# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1

## Vraag 1 – Sociale uitsluiting tegengaan door oefenstemmen (1 punt)

Gebruik de inleiding van deze opgave.
Gemeenten kunnen met het organiseren van dagen voor oefenstemmen sociale uitsluiting van bepaalde burgers tegengaan. Sociale uitsluiting kent vier componenten. Twee daarvan zijn geringe toegang tot sociale grondrechten en beperkte normatieve integratie.
Noem een andere component van sociale uitsluiting die gemeenten met het organiseren van dagen voor oefenstemmen willen tegengaan.

Wat kun je verwachten: Je moet een component van sociale uitsluiting noemen die gemeenten met oefenstemmen willen tegengaan, naast de twee die al in de vraagtekst staan.

Wat moet je kennen: Je moet de vier componenten van sociale uitsluiting kennen. De vraag noemt al 'geringe toegang tot sociale grondrechten' en 'beperkte normatieve integratie'.

Wat moet je kunnen: Je moet de componenten van sociale uitsluiting kunnen herkennen en kunnen koppelen aan de context van oefenstemmen.

Waar op letten: Let op dat je geen van de al in de vraag genoemde componenten noemt. Kies een component die relevant is voor 'oefenstemmen'.

Kernbegrippen: sociale uitsluiting, politieke participatie

Veelgemaakte fouten:
- Een van de al in de vraag genoemde componenten noemen.
- Een component noemen die niet past bij de context van oefenstemmen, zoals geringe economische participatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Politieke socialisatie door oefenstemmen (2 punten)

2p 2 Gebruik regel 1 tot en met 23 van tekst 1. Leg uit dat oefenstemmen kan bijdragen aan de politieke socialisatie van de deelnemers. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept politieke socialisatie; – informatie uit regel 1 tot en met 23 van tekst 1 waaruit politieke socialisatie blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe oefenstemmen bijdraagt aan politieke socialisatie. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'politieke socialisatie' en specifieke informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'politieke socialisatie' kennen en kunnen uitleggen. Ook moet je weten wat 'politieke cultuur' inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze koppelen aan een sociologisch kernconcept. Je moet een duidelijke uitleg kunnen formuleren waarin je het kernconcept toepast op een concrete situatie.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de tekst citeert, maar ook duidelijk de koppeling maakt met het kernconcept politieke socialisatie. Geef geen algemene definitie zonder deze toe te passen op het oefenstemmen. Verwar politieke socialisatie (het leerproces) niet met politieke participatie (de handeling van het stemmen zelf).

Kernbegrippen: politieke socialisatie, politieke cultuur

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de bron citeren zonder de koppeling met het kernconcept politieke socialisatie te maken.
- Een definitie van politieke socialisatie geven zonder deze toe te passen op de casus van het oefenstemmen.
- Politieke socialisatie (het leerproces) verwarren met politieke participatie (de handeling).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 10 – Bindingstheorie en Dion Drew: Waarom hij niet terugviel in criminaliteit (3 punten)

Gebruik regel 36 tot en met 80 van tekst 2.
In tekst 2 wordt beschreven dat Dion Drew na de vele afwijzingen bij sollicitaties op het punt stond om weer drugs te gaan verkopen.
De bindingstheorie is een theorie om crimineel gedrag te verklaren. Er zijn verschillende typen sociale bindingen, waaronder cognitieve bindingen.
Geef met behulp van de bindingstheorie en twee andere typen bindingen een verklaring voor het feit dat Dion Drew niet meer is teruggevallen in de drugscriminaliteit. Gebruik in je verklaring:
– een omschrijving van de bindingstheorie;
– twee andere typen bindingen;
– bij elk type binding informatie uit regel 36 tot en met 80 van tekst 2.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de bindingstheorie crimineel gedrag verklaart en past dit toe op de casus van Dion Drew. Je beschrijft de theorie en gebruikt twee specifieke typen sociale bindingen, onderbouwd met informatie uit tekst 2, om te verklaren waarom Dion niet terugviel in drugscriminaliteit.

Wat moet je kennen: Je moet de bindingstheorie van Hirschi kennen, inclusief de algemene strekking en verschillende typen sociale bindingen (zoals economische en affectieve bindingen).

Wat moet je kunnen: Je moet de bindingstheorie kunnen omschrijven en toepassen op een concrete casus. Je moet relevante informatie uit een tekst kunnen selecteren en koppelen aan theoretische concepten om een verklaring te formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je:
1.  De bindingstheorie duidelijk omschrijft.
2.  Twee *andere* typen bindingen noemt dan de al genoemde cognitieve bindingen (bijvoorbeeld economische en affectieve bindingen).
3.  Bij elk van de twee gekozen bindingen specifieke informatie uit regel 36 t/m 80 van tekst 2 gebruikt als onderbouwing.
4.  Een samenhangende verklaring geeft, geen losse opsomming.

Kernbegrippen: bindingstheorie, sociale bindingen, economische binding, affectieve binding, cognitieve binding

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de algemene omschrijving van de bindingstheorie te geven.
- Slechts één type binding noemen in plaats van de gevraagde twee.
- De genoemde bindingen niet koppelen aan specifieke informatie uit de tekst.
- Een onsamenhangende opsomming geven in plaats van een verklaring.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Sociale institutie herkennen in de moai op Okinawa (2 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 3.
Leg uit dat in de moai op Okinawa een sociale institutie te herkennen is.
Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept sociale institutie;
- informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 3 waaruit sociale institutie blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat de moai op Okinawa een sociale institutie is. Hierbij gebruik je de definitie van het kernconcept 'sociale institutie' en specifieke informatie uit tekst 3 (regel 1 t/m 33).

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale institutie' kennen. Een sociale institutie is een complex van min of meer geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een sociaal kernconcept kunnen toepassen op een concrete situatie, en dit kunnen onderbouwen met relevante informatie uit een brontekst.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de definitie van sociale institutie (geformaliseerde regels én regulering van gedrag/relaties) benoemt en koppelt aan de tekst. Zorg ervoor dat je uitleg concreet is en direct verwijst naar de tekst (bijvoorbeeld met regelnummers). Verwar een sociale institutie niet met een organisatie of een groep.

Kernbegrippen: sociale institutie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen één deel van de definitie van sociale institutie noemen (bijvoorbeeld alleen de regels, maar niet de regulering van gedrag).
- De uitleg niet concreet verbinden met informatie uit de tekst.
- Sociale institutie verwarren met een organisatie of groep.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Samenwerking in een moai (2 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 54 van tekst 3.
Leg uit dat er tussen de leden van een moai sprake is van samenwerking.
Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
- informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 waaruit samenwerking blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat er sprake is van samenwerking tussen de leden van een moai. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'samenwerking' en specifieke informatie uit tekst 3 (regel 1 t/m 54).

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het kernconcept 'samenwerking' kennen. Deze definitie omvat twee hoofdelementen: het vormen van relaties / afstemmen van handelen én het hebben van een gemeenschappelijk doel.

Wat moet je kunnen: Je moet de twee elementen van het kernconcept 'samenwerking' kunnen toepassen op een concrete situatie, in dit geval de moai. Dit betekent dat je voor elk element een passend voorbeeld uit de tekst moet kunnen vinden en dit expliciet moet koppelen aan het betreffende element van samenwerking.

Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van het kernconcept 'samenwerking' (vormen van relaties/afstemmen van handelen én een gemeenschappelijk doel) benoemt en voor elk onderdeel een concreet voorbeeld uit tekst 3 geeft. Zorg ervoor dat je de voorbeelden uit de tekst duidelijk koppelt aan de theorie van samenwerking. Gebruik alleen informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3.

Kernbegrippen: samenwerking

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledige definitie van 'samenwerking' gebruiken, bijvoorbeeld alleen het gemeenschappelijke doel noemen en niet het vormen van relaties/afstemmen van handelen.
- Het antwoord niet onderbouwen met specifieke informatie uit de tekst.
- De informatie uit de tekst wel noemen, maar niet expliciet koppelen aan de onderdelen van het kernconcept 'samenwerking'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Binding en individualisering op Okinawa (3 punten)

3p 13 Beredeneer met het hoofdconcept binding dat de samenleving op Okinawa minder geïndividualiseerd is dan de Nederlandse samenleving. Gebruik in je redenering: - de omschrijving van het hoofdconcept binding; - informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 om binding te illustreren; - de omschrijving van het kernconcept individualisering; - informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 die je redenering ondersteunt. Gebruik regel 1 tot en met 54 van tekst 3. In tekst 3 staat dat de moai's zich tegenwoordig ontwikkeld hebben tot een culturele traditie voor sociale steun.

Wat kun je verwachten: Je moet de begrippen 'binding' en 'individualisering' toepassen op de moai-traditie in Okinawa en dit vergelijken met de Nederlandse samenleving. Je redenering moet ondersteund worden met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: De omschrijving van het hoofdconcept 'binding' en het kernconcept 'individualisering'.

Wat moet je kunnen: Je moet een beredeneerd antwoord geven waarin je de begrippen 'binding' en 'individualisering' correct toepast op de tekst en een vergelijking maakt tussen Okinawa en Nederland. Je moet relevante informatie uit de tekst selecteren en gebruiken om je redenering te ondersteunen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de begrippen 'binding' en 'individualisering' correct definieert en toepast. Maak expliciet de vergelijking met de Nederlandse samenleving. Onderbouw je redenering met concrete voorbeelden en regelnummers uit tekst 3. Vermijd het enkel beschrijven van de situatie in Okinawa zonder de vergelijking te maken.

Kernbegrippen: Binding, Individualisering

Veelgemaakte fouten:
- De begrippen 'binding' en 'individualisering' niet correct toepassen op de bron.
- De situatie in Okinawa beschrijven zonder de vergelijking met de (meer geïndividualiseerde) Nederlandse samenleving te maken.
- Onvoldoende of geen bewijs uit de tekst gebruiken om de redenering te ondersteunen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – De 'moai-cultuur' verklaren (2 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 54 van tekst 3.
In tekst 3 staat dat de moai's zich tegenwoordig ontwikkeld hebben tot een culturele traditie voor sociale steun.
Leg uit dat je zou kunnen spreken van een 'moai-cultuur'. Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept cultuur;
- informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 waaruit cultuur blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom je kunt spreken van een 'moai-cultuur'. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept cultuur en informatie uit de tekst om je uitleg te onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het kernconcept 'cultuur' kennen. Cultuur is het geheel van gedeelde normen, waarden en opvattingen binnen een groep of samenleving.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van cultuur kunnen toepassen op een concrete situatie (de moai's) en dit kunnen onderbouwen met relevante informatie uit de brontekst.

Waar op letten: Let erop dat je de moai-traditie niet alleen beschrijft, maar expliciet de link legt met de definitie van cultuur. Zorg ervoor dat je concrete voorbeelden van gedeelde normen en waarden uit de tekst aanhaalt om je uitleg te bewijzen. Vermijd algemene antwoorden zoals 'het is een traditie' zonder de sociologische betekenis van cultuur te gebruiken.

Kernbegrippen: cultuur, normen, waarden

Veelgemaakte fouten:
- De moai-traditie beschrijven zonder de link te leggen met de definitie van het kernconcept cultuur.
- Vergeten om bewijs uit de tekst aan te dragen voor de gedeelde normen en waarden.
- Een te algemeen antwoord geven, zoals 'het is een traditie', zonder de sociologische betekenis van cultuur te gebruiken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Verband tussen gezondheid en sociale cohesie (2 punten)

Gebruik regel 55 tot en met 71 van tekst 3.
Leg uit dat in tekst 3 een verband wordt gelegd tussen gezondheid en sociale cohesie. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie;
– informatie uit regel 55 tot en met 71 van tekst 3 waaruit sociale cohesie blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe tekst 3 een verband legt tussen gezondheid en sociale cohesie. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie en specifieke informatie uit de regels 55-71 van tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale cohesie' kennen en kunnen toepassen. Sociale cohesie verwijst naar de mate van onderlinge verbondenheid en verantwoordelijkheid binnen een groep of gemeenschap, wat bijdraagt aan een gevoel van samenhang en gedeelde identiteit.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Het kernconcept 'sociale cohesie' correct omschrijven.
- Relevante informatie uit de regels 55-71 van tekst 3 selecteren die sociale cohesie illustreert.
- Een duidelijk verband leggen tussen deze informatie en de gezondheidseffecten die in de tekst worden genoemd.

Waar op letten: Let op de volgende valkuilen:
- Citeren van de tekst zonder de link met het kernconcept sociale cohesie te leggen.
- De onderdelen sociale cohesie en gezondheid los van elkaar beschrijven, zonder het verband tussen beide uit te leggen. Zorg dat je de causale relatie uitlegt.

Kernbegrippen: sociale cohesie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de tekst citeren zonder de link met het kernconcept sociale cohesie te leggen.
- De twee onderdelen (sociale cohesie en gezondheid) los van elkaar beschrijven, zonder het verband tussen beide uit te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Hofstede's culturele dimensies: Moai's en onzekerheidsvermijding (2 punten)

2p 16 Beredeneer bij welke pool van een andere dimensie van Hofstede de traditie van moai's op Okinawa past. Gebruik in je redenering: - de naam en omschrijving van de gekozen pool; - informatie uit tekst 3 om de gekozen pool te illustreren. Opgave 4 Inkomensafhankelijke boetes? Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje. Inleiding Verkeersovertredingen worden in Nederland bestraft met standaardboetes. De hoogte van een standaardboete is afhankelijk van de ernst van het delict en is voor iedereen gelijk. Hoogleraar Elena Kantorowicz-Reznichenko van de Erasmus Universiteit Rotterdam pleit voor inkomensafhankelijke boetes. De hoogte van een inkomensafhankelijke boete is afhankelijk van de hoogte van het inkomen van de verkeersovertreder. Gebruik de inleiding van deze opgave. Het strafrecht onderscheidt daadrecht en daderrecht.

Wat kun je verwachten: Je moet de traditie van moai's op Okinawa kunnen koppelen aan een van Hofstede's culturele dimensies die niet al in de vraag genoemd is. Je moet de gekozen dimensie benoemen, omschrijven en illustreren met informatie uit de bijgevoegde tekst.

Wat moet je kennen: De culturele dimensies van Hofstede, met name 'onzekerheidsvermijding' en 'femininiteit', en hun kenmerken. Je moet ook de inhoud van tekst 3 over moai's kennen.

Wat moet je kunnen: Een culturele traditie analyseren aan de hand van een theoretisch model (Hofstede's dimensies) en je redenering onderbouwen met concrete voorbeelden uit een tekst.

Waar op letten: Kies een 'andere' dimensie dan de al genoemde (machtsafstand, individualisme/collectivisme, termijngerichtheid). Omschrijf de gekozen dimensie correct en maak een duidelijke koppeling met de tekst. Let op dat 'femininiteit' niet letterlijk 'vrouwelijkheid' betekent, maar waarden als zorg en levenskwaliteit.

Kernbegrippen: Culturele dimensies van Hofstede, Hoge onzekerheidsvermijding, Femininiteit

Veelgemaakte fouten:
- Een van de in de vraag al genoemde dimensies kiezen (machtsafstand, individualisme/collectivisme, termijngerichtheid), terwijl de vraag om een 'andere' dimensie vraagt.
- De gekozen culturele dimensie (bijv. onzekerheidsvermijding) onjuist omschrijven.
- De koppeling met de tekst niet maken en alleen een theoretische uitleg geven.
- De dimensie 'femininiteit' te letterlijk opvatten als 'vrouwelijkheid' in plaats van als een set maatschappelijke waarden zoals zorg voor elkaar en levenskwaliteit.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Daadrecht en Daderrecht bij verkeersovertredingen (2 punten)

Gebruik de inleiding van deze opgave.
Het strafrecht onderscheidt daadrecht en daderrecht.
a Leg uit bij welk type recht het geven van standaardboetes voor verkeersovertredingen past.
b Leg uit bij welk type recht het geven van inkomensafhankelijke boetes voor verkeersovertredingen past.
Gebruik voor a en b in je uitleg telkens:
- een omschrijving van het begrip daadrecht of daderrecht;
- informatie uit de inleiding van deze opgave waaruit het gekozen type recht blijkt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen bij welk type recht (daadrecht of daderrecht) standaardboetes en inkomensafhankelijke boetes voor verkeersovertredingen passen. Je moet hierbij de begrippen omschrijven en informatie uit de inleiding van de opgave gebruiken.

Wat moet je kennen: De definities van daadrecht en daderrecht.

Wat moet je kunnen: De begrippen daadrecht en daderrecht toepassen op concrete situaties en je uitleg onderbouwen met informatie uit een tekst.

Waar op letten: Verwar de begrippen daadrecht en daderrecht niet. Zorg ervoor dat je in je uitleg zowel de omschrijving van het begrip als de relevante informatie uit de inleiding van de opgave gebruikt.

Kernbegrippen: daadrecht, daderrecht

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de begrippen daadrecht en daderrecht.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Sociale ongelijkheid en economisch kapitaal bij standaardboetes (3 punten)

Gebruik regel 1 tot en met 35 van tekst 4.
Er zijn drie vormen van kapitaal.
Leg uit welke vorm van kapitaal in het boetesysteem met standaardboetes de sociale ongelijkheid vergroot, volgens Kantorowicz-Reznichenko.
Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
− informatie uit regel 1 tot en met 35 van tekst 4 waaruit sociale ongelijkheid blijkt;
− de naam van een vorm van kapitaal;
− informatie uit regel 1 tot en met 35 van tekst 4 waaruit de gekozen vorm van kapitaal blijkt.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een boetesysteem met standaardboetes de sociale ongelijkheid vergroot, specifiek door de rol van economisch kapitaal. Je gebruikt hiervoor de omschrijving van sociale ongelijkheid en informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: De definitie van sociale ongelijkheid: een ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken (zoals geld, macht, aanzien) in een samenleving.
De drie vormen van kapitaal: economisch kapitaal (bezit, inkomen), sociaal kapitaal (netwerken, relaties) en cultureel kapitaal (kennis, opleiding, vaardigheden).
De argumentatie van Kantorowicz-Reznichenko over standaardboetes en inkomensafhankelijke boetes.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren en interpreteren die relevant is voor de vraag.
Kernconcepten (zoals sociale ongelijkheid en economisch kapitaal) correct toepassen op een concrete situatie.
Een heldere en logische uitleg formuleren, waarbij je de gevraagde elementen (omschrijving kernconcept, tekstinformatie, naam kapitaalvorm) integreert.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt HOE de standaardboetes de sociale ongelijkheid vergroten, en niet alleen constateert dat er ongelijkheid is. Zorg ervoor dat je de juiste vorm van kapitaal benoemt en de omschrijving van sociale ongelijkheid expliciet gebruikt in je uitleg. Verwar de verschillende vormen van kapitaal niet.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, economisch kapitaal

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de drie vormen van kapitaal (economisch, sociaal, cultureel).
- Het niet specifiek uitleggen hoe het boetesysteem de bestaande ongelijkheid vergroot, maar slechts constateren dat er ongelijkheid is.
- De definitie van sociale ongelijkheid niet correct toepassen op de casus.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Rationele keuzetheorie en inkomensafhankelijke boetes (2 punten)

Gebruik regel 36 tot en met 49 van tekst 4.
Volgens Kantorowicz-Reznichenko schrikken inkomensafhankelijke boetes meer af dan standaardboetes. In regel 36 tot en met 49 van tekst 4 licht ze dit toe.
Verklaar met de rationele keuzetheorie dat voor mensen met een hoog inkomen de afschrikwekkende werking van standaardboetes klein is en ook dat de afschrikwekkende werking van inkomensafhankelijke boetes groter is. Gebruik in je verklaring:
- bij beide soorten boetes een omschrijving van de rationele keuzetheorie;
- bij beide soorten boetes informatie uit regel 36 tot en met 49 van tekst 4 om de rationele keuzetheorie te illustreren.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom inkomensafhankelijke boetes effectiever zijn in het afschrikken van mensen met een hoog inkomen dan standaardboetes. Hierbij pas je de rationele keuzetheorie toe en gebruik je specifieke informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van de rationele keuzetheorie kennen: mensen maken afwegingen tussen kosten en baten bij hun keuzes.

Wat moet je kunnen: Je moet de rationele keuzetheorie kunnen toepassen op een concreet maatschappelijk vraagstuk (boetes en afschrikking) en je redenering kunnen onderbouwen met informatie uit een brontekst.

Waar op letten: Let erop dat je de rationele keuzetheorie expliciet omschrijft voor beide soorten boetes (standaard- en inkomensafhankelijk) en dat je bij beide soorten boetes de theorie illustreert met informatie uit regel 36-49 van tekst 4. Gebruik de termen 'kosten' en 'baten' in je verklaring.

Kernbegrippen: rationele keuzetheorie

Veelgemaakte fouten:
- De rationele keuzetheorie niet expliciet toepassen met de termen 'kosten' en 'baten'.
- Vergeten om de redenering voor zowel standaardboetes als inkomensafhankelijke boetes uit te werken.
- De argumentatie niet koppelen aan de specifieke informatie uit de bron (regel 36-49).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Hypothese formuleren over inkomensafhankelijke boetes (3 punten)

Gebruik regel 36 tot en met 49 van tekst 4.
In regel 36 tot en met 49 benoemt Kantorowicz-Reznichenko een voordeel van inkomensafhankelijke boetes ten opzichte van standaardboetes.
Stel dat je wilt onderzoeken of dit genoemde voordeel klopt.
Formuleer een hypothese die je voorafgaand aan dit onderzoek zou kunnen stellen.
- Benoem de afhankelijke en de onafhankelijke variabele in je hypothese.
- Formuleer een vraag die je in een enquête zou kunnen stellen om de afhankelijke variabele te meten.

Wat kun je verwachten: Je leert hoe je een wetenschappelijke hypothese formuleert op basis van een tekst, inclusief het benoemen van afhankelijke en onafhankelijke variabelen en het opstellen van een enquêtevraag om de afhankelijke variabele te meten.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'hypothese', 'afhankelijke variabele' en 'onafhankelijke variabele' kennen. Ook moet je weten wat een enquête is en hoe deze gebruikt kan worden voor onderzoek. Kennis van de rationele keuzetheorie kan helpen bij het begrijpen van het concept 'afschrikking'.

Wat moet je kunnen: Je moet een hypothese kunnen formuleren die een verband legt tussen twee variabelen, gebaseerd op informatie uit een brontekst. Je moet de afhankelijke en onafhankelijke variabele in je hypothese kunnen identificeren en benoemen. Daarnaast moet je een concrete vraag kunnen opstellen die geschikt is voor een enquête om de afhankelijke variabele te meten.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de afhankelijke en onafhankelijke variabele; deze worden vaak verward. Zorg ervoor dat je hypothese direct voortkomt uit het voordeel van inkomensafhankelijke boetes dat in de tekst (r. 36-49) wordt genoemd, namelijk de afschrikkende werking. De enquêtevraag moet specifiek de afhankelijke variabele meten (bijvoorbeeld de mate van afschrikking of gedragsverandering) en niet een algemene mening over eerlijkheid of het systeem.

Kernbegrippen: Hypothese, Afhankelijke variabele, Onafhankelijke variabele, Enquête, Rationele keuzetheorie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de afhankelijke en onafhankelijke variabele.
- Formuleren van een hypothese die niet is gebaseerd op de brontekst (r. 36-49), die specifiek over afschrikking gaat.
- De enquêtevraag meet niet de afhankelijke variabele (afschrikking/gedrag) maar bijvoorbeeld een mening over eerlijkheid.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Socialisme en standaardboetes (1 punt)

Gebruik regel 17 tot en met 54 van tekst 4.
In tekst 4 staat dat het invoeren van inkomensafhankelijke boetes al eens is voorgesteld door onder meer de politieke partij SP. De SP kan gerekend worden tot de socialistische stroming.
Geef met een uitgangspunt van de socialistische stroming een argument tegen het systeem van standaardboetes. Gebruik in je antwoord:
- een uitgangspunt van de socialistische stroming;
- informatie uit regel 17 tot en met 54 van tekst 4 die je argument ondersteunt.

Wat kun je verwachten: Je moet een argument formuleren tegen standaardboetes vanuit een socialistisch uitgangspunt, waarbij je informatie uit de tekst gebruikt om je argument te ondersteunen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de socialistische stroming kennen, met name het uitgangspunt van gelijkheid. Ook moet je de inhoud van tekst 4, specifiek regel 17 t/m 54, begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen verbinden met een ideologisch uitgangspunt om een coherent argument te vormen. Je moet ook een argument kunnen formuleren dat zowel het uitgangspunt als de tekstinformatie bevat.

Waar op letten: Let erop dat je:
1. Een correct uitgangspunt van de socialistische stroming noemt (bijvoorbeeld gelijkheid).
2. Specifieke informatie uit regel 17 t/m 54 van tekst 4 gebruikt die je argument ondersteunt (bijvoorbeeld het effect van standaardboetes op mensen met lagere en hogere inkomens).
3. Het socialistische uitgangspunt en de informatie uit de tekst duidelijk met elkaar verbindt in je argumentatie, zodat het een logisch geheel vormt.

Kernbegrippen: socialisme, gelijkheid, sociale ongelijkheid

Veelgemaakte fouten:
- Een uitgangspunt van het socialisme noemen zonder dit te koppelen aan de informatie in de tekst.
- De informatie uit de tekst herhalen zonder dit te verbinden met een ideologisch uitgangspunt.
- Een onjuist uitgangspunt van het socialisme noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/21

## Vragen in dit examen

### Vraag 3 – Politieke participatie: Ontwikkelingsvisie en oefenstemmen

Wat kun je verwachten: Je moet de ontwikkelingsvisie op politieke participatie omschrijven en beargumenteren waarom gemeenten oefenstemmen organiseren vanuit deze visie. Hierbij gebruik je specifieke informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'politieke participatie' en 'ontwikkelingsvisie' kennen. Specifiek de betekenis van de ontwikkelingsvisie in relatie tot politieke participatie.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en interpreteren (regels 24-42 van tekst 1). Je moet een redenering kunnen opbouwen waarin je de omschrijving van de ontwikkelingsvisie koppelt aan de informatie uit de tekst.

Waar op letten: Let goed op de correcte omschrijving van de ontwikkelingsvisie. Zorg ervoor dat je de link tussen de tekstinformatie en de ontwikkelingsvisie duidelijk en voldoende legt. Gebruik uitsluitend informatie uit de gespecificeerde regels (24-42) van tekst 1.

Kernbegrippen: politieke participatie, ontwikkelingsvisie

### Vraag 4 – Representativiteit vergroten door oefendagen

Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe gemeenten met oefendagen op stembureaus de representativiteit van politieke besluiten kunnen vergroten. Hierbij moet je het kernconcept representativiteit omschrijven en informatie uit tekst 1 gebruiken om dit te illustreren.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen en kunnen omschrijven. Representativiteit betekent dat de politieke besluiten een goede afspiegeling zijn van de standpunten en belangen van de gehele bevolking.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen verbinden met een politiek kernconcept. Je moet een heldere redenering kunnen opbouwen die uitlegt hoe een concrete actie (oefendagen) leidt tot een verandering in representativiteit, gebruikmakend van de definitie van het concept en de tekstuele informatie.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen informatie uit de tekst citeert, maar ook de link legt met de definitie van representativiteit. Zorg ervoor dat je een duidelijke en correcte omschrijving van representativiteit geeft en deze niet verwart met bijvoorbeeld het opkomstpercentage. Je redenering moet specifiek ingaan op hoe de stemmen van de groep die drempels ervaart, beter vertegenwoordigd worden.

Kernbegrippen: representativiteit

### Vraag 5 – Gezag van de gemeenteraad en opkomst bij verkiezingen

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering opbouwen die de ontwikkeling in een grafiek (opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen) koppelt aan het kernconcept 'gezag'. Je moet laten zien dat je de definitie van gezag begrijpt en deze kunt toepassen op concrete gegevens uit de figuur.

Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'gezag'. Gezag is de legitieme uitoefening van macht, waarbij de macht als rechtvaardig en aanvaard wordt beschouwd door degenen over wie de macht wordt uitgeoefend.

Wat moet je kunnen: 1. Gegevens uit een grafiek (figuur 1) interpreteren en een trend beschrijven.
2. Het kernconcept 'gezag' correct definiëren.
3. Een verband leggen tussen de trend in de grafiek en het kernconcept 'gezag' om een beredeneerde conclusie te trekken over de verandering in gezag.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de dalende trend in de grafiek beschrijft, maar deze ook expliciet koppelt aan het kernconcept 'gezag'. Verwar 'gezag' niet met 'macht'; de legitimiteit is cruciaal. Gebruik concrete percentages en jaartallen uit de figuur om je redenering te onderbouwen.

Kernbegrippen: gezag

### Vraag 6 – Sociale ongelijkheid en Open Hiring

Wat kun je verwachten: Je moet een andere soort sociale ongelijkheid dan ongelijke verdeling van economische hulpbronnen benoemen en beredeneren hoe Open Hiring deze tegengaat. Je gebruikt hiervoor de naam en een voorbeeld van deze soort ongelijkheid, en illustreert dit met informatie uit regel 1 tot en met 35 van tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende soorten sociale ongelijkheid kennen, met name het onderscheid tussen ongelijke verdeling van economische, symbolische en sociale hulpbronnen. Je moet ook de betekenis van 'status' begrijpen in de context van sociale ongelijkheid.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en toepassen om een sociologisch concept (sociale ongelijkheid) te illustreren. Je moet een heldere redenering kunnen opbouwen die de werking van Open Hiring koppelt aan het tegengaan van een specifieke vorm van sociale ongelijkheid.

Waar op letten: Let erop dat je een 'andere' soort sociale ongelijkheid dan economische hulpbronnen kiest (bijvoorbeeld symbolische of sociale hulpbronnen). Zorg ervoor dat je de gekozen soort ongelijkheid correct definieert en illustreert met een voorbeeld uit de tekst (r. 8-17 en r. 28-35). Vermijd het door elkaar halen van 'symbolische hulpbronnen' (status, aanzien) en 'sociale hulpbronnen' (netwerk, contacten). Je redenering moet duidelijk maken hoe Open Hiring specifiek deze vorm van ongelijkheid tegengaat.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, symbolische hulpbronnen, sociale hulpbronnen, status

### Vraag 7 – Open Hiring en subjectieve arbeidsmarktkansen

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van het concept 'subjectieve arbeidsmarktkansen' in de context van 'Open Hiring'. Je moet de juiste definitie van dit concept kunnen herkennen.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'subjectieve arbeidsmarktkansen' kennen. Dit omvat het onderscheid tussen subjectieve (eigen perceptie) en objectieve (feitelijke) kansen, en het perspectief van de werkzoekende versus de werkgever.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de correcte definitie van 'subjectieve arbeidsmarktkansen' te identificeren uit meerdere opties en deze toe te passen op de stelling over Open Hiring.

Waar op letten: Let goed op het woord 'subjectieve'. Dit verwijst naar de eigen, persoonlijke inschatting. Verwar dit niet met objectieve kansen of de inschatting van een werkgever. De vraag gaat over de perceptie van de werkzoekende zelf.

Kernbegrippen: subjectieve arbeidsmarktkansen

### Vraag 8 – Opwaartse sociale mobiliteit door positietoewijzing en positieverwerving

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de opwaartse sociale mobiliteit van Dion Drew het gevolg is van zowel positietoewijzing als positieverwerving. Hierbij moet je de concepten omschrijven en toepassen met informatie uit tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van de volgende kernconcepten kennen:
- Opwaartse sociale mobiliteit
- Positietoewijzing
- Positieverwerving

Wat moet je kunnen: Je moet:
- De drie kernconcepten correct omschrijven.
- Specifieke informatie uit regel 36 tot en met 80 van tekst 2 gebruiken om de opwaartse sociale mobiliteit door positietoewijzing te onderbouwen.
- Specifieke informatie uit regel 36 tot en met 80 van tekst 2 gebruiken om de opwaartse sociale mobiliteit door positieverwerving te onderbouwen.

Waar op letten: Let op de volgende valkuilen:
- Verwar positietoewijzing en positieverwerving niet. Positietoewijzing is een maatschappelijke oorzaak, positieverwerving een persoonlijke bijdrage.
- Zorg ervoor dat je de definities van de kernconcepten expliciet noemt voordat je ze toepast op de casus van Dion Drew.
- Verwijs voldoende en correct naar specifieke regels of passages uit tekst 2 om je uitleg te onderbouwen.

Kernbegrippen: opwaartse sociale mobiliteit, positietoewijzing, positieverwerving

### Vraag 9 – Identiteitsverandering door Open Hiring

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Open Hiring de identiteit van Dion Drew heeft veranderd. Hierbij moet je het kernconcept 'identiteit' omschrijven en specifieke informatie uit tekst 2 (regels 36-80) gebruiken om de verandering aan te tonen.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'identiteit' kennen. Identiteit is het beeld dat iemand van zichzelf heeft, afgeleid van (zijn perceptie over) de groepen waar diegene deel van uitmaakt.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. Het kernconcept 'identiteit' correct omschrijven.
2. Relevante informatie uit tekst 2 (regels 36-80) selecteren die een verandering in Dion Drew's zelfbeeld en groepsidentificatie aantoont.
3. Een beredeneerd verband leggen tussen Open Hiring, de informatie uit de tekst en de verandering van identiteit, door uit te leggen hoe zijn groepsidentificatie en zelfbeeld zijn verschoven.

Waar op letten: Let erop dat je:
- De omschrijving van het kernconcept 'identiteit' expliciet vermeldt.
- Niet alleen tekstgedeelten citeert, maar ook uitlegt hoe deze de identiteitsverandering aantonen.
- De verandering in Dion Drew's zelfbeeld en groepsidentificatie (bijvoorbeeld van 'ex-gedetineerde' naar 'werknemer' of 'waardevol persoon') duidelijk koppelt aan de informatie uit de tekst, in plaats van alleen materiële veranderingen te benoemen.

Kernbegrippen: identiteit

### Vraag 22 – Inkomensafhankelijke boetes en politieke stromingen

Wat kun je verwachten: Je moet een argument tegen inkomensafhankelijke boetes kunnen koppelen aan een specifieke politieke hoofdstroming, anders dan de socialistische. Je gebruikt hiervoor informatie uit een gegeven tekstfragment.

Wat moet je kennen: De kenmerken en uitgangspunten van belangrijke politieke hoofdstromingen, met name het liberalisme.
De betekenis van kernconcepten zoals 'individuele rechten' en 'privacy' binnen een politieke context.

Wat moet je kunnen: Een politieke hoofdstroming herkennen op basis van argumenten in een tekst.
Een uitgangspunt van een politieke stroming formuleren.
Informatie uit een tekstfragment gebruiken om een politiek uitgangspunt te illustreren.
Een argument opbouwen dat een uitgangspunt van een politieke stroming verbindt met een standpunt over een maatschappelijk vraagstuk.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste politieke stroming identificeert (liberalisme) en dat je het argument tegen inkomensafhankelijke boetes (schending van privacy) direct koppelt aan een kernuitgangspunt van die stroming (bescherming van individuele rechten). Vermijd het noemen van praktische bezwaren als ideologische argumenten.

Kernbegrippen: liberalisme, politieke stroming, individuele rechten, privacy

### Vraag 23 – Politieke besluitvorming: het barrièremodel en inkomensafhankelijke boetes

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het barrièremodel voor politieke besluitvorming, toegepast op de casus van inkomensafhankelijke boetes. Je moet uitleggen welke barrière is genomen en beredeneren waarom de volgende barrière lastig te nemen zal zijn, met gebruik van de gegeven teksten.

Wat moet je kennen: Je moet het barrièremodel voor politieke besluitvorming kennen, inclusief de volgorde en betekenis van de vier barrières: 1. (h)erkend krijgen van een wens als politiek probleem, 2. toekennen van een hoge prioriteit (agendavorming), 3. beslissen over een beleidsmatige oplossing, 4. uitvoeren van het beleid. Ook moet je de kernconcepten 'agendavorming' en 'motie' begrijpen in de context van politieke besluitvorming.

Wat moet je kunnen: Je moet het barrièremodel kunnen toepassen op een concrete politieke kwestie. Dit betekent dat je politieke acties (zoals het indienen van een motie) kunt koppelen aan de juiste fase in het model. Daarnaast moet je informatie uit een brontekst kunnen selecteren en gebruiken om je redenering te ondersteunen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de barrières in het barrièremodel. De vraag geeft aan dat de eerste barrière (herkenning van het probleem) al is genoemd. De motie van de SP moet dus een volgende stap zijn. Voor deel b moet je de *eerstvolgende* barrière benoemen die nog niet genomen is en je redenering specifiek onderbouwen met informatie uit regel 50-75 van tekst 4.

Kernbegrippen: barrièremodel, politieke besluitvorming, agendavorming (politieke agenda), motie

### Vraag 24 – Macht in het Barrièremodel van Politieke Besluitvorming

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van het barrièremodel en het systeemmodel van politieke besluitvorming. Je moet het specifieke kernconcept kunnen identificeren dat het barrièremodel benadrukt.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het barrièremodel en het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen. Specifiek moet je begrijpen welke aspecten elk model benadrukt en wat de kernconcepten zijn die hierbij horen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de essentie van het barrièremodel te herkennen en dit te koppelen aan het juiste kernconcept. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen de nadruk van het barrièremodel en die van het systeemmodel, en tussen het model zelf en de onderwerpen die ermee geanalyseerd kunnen worden.

Waar op letten: Let op het onderscheid tussen het barrièremodel en het systeemmodel. Het systeemmodel richt zich meer op de doorstroom van wensen (input/output), terwijl het barrièremodel de nadruk legt op de hindernissen en de strijd om deze te overwinnen. Verwar het kernconcept van het model niet met het onderwerp van een mogelijke casus (bijvoorbeeld sociale ongelijkheid).

Kernbegrippen: barrièremodel, macht, politieke besluitvorming, systeemmodel

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 1
vrijdag 16 mei
9.00 - 12.00 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 24 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1034-a-25-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Oefenstemmen

Bij deze opgave horen tekst 1 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
In de periode voor de verkiezingen organiseren sommige gemeenten
oefendagen. Op deze dagen kunnen burgers in een stembureau oefenen
met het uitbrengen van hun stem. Dit zogenoemde oefenstemmen is voor
burgers die anders misschien niet of ongeldig gaan stemmen, omdat
stemmen in het stembureau voor hen lastig is. Dit zijn bijvoorbeeld
vluchtelingen, mensen met een lichamelijke beperking en mensen met
een taalachterstand.
Tekst 1 gaat over oefenstemmen voorafgaand aan de Provinciale Statenen waterschapsverkiezingen in 2023.

Gebruik de inleiding van deze opgave.
Gemeenten kunnen met het organiseren van dagen voor oefenstemmen
sociale uitsluiting van bepaalde burgers tegengaan. Sociale uitsluiting
kent vier componenten. Twee daarvan zijn geringe toegang tot sociale
grondrechten en beperkte normatieve integratie.
Noem een andere component van sociale uitsluiting die gemeenten met
het organiseren van dagen voor oefenstemmen willen tegengaan.

1p 1

Gebruik regel 1 tot en met 23 van tekst 1.
Leg uit dat oefenstemmen kan bijdragen aan de politieke socialisatie van
de deelnemers. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept politieke socialisatie;
– informatie uit regel 1 tot en met 23 van tekst 1 waaruit politieke
socialisatie blijkt.

2p 2

Gebruik regel 24 tot en met 42 van tekst 1.
Er zijn twee visies op de wenselijkheid van politieke participatie te
onderscheiden.
Beredingeneer dat de gemeenten het oefenstemmen organiseren vanuit de
ontwikkelingsvisie. Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van de ontwikkelingsvisie;
– informatie uit regel 24 tot en met 42 van tekst 1 om de
ontwikkelingsvisie te illustreren.

2p 3

Gebruik tekst 1.
Beredingeneer dat gemeenten met het organiseren van oefendagen op
stembureaus de representativiteit van politieke besluiten kunnen
vergroten. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept representativiteit;
– informatie uit tekst 1 om representativiteit te illustreren.

2p 4

HA-1034-a-25-1-o
2/8
lees verder ►►►

### Pagina 3

Gebruik figuur 1.
Stel dat de ontwikkeling die te zien is in figuur 1 verband houdt met het
gezag dat mensen toekennen aan de gemeenteraad.
2p 5 Bereideneer op basis van figuur 1 dat het gezag van de gemeenteraden
de afgelopen veertig jaar is veranderd. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept gezag.
– gegevens uit figuur 1 waaruit verandering blijkt.

Opgave 2 Open Hiring

Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over een nieuwe sollicitatiemethode genaamd Open
Hiring. Bij Open Hiring hoeven werkzoekenden, in tegenstelling tot bij
traditionele sollicitatiemethodes, geen sollicitatiegesprek te voeren en zijn
opleiding, ervaring en arbeidsverleden niet relevant. De enige eis is dat
de werkzoekende denkt het werk aan te kunnen. Wie interesse heeft in
een bepaalde baan, zet zijn of haar naam op een lijst van het bedrijf. Als
de baan vrij is of komt, dan kan de eerste op de lijst direct aan de slag.

Gebruik regel 1 tot en met 35 van tekst 2.
Uit tekst 2 blijkt dat er in de stad Yonkers sprake is van sociale
ongelijkheid.
Er zijn verschillende soorten sociale ongelijkheid te onderscheiden, zoals
ongelijke verdeling van economische hulpbronnen.
2p 6 Beredeneer welke andere soort sociale ongelijkheid die van invloed is op
het vinden van een baan, wordt tegengegaan met Open Hiring. Gebruik in
je redenering:
– de naam en een voorbeeld van een andere soort sociale ongelijkheid;
– informatie uit regel 1 tot en met 35 van tekst 2 om deze soort sociale
ongelijkheid te illustreren.

1p 7 Stelling: Open Hiring vergroot de subjectieve arbeidskansen.
Wat betekent dit?
A Open Hiring vergroot de mate waarin een werkgever de kansen van
een werkzoekende op de arbeidsmarkt positief inschat.
B Open Hiring vergroot de mate waarin een werkzoekende zelf de
kansen op een baan positief inschat.
C Open Hiring zorgt ervoor dat de werkgevers de arbeidskansen
van werkzoekenden vergroten.
D Open Hiring zorgt ervoor dat er een grotere kans is dat
werkzoekenden onafhankelijk van hun vaardigheden een baan vinden.

HA-1034-a-25-1-o 3 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 4

Gebruik regel 36 tot en met 80 van tekst 2.
Open Hiring heeft voor Dion Drew uiteindelijk geleid tot opwaartse sociale
mobiliteit.
3a (8p) Leg uit dat de opwaartse sociale mobiliteit van Dion Drew het gevolg is
van zowel positietoewijzing als positieverwerving. Gebruik in je uitleg:
– een omschrijving van opwaartse sociale mobiliteit;
– een omschrijving van positietoewijzing en informatie uit regel 36 tot en
met 80 van tekst 2 waaruit de opwaartse sociale mobiliteit door
positieverwerving blijkt;
– een omschrijving van positieverwerving en informatie uit regel 36 tot
en met 80 van tekst 2 waaruit de opwaartse sociale mobiliteit door
positieverwerving blijkt.

2p 9 Gebruik regel 36 tot en met 80 van tekst 2.
Berëdeneer dat Open Hiring de identiteit van Dion Drew veranderd heeft.
Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept identiteit;
– informatie uit regel 36 tot en met 80 van tekst 2 waaruit een
verandering van identiteit blijkt.

3p 10 Gebruik regel 36 tot en met 80 van tekst 2.
In tekst 2 wordt beschreven dat Dion Drew na de vele afwijzingen bij
sollicitaties op het punt stond om weer drugs te gaan verkopen.
De bindingstheorie is een theorie om crimineel gedrag te verklaren. Er zijn
verschillende typen sociale bindingen, waaronder cognitieve bindingen.
Geef met behulp van de bindingstheorie en twee andere typen bindingen
een verklaring voor het feit dat Dion Drew niet meer is teruggevallen in de
drugscriminaliteit. Gebruik in je verklaring:
– een omschrijving van de bindingstheorie;
– twee andere typen bindingen;
– bij elk type binding informatie uit regel 36 tot en met 80 van tekst 2.

HA-1034-a-25-1-0
4/8
lees verder

### Pagina 5

Opgave 3 Een tweede familie
Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Op Okinawa, een Japanse eilandenroep, leven mensen opmerkelijk
langer, gezonder en gelukkiger dan de meeste mensen elders.
Onderzoeker Dan Buettner verklaart de hoge levensverwachting op
Okinawa met de moai-traditie. Moai’s zijn een soort tweede familie. Het
zijn groepen waarin mensen vanaf hun kindertijd worden opgenomen.
Deze opgave gaat over moai’s op Okinawa, Japan.

2p 11 Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 3.
Leg uit dat in de moai op Okinawa een sociale institutie te herkennen is.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept sociale institutie;
– informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 3 waaruit sociale institutie
blijkt.

2p 12 Gebruik regel 1 tot en met 54 van tekst 3.
Leg uit dat er tussen de leden van een moai sprake is van samenwerking.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
– informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 waaruit samenwerking
blijkt.

3p 13 Bereideneer met het hoofdconcept binding dat de samenleving op
Okinawa minder geïndividualiseerd is dan de Nederlandse samenleving.
Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het hoofdconcept binding;
– informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 om binding te
illustreren;
– de omschrijving van het kernconcept individualisering;
– informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 die je redenering
ondersteunt.

Gebruik regel 1 tot en met 54 van tekst 3.
In tekst 3 staat dat de moai’s zich tegenwoordig ontwikkeld hebben tot
een culturele traditie voor sociale steun.
2p 14 Leg uit dat je zou kunnen spreken van een ‘moai-cultuur’. Gebruik in je
uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept cultuur;
– informatie uit regel 1 tot en met 54 van tekst 3 waaruit cultuur blijkt.

HA-1034-a-25-1-o 5 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 6

15 Gebruik regel 55 tot en met 71 van tekst 3.
Leg uit dat in tekst 3 een verband wordt gelegd tussen gezondheid en
sociale cohesie. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie;
– informatie uit regel 55 tot en met 71 van tekst 3 waaruit sociale
cohesie blijkt.
Gebruik tekst 3.
Hofstede onderscheidt zes verschillende culturele dimensies. Drie hiervan
zijn:
– grote machtsafstand versus kleine machtsafstand;
– individualistisch versus collectivistisch;
– langetermijngerichtheid versus kortetermijngerichtheid.
De zes dimensies hebben elk twee polen. Zo heeft de dimensie
individualistisch versus collectivistisch de pool individualistisch en de pool
collectivistisch.
2p 16 Beredeneer bij welke pool van een andere dimensie van Hofstede de
traditie van moai's op Okinawa past. Gebruik in je redenering:
– de naam en omschrijving van de gekozen pool;
– informatie uit tekst 3 om de gekozen pool te illustreren.
Opgave 4 Inkomensafhankelijke boetes?
Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Verkeersovertredingen worden in Nederland bestraft met
standaardboetes. De hoogte van een standaardboete is afhankelijk van
de ernst van het delict en is voor iedereen gelijk. Hoogleraar Elena
Kantorowicz-Reznichenko van de Erasmus Universiteit Rotterdam pleit
voor inkomensafhankelijke boetes. De hoogte van een
inkomensafhankelijke boete is afhankelijk van de hoogte van het inkomen
van de verkeersovertreder.
Gebruik de inleiding van deze opgave.
Het strafrecht onderscheidt daadrecht en daderrecht.
2p 17 a Leg uit bij welk type recht het geven van standaardboetes voor
verkeersovertredingen past.
b Leg uit bij welk type recht het geven van inkomensafhankelijke
boetes voor verkeersovertredingen past.
Gebruik voor a en b in je uitleg telkens:
– een omschrijving van het begrip daadrecht of daderrecht;
– informatie uit de inleiding van deze opgave waaruit het gekozen type
recht blijkt.
HA-1034-a-25-1-o
6 / 8
lees verder

### Pagina 7

Gebruik regel 1 tot en met 35 van tekst 4.
Er zijn drie vormen van kapitaal.
3p 18 Leg uit welke vorm van kapitaal in het boetesysteem met standaardboetes
de sociale ongelijkheid vergroot, volgens Kantorowicz-Reznlichenko.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
– informatie uit regel 1 tot en met 35 van tekst 4 waaruit sociale
ongelijkheid blijkt.
– de naam van een vorm van kapitaal;
– informatie uit regel 1 tot en met 35 van tekst 4 waaruit de gekozen
vorm van kapitaal blijkt.
Gebruik regel 36 tot en met 49 van tekst 4.
Volgens Kantorowicz-Reznlichenko schrikken inkomensafhankelijke
boetes meer af dan standaardboetes. In regel 36 tot en met 49 van tekst 4
licht ze dit toe.
2p 19 Verklaar met de rationele keuzetheorie dat voor mensen met een hoog
inkomen de afschrikwekkende werking van standaardboetes klein is en
ook dat de afschrikwekkende werking van inkomensafhankelijke boetes
groter is. Gebruik in je verklaring:
– bij beide soorten boetes een omschrijving van de rationele
keuzetheorie;
– bij beide soorten boetes informatie uit regel 36 tot en met 49 van
tekst 4 om de rationele keuzetheorie te illustreren.
Gebruik regel 36 tot en met 49 van tekst 4.
In regel 36 tot en met 49 benoemt Kantorowicz-Reznlichenko een voordeel
van inkomensafhankelijke boetes ten opzichte van standaardboetes.
Stel dat je wilt onderzoeken of dit genoemde voordeel klopt.
3p 20 Formuleer een hypothese die je voorafgaand aan dit onderzoek zou
kunnen stellen.
– Benoem de afhankelijke en de onafhankelijke variabele in je
hypothese.
– Formuleer een vraag die je in een enquête zou kunnen stellen om de
afhankelijke variabele te meten.
Gebruik regel 17 tot en met 54 van tekst 4.
In tekst 4 staat dat het invoeren van inkomensafhankelijke boetes al eens
is voorgesteld door onder meer de politieke partij SP. De SP kan
erekend worden tot de socialistische stroming.
1p 21 Geef met een uitgangspunt van de socialistische stroming een argument
tegen het systeem van standaardboetes. Gebruik in je antwoord:
– een uitgangspunt van de socialistische stroming;
– informatie uit regel 17 tot en met 54 van tekst 4 die je argument
ondersteunt.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1034-a-25-1-o
7/8
lees verder

### Pagina 8

Gebruik regel 50 tot en met 75 van tekst 4.
In de redenen voor de politieke weerstand tegen inkomensafhankelijke boetes is een andere politieke hoofdstroming dan de socialistische stroming te herkennen.
2p 22 Geef met een uitgangspunt van deze andere politieke hoofdstroming een argument tegen het invoeren van inkomensafhankelijke boetes. Gebruik in
je antwoord:
– een uitgangspunt en de naam van deze andere politieke
hoofdstroming;
– informatie uit regel 50 tot en met 75 van tekst 4 om het gekozen
uitgangspunt te illustreren.
Gebruik de inleiding van deze vraag en regel 50 tot en met 75 van tekst 4.
In 2021 heeft de SP een motie ingediend om de mogelijkheden van
inkomensafhankelijke boetes in Nederland nader te onderzoeken. Daarna
heeft de Raad voor de rechtspraak hierover een rapport geschreven. De
weerstand tegen inkomensafhankelijke boetes is echter groot, zoals uit
tekst 4 blijkt.
2p 23 Het barrièremodel is een model voor politieke besluitvorming. Het model
onderscheidt vier barrières. Een daarvan is het (h)erkend krijgen van een
wens, zoals een inkomensafhankelijk boetesysteem, als politiek probleem.
a Leg uit welke andere barrière is genomen met de motie van de SP.
Gebruik in je uitleg informatie uit de inleiding van deze vraag.
b Beredeneer dat de eerstvolgende barrière lastig te nemen zal zijn.
Gebruik in je redenering:
– de naam van de eerstvolgende barrière die nog niet genomen is;
– informatie uit regel 50 tot en met 75 van tekst 4 die je redenering
ondersteunt.
Het proces van politieke besluitvorming kan met het systeemmodel en
met het barrièremodel geanalyseerd worden. Beide modellen
benadrukken andere aspecten van politieke besluitvorming. Het
barrièremodel legt de nadruk op een kernconcept in politieke
besluitvorming.
1p 24 Welk kernconcept wordt in het barrièremodel het meeste benadrukt?
A institutionalisering
B macht
C rationalisering
D representatie
E representativiteit
F sociale ongelijkheid
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1034-a-25-1-o
8 / 8
einde