:
- Een soort sociale ongelijkheid noemen zonder dit te onderbouwen met een citaat of verwijzing naar de tekst.
- In vraag b wel de verbetering beschrijven, maar niet expliciet de koppeling maken met de definitie van sociale ongelijkheid (kenmerken die leiden tot ongelijke behandeling/kansen).
- De verschillende soorten hulpbronnen (economisch, sociaal, symbolisch) door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Sociale uitsluiting en sociale grondrechten (2 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5.
In tekst 5 legt politicus Georges Méric uit dat hij met het schoolbusproject de sociale uitsluiting van de leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse wil tegengaan.
In de situatie voordat het schoolbusproject van start ging, kan sociale uitsluiting van de leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse herkend worden.
De mate van sociale uitsluiting kan worden vastgesteld aan de hand van vier componenten. Een van deze componenten is de mate van normatieve integratie van de groep.
Geef aan in welk ander component de sociale uitsluiting van deze leerlingen te herkennen is. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5.

Wat kun je verwachten: Je moet een ander component van sociale uitsluiting herkennen dan normatieve integratie, en dit onderbouwen met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de vier componenten van sociale uitsluiting kennen, waaronder 'beperkte toegang tot sociale grondrechten'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en toepassen om een concept (sociale uitsluiting) te onderbouwen.

Waar op letten: Let op dat je niet het reeds genoemde component 'normatieve integratie' noemt. Zorg ervoor dat je antwoord uitsluitend gebaseerd is op regel 1 tot en met 25 van tekst 5 en dat je het gekozen component duidelijk onderbouwt met een citaat of parafrase uit deze regels.

Kernbegrippen: sociale uitsluiting, sociale grondrechten

Veelgemaakte fouten:
- Het reeds in de vraag genoemde component 'normatieve integratie' noemen.
- Een component noemen zonder dit te onderbouwen met informatie uit de tekst.
- Verwijzen naar informatie buiten de opgegeven regels (1-25).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Overheidsinstrumenten tegen sociale ongelijkheid (1 punt)

Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5.
In bijvoorbeeld Nederland en Frankrijk hebben overheden een aantal instrumenten om sociale ongelijkheid te beïnvloeden. Een van die instrumenten is onderwijsbeleid.
Geef aan welk ander overheidsinstrument te herkennen is in het schoolbusproject. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5.

Wat kun je verwachten: Je moet een overheidsinstrument herkennen dat wordt ingezet om sociale ongelijkheid te beïnvloeden, specifiek in het schoolbusproject zoals beschreven in tekst 5. Je moet je antwoord onderbouwen met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende overheidsinstrumenten kennen die overheden kunnen inzetten om sociale ongelijkheid te beïnvloeden, zoals onderwijsbeleid en wijkgericht achterstandsbeleid.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan relevante sociaalwetenschappelijke concepten (overheidsinstrumenten). Je moet ook een beargumenteerd antwoord kunnen formuleren met behulp van tekstbewijs.

Waar op letten: Let goed op dat je een ander overheidsinstrument noemt dan 'onderwijsbeleid', aangezien dit al als voorbeeld is gegeven. Zorg ervoor dat je het gekozen instrument duidelijk koppelt aan specifieke informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5. Vermijd het noemen van een instrument zonder onderbouwing uit de tekst.

Kernbegrippen: overheidsinstrumenten, sociale ongelijkheid, wijkgericht achterstandsbeleid

Veelgemaakte fouten:
- Een ander, onjuist overheidsinstrument noemen.
- Het instrument noemen zonder bewijs uit de tekst te geven.
- Het al gegeven voorbeeld 'onderwijsbeleid' herhalen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Sociaaldemocratie en het schoolbusproject in Toulouse (2 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5.
Net als in Nederland zijn in Frankrijk de politieke hoofdstromingen te herkennen in de politiek.
Geef aan bij welke twee uitgangspunten van de sociaaldemocratische stroming het schoolbusproject in Toulouse aansluit. Gebruik in je antwoord per uitgangspunt informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5.

Wat kun je verwachten: Je moet twee sociaaldemocratische uitgangspunten herkennen die passen bij het schoolbusproject in Toulouse. Per uitgangspunt moet je een passende uitleg geven met informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de sociaaldemocratie kennen, zoals 'gelijkheid' en 'sturende overheid'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en koppelen aan politieke uitgangspunten. Je moet ook nauwkeurig kunnen verwijzen naar specifieke regels in de tekst.

Waar op letten: Let erop dat je alleen informatie gebruikt uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5. Zorg ervoor dat je de uitgangspunten van de sociaaldemocratie niet verwart met die van andere politieke stromingen. Onderbouw elk gekozen uitgangspunt met concrete informatie uit de tekst.

Kernbegrippen: sociaaldemocratie, gelijkheid, sturende overheid

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de uitgangspunten van verschillende politieke stromingen (bijvoorbeeld liberalisme of confessionalisme).
- Het noemen van een uitgangspunt zonder dit te koppelen aan specifieke informatie uit de tekst.
- Informatie gebruiken van buiten de opgegeven regels (1-25) van tekst 5.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Sociale controle in de schoolbus (3 punten)

3p 21 Gebruik regel 26 tot en met 48 van tekst 5. a Leg uit dat er sociale controle is in de schoolbus. Gebruik in je uitleg: – een omschrijving van het begrip sociale controle; – informatie uit regel 26 tot en met 48 van tekst 5 waaruit sociale controle blijkt. b Geef vervolgens aan of deze sociale controle formeel of informeel is. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 26 tot en met 48 van tekst 5 waaruit het gekozen type sociale controle blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat sociale controle is en dit toepassen op een situatie in de schoolbus, waarbij je specifiek verwijst naar de tekst. Daarna moet je bepalen of deze sociale controle formeel of informeel is en dit onderbouwen met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'sociale controle', 'formele sociale controle' en 'informele sociale controle' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Het begrip sociale controle correct omschrijven.
- Sociale controle herkennen in een tekstfragment en dit uitleggen met behulp van concrete voorbeelden uit de tekst.
- Het onderscheid maken tussen formele en informele sociale controle en dit toepassen op een gegeven situatie, onderbouwd met tekstinformatie.

Waar op letten: Let goed op de specifieke regels die in de vraag worden genoemd (regel 26 t/m 48 van tekst 5). Zorg ervoor dat je uitleg van sociale controle niet alleen een voorbeeld is, maar ook de definitie omvat. Bij het onderscheid tussen formeel en informeel is de rol van de welzijnswerker cruciaal: is dit een officiële, aangestelde rol of gaat het om controle door leeftijdsgenoten of ongeschreven regels?

Kernbegrippen: sociale controle, formele sociale controle, informele sociale controle

Veelgemaakte fouten:
- Het onderscheid tussen formele en informele sociale controle niet correct toepassen; de rol van de welzijnswerker als officiële autoriteit miskennen.
- De definitie van sociale controle niet toepassen op het voorbeeld uit de tekst, maar alleen het voorbeeld noemen.
- Niet specifiek genoeg verwijzen naar de gevraagde regels uit de tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-2/vraag/21

## Vragen in dit examen

### Vraag 3 – Macht van de politie bij vechtafspraken

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat de politie de macht heeft om in te grijpen bij vechtafspraken. Hierbij gebruik je de definitie van het kernconcept 'macht' en specifieke informatie uit tekst 1 om je uitleg te onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'macht' kennen. Macht is het vermogen om hulpbronnen in te zetten om bepaalde doelstellingen te bereiken.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van 'macht' kunnen toepassen op een concrete situatie, in dit geval het ingrijpen van de politie. Je moet ook relevante informatie uit een tekst kunnen selecteren en gebruiken om je argumentatie te illustreren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de omschrijving van het kernconcept 'macht' gebruikt (vermogen om hulpbronnen in te zetten én doelstellingen te bereiken) als informatie uit tekst 1 om dit te illustreren. Citeren alleen is niet voldoende; je moet de koppeling maken tussen de tekst en de definitie van macht. Zorg dat je beide elementen van de definitie van macht (hulpbronnen en doelen) benoemt en illustreert.

Kernbegrippen: macht

### Vraag 4 – Systeemmodel: Omzetting en Beleidsvoorbereiding

Wat kun je verwachten: Je moet een subfase van de 'omzetting' (conversie) fase uit het systeemmodel herkennen in een politieke context en dit onderbouwen met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, in het bijzonder de fase 'omzetting' en de bijbehorende subfasen: agendavorming, beleidsvoorbereiding en beleidsbepaling.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om concrete acties van de overheid te koppelen aan de theoretische subfasen van het systeemmodel en dit te beargumenteren met tekstuele bewijzen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke acties die de minister onderneemt. 'Onderzoek doen' is een sleutelwoord voor beleidsvoorbereiding. Verwar de subfasen niet en zorg dat je de gekozen subfase koppelt aan het juiste deel van de tekst.

Kernbegrippen: systeemmodel, omzetting (conversie), beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling

### Vraag 5 – Preventief en repressief beleid bij criminaliteitsbestrijding

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe preventief en repressief beleid van de overheid, specifiek de politie, te herkennen zijn in de strategieën om vechtafspraken te bestrijden. Je moet hierbij definities van beide beleidsvormen geven en deze koppelen aan informatie uit de bijgevoegde tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van preventief beleid en repressief beleid kennen. Preventief beleid richt zich op het voorkomen van criminaliteit. Repressief beleid richt zich op het opsporen en bestraffen van daders na een delict.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan algemene concepten (preventief en repressief beleid). Je moet de strategieën van de politie uit de tekst kunnen identificeren en uitleggen waarom de ene strategie preventief is en de andere repressief.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen preventief (voorkomen) en repressief (opsporen/straffen) beleid. Zorg ervoor dat je per beleidssoort een duidelijke omschrijving geeft en deze vervolgens specifiek koppelt aan de juiste strategie uit tekst 2. Vermijd het alleen geven van definities of alleen het citeren uit de tekst zonder de koppeling te maken.

Kernbegrippen: preventief beleid, repressief beleid, criminaliteitsbestrijding

### Vraag 6 – Collectieve identiteit van 'hippies' in de Peel

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe 'hippies' in de beschrijving van Ernst Jansz een collectieve identiteit vormt. Hierbij is het belangrijk dat je het begrip collectieve identiteit omschrijft en dit onderbouwt met informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'collectieve identiteit' kennen en kunnen omschrijven. Ook is het belangrijk dat je weet wat een 'zij-beeld' inhoudt in relatie tot groepsidentiteit.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan sociologische begrippen. Specifiek moet je kunnen aantonen hoe een externe perceptie (zij-beeld) bijdraagt aan een collectieve identiteit, en dit onderbouwen met concrete voorbeelden uit de tekst.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het 'wij-gevoel' van de groep beschrijft, maar vooral ook het 'zij-beeld': hoe buitenstaanders de groep zien. Dit 'zij-beeld' is cruciaal voor het aantonen van een collectieve identiteit. Verwar collectieve identiteit niet met persoonlijke identiteit en zorg dat je specifieke citaten of verwijzingen naar tekst 3 gebruikt om je uitleg te ondersteunen.

Kernbegrippen: collectieve identiteit, zij-beeld

### Vraag 7 – Jongerenculturen en de hippies

Wat kun je verwachten: Je moet de cultuur van de hippies kunnen herkennen als een jongerencultuur uit de jaren zestig en zeventig, door de omschrijving van het kernconcept cultuur toe te passen en een kenmerk van jongerenculturen te benoemen, beide onderbouwd met informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'cultuur' en 'jongerencultuur' kennen. Specifiek de omschrijving van cultuur als het geheel van waarden, opvattingen, voorstellingen, etc., en kenmerken van jongerenculturen, zoals het zich afzetten tegen de dominante cultuur.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Het kernconcept 'cultuur' correct omschrijven en toepassen op concrete voorbeelden uit een tekst.
- Een specifiek kenmerk van een 'jongerencultuur' benoemen.
- Informatie uit een tekst selecteren die de begrippen 'cultuur' en 'jongerencultuur' illustreert.
- Een redenering opbouwen die deze elementen logisch met elkaar verbindt.

Waar op letten: Let erop dat je:
- Het begrip 'cultuur' correct omschrijft als het geheel van waarden, opvattingen, voorstellingen, etc.
- Een specifiek kenmerk van een 'jongerencultuur' benoemt, zoals het zich afzetten tegen de dominante cultuur.
- Informatie uit tekst 3 expliciet koppelt aan zowel het begrip 'cultuur' als aan het gekozen kenmerk van 'jongerencultuur'. Zorg dat je redenering helder en volledig is.

Kernbegrippen: cultuur, jongerencultuur, dominante cultuur

### Vraag 8 – Hypothese en onafhankelijke variabele bij pensioenvisie

Wat kun je verwachten: Je moet een hypothese formuleren over het verband tussen identificatie met een tegencultuur en de kijk op pensioen, deze hypothese bevestigen met gegevens uit een figuur, en de onafhankelijke variabele benoemen en uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypothese' en 'onafhankelijke variabele' kennen en kunnen toepassen in een onderzoekssituatie.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Een duidelijke, toetsbare hypothese formuleren.
- Gegevens uit een figuur interpreteren en gebruiken om een hypothese te bevestigen.
- De onafhankelijke variabele in een onderzoek correct identificeren en uitleggen, inclusief een omschrijving van het begrip.

Waar op letten: Let op de volgende punten:
- Formuleer een hypothese die specifiek genoeg is om met de gegevens in figuur 1 te bevestigen.
- Onderbouw de bevestiging van je hypothese met concrete percentages uit figuur 1.
- Verwar de onafhankelijke variabele niet met de afhankelijke variabele. De onafhankelijke variabele is de oorzaak, de afhankelijke variabele is het gevolg.
- Geef niet alleen een definitie van 'onafhankelijke variabele', maar pas deze ook toe op de context van de vraag en figuur 1.

Kernbegrippen: hypothese, onafhankelijke variabele

### Vraag 9 – Socialisatie en identiteit: de invloed van jeugd op pensioenvisie

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering opbouwen die de vorming van identiteit door socialisatie in de jeugd van oudere werknemers verklaart, en dit illustreren met informatie uit figuur 1. Je gebruikt hierbij de kernconcepten socialisatie en identiteit.

Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept socialisatie: het proces van overdracht en verwerving van de cultuur van de groep(en) en de samenleving waar mensen toe behoren. Het gaat om het aanleren van normen, waarden, kennis en vaardigheden.
De omschrijving van het kernconcept identiteit: het beeld dat iemand van zichzelf heeft, dat hij uitdraagt en dat hij ontleent aan de groepen waar hij deel van uitmaakt.
De kenmerken van de tegencultuur uit de jaren zestig en zeventig, zoals individualisme en zelfontplooiing, zoals genoemd in de toelichting bij figuur 1.

Wat moet je kunnen: De kernconcepten socialisatie en identiteit correct omschrijven en toepassen.
Informatie uit figuur 1 en de bijbehorende toelichting selecteren en interpreteren.
Een duidelijke en logische redenering opbouwen die de kernconcepten en de broninformatie met elkaar verbindt.
De link leggen tussen de socialisatie in de jeugd (tegencultuur) en de latere visie op het pensioen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel de omschrijving van socialisatie als identiteit expliciet gebruikt in je redenering.
Illustreer beide kernconcepten met concrete informatie uit figuur 1 of de toelichting.
Verbind de socialisatie in de jeugd (bijvoorbeeld met de tegencultuur en individualisme) direct met de vorming van de identiteit en de daaruit voortvloeiende visie op pensioen (bijvoorbeeld als 'nieuw begin / ontplooien').
Vermijd het enkel omschrijven van de concepten zonder ze toe te passen op de bron. Zorg voor een heldere argumentatielijn.

Kernbegrippen: socialisatie, identiteit, cultuur, individualisme

### Vraag 22 – Schoolbusproject Toulouse: Positietoewijzing en Sociale Mobiliteit

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de sociologische begrippen 'positietoewijzing', 'positieverwerving' en 'sociale mobiliteit' in de context van een maatschappelijk project zoals beschreven in tekst 5. Je moet kunnen analyseren welk probleem het project aanpakt en welk doel het nastreeft.

Wat moet je kennen: Het verschil tussen positietoewijzing en positieverwerving.
De definitie van sociale mobiliteit.
Hoe maatschappelijke projecten invloed kunnen uitoefenen op deze concepten.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst (tekst 5) analyseren en interpreteren.
De kernconcepten toepassen op een concrete situatie.
De juiste conclusie trekken over de effecten van een project op basis van de tekst en de concepten.

Waar op letten: Let goed op de nuances tussen 'positietoewijzing' (positie door afkomst/omstandigheden) en 'positieverwerving' (positie door eigen inspanningen). Het schoolbusproject richt zich op het verminderen van de negatieve effecten van de startpositie van de leerlingen, die wordt toegewezen door hun afkomst en woonplaats. Het doel is om hun kansen te vergroten, wat leidt tot meer sociale mobiliteit.

Kernbegrippen: positietoewijzing, positieverwerving, sociale mobiliteit

### Vraag 23 – Sociale cohesie en het schoolbusproject in Toulouse

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering opbouwen over hoe het schoolbusproject de sociale cohesie tussen twee groepen leerlingen in Toulouse vergroot. Hierbij gebruik je een specifieke factor die sociale cohesie bevordert, informatie uit de tekst en de definitie van sociale cohesie.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van het kernconcept 'sociale cohesie' kennen, inclusief de omschrijving ervan (het aantal en de kwaliteit van bindingen). Daarnaast moet je verschillende factoren kennen die sociale cohesie kunnen vergroten, zoals gedeelde waarden en normen, en wederzijdse afhankelijkheid.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren die relevant is voor de vraag. Je moet een duidelijke redenering kunnen opbouwen waarin je een factor voor sociale cohesie koppelt aan tekstinformatie en de definitie van sociale cohesie. Je moet ook een factor kunnen kiezen die niet al in de vraag is genoemd.

Waar op letten: Let erop dat je een ANDERE factor kiest dan 'wederzijdse afhankelijkheid'. Zorg ervoor dat je de gekozen factor duidelijk koppelt aan concrete informatie uit tekst 5. Sluit je redenering af door expliciet de omschrijving van sociale cohesie (bindingen) te gebruiken om aan te tonen dat de cohesie toeneemt.

Kernbegrippen: sociale cohesie, factoren die sociale cohesie vergroten, gedeelde waarden en normen

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 2
dinsdag 24 juni
13.30 - 16.30 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 23 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 50 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1034-a-25-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Vechtafspraken
Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Criminologen hebben in 2017 onderzoek gedaan naar vechtafspraken, bijvoorbeeld van voetbalsupporters. Socioloog Wolsink en criminoloog Ferwerda hebben in 2021 een vervolgonderzoek gedaan naar dit verschijnsel.

1p 1 Gebruik regel 1 tot en met 21 van tekst 1.
Leg uit dat uit het onderzoek uit 2017 blijkt dat in het verschijnsel vechtafspraken samenwerking te herkennen is.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
– informatie uit regel 1 tot en met 21 van tekst 1 waaruit samenwerking blijkt.

2p 2 Gebruik tekst 1.
In tekst 1 staat dat vechtgroepen door hun veranderde gedrag na 2017 uitgroeien tot een bedreiging van de openbare veiligheid. Er wordt onderscheid gemaakt tussen subjectieve en objectieve onveiligheid.
Berneeneer dat zowel de subjectieve als de objectieve onveiligheid toeneemt door het veranderde gedrag bij vechtafspraken na 2017.
Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van subjectieve onveiligheid;
– een omschrijving van objectieve onveiligheid;
– per vorm van onveiligheid informatie uit tekst 1.

2p 3 Gebruik tekst 1.
Leg uit dat de politie de macht heeft om in te grijpen bij vechtafspraken.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept macht;
– informatie uit tekst 1 om macht te illustreren.
HA-1034-a-25-2-o 2 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 3

In 2022 werden naar aanleiding van het vervolgonderzoek naar
vechtafspraken in de Tweede Kamer vragen gesteld aan de minister van
Justitie en Veiligheid. Een Kamerlid vroeg of de uitrusting van agenten
nog wel voldoende toereikend is tegen dit soort professioneel geweld. De
minister antwoordde: "Momenteel wordt onderzoek gedaan naar de vraag
of de ME voldoende middelen beschikbaar heeft. Recente grootschalige
rellen en geweld tegen politie is hiervoor de aanleiding. Op basis van de
uitkomsten van dat onderzoek wordt bekeken of andere uitrusting nodig
is."
In het systeemmodel bestaat de fase omzetting uit drie subfasen.
Twee van deze subfasen zijn te herkennen in het antwoord van de
minister tijdens het besluitvormingsproces over de uitrusting van een
politie-eenheid, namelijk de ME.
2p 4 Geef een van deze subfasen aan die te herkennen is in het antwoord van
de minister.
Gebruik in je antwoord:
– een subfase van de fase omzetting;
– informatie uit de inleiding op de vraag waaruit de gekozen subfase
blijkt.

Gebruik tekst 2.
De overheid combineert preventief en repressief beleid bij de
criminaliteitsbestrijding. Deze beide vormen van beleid zijn herkenbaar in
de strategieën die de politie hanteert om de vechtafspraken te bestrijden.
2p 5 Leg uit dat in de strategieën van de politie om de vechtafspraken te
bestrijden preventief beleid en repressief beleid te herkennen zijn.
Gebruik in je uitleg:
– een omschrijving van preventief beleid;
– een omschrijving van repressief beleid;
– per soort beleid informatie uit tekst 2.

HA-1034-a-25-2-0
3 / 10
lees verder

### Pagina 4

Opgave 2 Hippies en hun pensioen

Bij deze opgave horen tekst 3 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Babyboomers zijn geboren in het decennium na de Tweede Wereldoorlog.
De babyboomers waren jong in de jaren zestig en zeventig van de vorige
eeuw. Een deel van de babyboomers behoorde in hun jeugd tot de
hippies. De hippies vormden een opvallende jongerencultuur, ook wel
flowerpower genoemd. Inmiddels gaan de babyboomers met pensioen.
Volgens onderzoekers Tunney en Van Solinge van het Nederlands
Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) is er meer aandacht voor
het idee dat de socialisatie tijdens de jeugd doorwerkt in het latere leven.
Tunney en Van Solinge hebben onderzoek gedaan naar de invloed van de
cultuur van de hippies in hun jeugd op de manier waarop babyboomers
tegen hun pensioenperiode aankijken.

Gebruik tekst 3.
In tekst 3 beschrijft muzikant Ernst Jansz van de voormalige Nederlandse
band *Doe Maar* zijn herinneringen aan zijn jaren als jongvolwassene in
het dorp Neerkant in het natuurgebied de Peel.
6 Leg uit dat 'hippies' te herkennen is als een collectieve identiteit in de
beschrijving van hippies door Jansz.
Gebruik in je uitleg:
— een omschrijving van het begrip collectieve identiteit;
— informatie uit tekst 3 waaruit collectieve identiteit blijkt.

Gebruik tekst 3.
Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden jongerenculturen.
7 Beredeneer dat in de cultuur van de hippies volgens Jansz een
jongerencultuur uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw te
herkennen is.
Gebruik in je redenering:
— de omschrijving van het kernconcept cultuur;
— informatie uit tekst 3 waaruit cultuur blijkt;
— een kenmerk van jongerenculturen;
— informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen kenmerk blijkt.

HA-1034-a-25-2-o 4 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 5

Gebruik figuur 1.
Figuur 1 gaat over de kijk van oudere werknemers op hun pensioen,
gerangschikt naar de mate van identificatie met de 'tegencultuur' uit hun
jeugd. De hippiecultuur was zo'n tegencultuur. Daarvoor is de
respondenten gevraagd in hoeverre zij zich identificeren met kenmerken
uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, zoals de hippiecultuur.
3a (8p) - Formuleer een hypothese die met figuur 1 bevestigd kan worden.
- Leg uit dat je hypothese bevestigd wordt met de gegevens in figuur 1.
- Leg uit wat de onafhankelijke variabele in je hypothese is. Gebruik in
je uitleg een omschrijving van het begrip onafhankelijke variabele.

Gebruik figuur 1.
Er zijn verschillende functies van socialisatie te onderscheiden. Een
daarvan is de identificatie van het individu. De identificatie van een
individu vormt de identiteit van dat individu.
4p (9) Bij figuur 1 hoort een toelichting.
Berederneer aan de hand van figuur 1 dat de identiteit van oudere
werknemers gevormd zal zijn door socialisatie in hun jeugd.
Gebruik in je redenering:
- de omschrijving van het kernconcept socialisatie;
- informatie uit figuur 1 om socialisatie te illustreren;
- de omschrijving van het kernconcept identiteit;
- informatie uit figuur 1 om identiteit te illustreren.

HA-1034-a-25-2-o 5/10 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 3 Jongerenpartij

Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Daniël van Duijn van de Jongeren Partij (DJP) wilde als lijsttrekker meedoen aan de Tweede Kamerverkiezingen in maart 2021.

Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 4.
De jongerenpartij van Van Duijn kan gezien worden als een single-issue partij. Single-issue partijen hebben kenmerken van een pressiegroep en van een politieke partij. Pressiegroepen en politieke partijen hebben allebei als kenmerk dat ze proberen om invloed uit te oefenen op politieke besluitvorming.

2p 10
– Geef aan welk ander kenmerk van een pressiegroep te herkennen is in de jongerenpartij. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4.
– Geef aan welk ander kenmerk van een politieke partij te herkennen is in de jongerenpartij. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4.

Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 4.
2p 11 Beredeneer dat Van Duijn wil deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen om de representativiteit van jongeren in de Tweede Kamer te verbeteren.
Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept representativiteit;
– informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 4 waaruit representativiteit blijkt.

Gebruik tekst 4.
In tekst 4 staat dat Van Duijn op zijn fiets het land in trekt om jonge kiezers te ontmoeten.
3p 12 Leg uit dat Van Duijn kan bijdragen aan de politieke socialisatie van jongeren.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept politieke socialisatie;
– informatie uit tekst 4 om politieke socialisatie te illustreren.

HA-1034-a-25-2-o 6 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Tekst 4 is een artikel van RTL Nieuws waarvoor Van Duijn zich heeft laten
interwieven.
Er zijn verschillende hypotheses over de invloed van de media op
mensen. Een van deze hypotheses is de selectiteitshypothese.
1p 13 Beredeeneer vanuit de selectiteitshypothese wanneer het interview voor
RTL Nieuws een effectieve manier van Van Duijn is om jonge kiezers te
werven. Gebruik in je redenering een omschrijving van de
selectiteitshypothese.
Gebruik regel 34 tot en met 71 van tekst 4.
Politieke partijen vervullen verschillende functies. Een daarvan is de
aggregatiefunctie.
2p 14 Leg uit dat de jongerenpartij van Van Duijn de aggregatiefunctie vervult.
Gebruik in je uitleg informatie uit regel 34 tot en met 71 van tekst 4
waaruit de aggregatiefunctie blijkt.
Gebruik regel 34 tot en met 71 van tekst 4.
2p 15 Beredeeneer of de oprichting van de jongerenpartij van Van Duijn bij
democratisering past.
Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept democratisering;
– informatie uit regel 34 tot en met 71 van tekst 4 om democratisering te
illustreren.
Gebruik de inleiding van de vraag.
De Kiesraad is verantwoordelijk voor de verkiezingen in Nederland, zoals
de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. In de aanloop naar deze
verkiezingen constateerde de Kiesraad dat een aantal partijen
'verzuimen', waaronder de jongerenpartij van Van Duijn. Bij 'verzuimen'
ontbreekt bijvoorbeeld een bepaald aantal ondersteuningsverklaringen.
Een ondersteuningsverklaring is een schriftelijke verklaring van een
kiesgerechtigde dat deze de deelname van de politieke partij aan de
verkiezingen steunt. Deze ondersteuningsverklaringen zijn nodig wanneer
de partij voor het eerst deelneemt aan de verkiezingen. Omdat niet alle
verzuimen zijn hersteld, mocht de jongerenpartij van Van Duijn niet
deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2021.
2p 16 Leg uit dat de Kiesraad de jongerenpartij van Van Duijn heeft uitgesloten
van de Tweede Kamerverkiezingen van 2021, omdat deelname aan de
verkiezingen geïnstitutionaliseerd is.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
– informatie uit de inleiding van de vraag.
HA-1034-a-25-2-o 7/10 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgave 4 Schoolbussen in Toulouse
Bij deze opgave hoort tekst 5 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over een schoolbusproject van de Franse stad Toulouse. De jongeren uit de armste buitenwijken van Toulouse worden elke dag met de schoolbus naar scholen in de meer welvarende wijken van de stad gebracht.

Gebruik tekst 5.
Er zijn verschillende soorten sociale ongelijkheid. Een daarvan is ongelijke verdeling van symbolische hulpbronnen.
3p 17 a Geef aan welk ander soort sociale ongelijkheid te herkennen is tussen leerlingen uit verschillende wijken in Toulouse, volgens tekst 5. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 5 waaruit het gekozen soort sociale ongelijkheid blijkt.
b Beredeneer dat de sociale ongelijkheid tussen leerlingen uit verschillende wijken in Toulouse is afgenomen door het schoolbusproject. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
– informatie uit tekst 5 waaruit een afname van sociale ongelijkheid blijkt.

Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5.
In tekst 5 legt politicus Georges Méric uit dat hij met het schoolbusproject de sociale uitsluiting van de leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse wil tegengaan.
In de situatie voordat het schoolbusproject van start ging, kan sociale uitsluiting van de leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse herkend worden.
De mate van sociale uitsluiting kan worden vastgesteld aan de hand van vier componenten. Een van deze componenten is de mate van normatieve integratie van de groep.
2p 18 Geef aan in welk ander component de sociale uitsluiting van deze leerlingen te herkennen is. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5.

HA-1034-a-25-2-o 8 / 10 lees verder ▶►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 48

### Pagina 9

1p 19 Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5.
In bijvoorbeeld Nederland en Frankrijk hebben overheden een aantal
instrumenten om sociale ongelijkheid te beïnvloeden. Een van die
instrumenten is onderwijsbeleid.
Geef aan welk ander overheidsinstrument te herkennen is in het
schoolbusproject. Gebruik in je antwoord informatie uit regel 1 tot en
met 25 van tekst 5.

2p 20 Gebruik regel 1 tot en met 25 van tekst 5.
Net als in Nederland zijn in Frankrijk de politieke hoofdstromingen te
herkennen in de politiek.
Geef aan bij welke twee uitgangspunten van de sociaaldemocratische
stroming het schoolbusproject in Toulouse aansluit. Gebruik in je
antwoord per uitgangspunt informatie uit regel 1 tot en met 25 van tekst 5.

3p 21 Gebruik regel 26 tot en met 48 van tekst 5.
a Leg uit dat er sociale controle is in de schoolbus.
Gebruik in je uitleg:
– een omschrijving van het begrip sociale controle;
– informatie uit regel 26 tot en met 48 waaruit sociale
controle blijkt.
b Geef vervolgens aan of deze sociale controle formeel of informeel is.
Gebruik in je antwoord informatie uit regel 26 tot en met 48 van tekst 5
waaruit het gekozen type sociale controle blijkt.

1p 22 Gebruik tekst 5.
Welke uitspraak is het meest van toepassing op het schoolbusproject
volgens tekst 5?
Het schoolbusproject probeert voor de leerlingen uit de buitenwijken van
Toulouse
A de effecten van positietoewijzing te verkleinen, en hun sociale
mobiliteit te vergroten.
B de effecten van positietoewijzing te verkleinen, en hun sociale
mobiliteit te verkleinen.
C de effecten van positieverwerving te verkleinen, en hun sociale
mobiliteit te vergroten.
D de effecten van positieverwerving te verkleinen, en hun sociale
mobiliteit te verkleinen.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

HA-1034-a-25-2-0 9 / 10 lees verder

### Pagina 10

Gebruik tekst 5.
In tekst 5 wordt onderscheid gemaakt tussen de groep leerlingen uit de buitenwijken van Toulouse en de groep leerlingen uit de andere wijken van Toulouse. Er zijn factoren die de sociale cohesie kunnen vergroten. Een daarvan is het versterken van de wederzijdse afhankelijkheid.
3p 23
3p 23
Beredeneer met een andere factor dat de sociale cohesie tussen beide groepen leerlingen in Toulouse zal toenemen door het schoolbusproject. Gebruik in je redenering:
een factor die sociale cohesie vergroot;
informatie uit tekst 5 waaruit de gekozen factor blijkt;
de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
HA-1034-a-25-2-o
10 / 10
einde