# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2024 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2024/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Rationalisering in de sportapp Strava Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het gebruik van de sportapp Strava een voorbeeld is van een gerationaliseerde samenleving. Hierbij moet je de definitie van rationalisering gebruiken met specifieke woorden en dit koppelen aan informatie uit de inleiding over Strava. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'rationalisering' kennen. Dit omvat het systematiseren van de werkelijkheid om efficiënt een doel(stelling) te bereiken. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van rationalisering kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (de Strava-app) en dit kunnen uitleggen met behulp van de verplichte termen en informatie uit de inleiding. Waar op letten: Let goed op dat je de omschrijving van rationalisering volledig gebruikt, inclusief de woorden 'systematiseren', 'doel(stelling)' en 'efficiënt'. Zorg er ook voor dat je de koppeling tussen deze definitie en de informatie over Strava uit de inleiding duidelijk maakt. Kernbegrippen: rationalisering ### Vraag 2 – Sociale bindingen: affectieve bindingen in sportapps Wat kun je verwachten: Je moet een andere vorm van sociale binding dan cognitieve bindingen benoemen en omschrijven, en deze illustreren met informatie uit de inleiding over de sportapp Strava. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van sociale bindingen kennen, in het bijzonder affectieve bindingen en cognitieve bindingen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten (sociale bindingen). Je moet een beredenering kunnen opbouwen met de naam, omschrijving en illustratie van een sociale binding. Waar op letten: Let erop dat je de juiste vorm van sociale binding kiest die past bij de voorbeelden in de inleiding (aanmoedigen, kudos). Verwar de verschillende soorten bindingen niet. Zorg ervoor dat je zowel de naam en omschrijving van de binding geeft als een duidelijke illustratie met informatie uit de inleiding. Kernbegrippen: sociale bindingen, affectieve bindingen, cognitieve bindingen ### Vraag 3 – Identiteit en het delen van prestaties op Strava Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor het niet delen van tegenvallende sportprestaties op Strava, gebruikmakend van het kernconcept 'identiteit'. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'identiteit' kennen en begrijpen hoe dit zich verhoudt tot het zelfbeeld dat mensen willen uitdragen. Wat moet je kunnen: Je moet het concept 'identiteit' kunnen toepassen op een concrete situatie (het delen van sportprestaties) en hiermee een gedrag verklaren. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen 'identiteit' definieert, maar het ook echt toepast op de casus. Vermijd alledaagse verklaringen en leg de link met het sociologische concept van het zelfbeeld dat men wil presenteren. Kernbegrippen: identiteit ### Vraag 4 – Socialisatie en online sportnetwerken: actief blijven door gedragsregulatie Wat kun je verwachten: Je moet een functie van socialisatie benoemen die niet in de vraagtekst staat en deze functie uitleggen met behulp van informatie uit tekst 1. Het gaat erom hoe online sportnetwerken mensen kunnen stimuleren om actief te blijven. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van socialisatie kennen, zoals gedragsregulatie, continuering van cultuur en identificatie. Je moet ook weten wat deze functies inhouden. Wat moet je kunnen: Je moet een passende functie van socialisatie kunnen kiezen en deze kunnen koppelen aan concrete informatie uit een brontekst (tekst 1). Je moet de gekozen functie helder kunnen uitleggen in de context van het bevorderen van actief blijven via online sportnetwerken. Waar op letten: Let erop dat je een functie van socialisatie kiest die niet al in de vraagtekst genoemd wordt (verandering van een cultuur of identiteitsontwikkeling). Zorg ervoor dat je uitleg direct gebaseerd is op informatie uit tekst 1 en dat de gekozen functie logisch aansluit bij het voorbeeld van online sportnetwerken en actief blijven. Een veelvoorkomende fout is het noemen van een functie die niet past bij de uitleg of het niet gebruiken van concrete informatie uit de tekst. Kernbegrippen: socialisatie, functies van socialisatie, gedragsregulatie ### Vraag 5 – Representativiteit in sociaalwetenschappelijk onderzoek Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een conclusie niet getrokken kan worden op basis van een onderzoek, door een andere eis aan wetenschappelijk onderzoek te benoemen en toe te passen. Je gebruikt hierbij specifieke informatie uit de brontekst. Wat moet je kennen: Je moet de eisen kennen die aan sociaalwetenschappelijk onderzoek worden gesteld, zoals validiteit en representativiteit. Je moet de begrippen 'steekproef' en 'populatie' kunnen onderscheiden en begrijpen hoe deze zich verhouden tot representativiteit. Wat moet je kunnen: Je moet: - De eis van representativiteit kunnen benoemen en omschrijven. - De steekproef van een onderzoek kunnen identificeren. - De populatie waarover een conclusie wordt getrokken, kunnen identificeren. - Uitleggen waarom de steekproef niet representatief is voor de populatie, en dit onderbouwen met informatie uit de brontekst. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen validiteit en representativiteit. Zorg ervoor dat je de specifieke details van de steekproef uit tekst 1 (r. 5-8) gebruikt om je uitleg te ondersteunen. De conclusie gaat over 'alle sporters', terwijl het onderzoek zich richt op een specifieke groep. Kernbegrippen: representativiteit, sociaalwetenschappelijk onderzoek, steekproef, validiteit ### Vraag 6 – Informele sociale controle en kudos Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het geven van kudos als een vorm van informele sociale controle wordt gezien. Hierbij moet je de definitie van informele sociale controle gebruiken en dit koppelen aan informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'informele sociale controle' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet een kernconcept kunnen toepassen op een concrete situatie, waarbij je relevante informatie uit een tekst selecteert en gebruikt om je uitleg te ondersteunen. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen formele en informele sociale controle. Geef niet alleen een voorbeeld, maar omschrijf eerst wat informele sociale controle inhoudt. Zorg ervoor dat je expliciet de koppeling maakt tussen het geven van kudos en het beoogde gedrag (actief blijven) zoals beschreven in de tekst. Kernbegrippen: informele sociale controle ### Vraag 7 – Gezinstypen en gezagsverhoudingen in de jaren '40 Wat kun je verwachten: Je moet de opvattingen uit een brontekst kunnen koppelen aan een specifiek gezinstype uit een bepaalde historische periode. Hierbij is het belangrijk dat je de kenmerken van dit gezinstype kunt benoemen en aantonen dat de tekst deze kenmerken weerspiegelt. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van verschillende gezinstypen en hun kenmerken, met name het 'kostwinnersgezin' en de 'bevelshuishouding' zoals die in de jaren '40 van de vorige eeuw voorkwamen. Ook moet je het concept 'gezag' in deze context begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst kunnen analyseren en interpreteren om de daarin beschreven opvattingen te identificeren. Vervolgens moet je deze opvattingen kunnen verbinden met historische concepten en kenmerken van gezinstypen, en je uitleg onderbouwen met concrete verwijzingen naar de tekst. Waar op letten: Let goed op de specifieke eisen in de vraag: benoem de naam van het gezinstype, noem een kenmerk ervan, en gebruik informatie uit de tekst om dit kenmerk te bewijzen. Zorg ervoor dat je uitleg compact en duidelijk is, en dat je de juiste passages uit de tekst aanhaalt. Kernbegrippen: kostwinnersgezin, bevelshuishouding, gezag ### Vraag 8 – Het gezin als sociale institutie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het gezinstype uit tekst 2 een sociale institutie is. Hierbij gebruik je de definitie van het kernconcept 'sociale institutie' en een specifiek voorbeeld uit tekst 2 om je uitleg te illustreren. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale institutie' kennen en de omschrijving ervan kunnen toepassen. Een sociale institutie is een complex van regels dat gedrag en onderlinge relaties reguleert. Wat moet je kunnen: Je moet: 1. De omschrijving van 'sociale institutie' correct toepassen op het gezinstype in tekst 2. 2. Een concreet en passend voorbeeld van een regel uit tekst 2 noemen dat de sociale institutie illustreert. Waar op letten: Let op de volgende valkuilen: * Noem niet alleen de term 'sociale institutie', maar leg uit wat het inhoudt (een complex van regels dat gedrag reguleert). * Gebruik een specifiek voorbeeld uit tekst 2, niet een algemeen gezinsvoorbeeld. * Verwar een sociale institutie niet met een organisatie of instelling. Kernbegrippen: sociale institutie ### Vraag 9 – Kenmerken van sociale instituties toegepast op het gezin Wat kun je verwachten: Je moet twee andere kenmerken van sociale instituties, naast dwingende macht en gezag, kunnen uitleggen en toepassen op de institutie 'gezin'. Je uitleg moet de omschrijving van het kenmerk bevatten. Wat moet je kennen: Je moet de algemene kenmerken van sociale instituties kennen. Specifiek voor deze vraag moet je de kenmerken 'stabiliteit en veranderlijkheid' en 'bestaan buiten het individu om' kunnen benoemen en omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet abstracte kenmerken van sociale instituties kunnen concretiseren door ze toe te passen op een specifiek voorbeeld, zoals het gezin. Je moet ook de omschrijving van het kenmerk in je uitleg kunnen integreren. Waar op letten: Let erop dat je twee *andere* kenmerken noemt dan dwingende macht en gezag. Zorg ervoor dat je elk gekozen kenmerk eerst omschrijft en daarna duidelijk uitlegt hoe dit kenmerk van toepassing is op de institutie 'gezin'. Vermijd het noemen van een kenmerk zonder de betekenis ervan uit te leggen of een onjuiste toepassing op het gezin. Kernbegrippen: sociale institutie, gezag, macht ### Vraag 10 – Cultuurdimensies van Hofstede toegepast op gezinsverhoudingen Wat kun je verwachten: Je analyseert de verhoudingen binnen gezinnen in verschillende tijdsperioden (1948 en de 21e eeuw) aan de hand van de cultuurdimensies van Hofstede. Je moet een niet-genoemde dimensie kiezen die past bij de situatie in 1948, dit onderbouwen met tekst 2, en vervolgens uitleggen welke pool van diezelfde dimensie past bij de 21e eeuw. Wat moet je kennen: De zes cultuurdimensies van Hofstede, inclusief de twee polen per dimensie. De specifieke kenmerken van de dimensies 'Machtsafstand' (groot/klein) en 'Masculiniteit vs. Femininiteit'. De inhoud van tekst 2 over gezinsverhoudingen in 1948. Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst (tekst 2) analyseren en koppelen aan theoretische concepten (Hofstede's dimensies). Een passende pool van een Hofstede-dimensie benoemen en onderbouwen met tekstuele bewijzen. De gekozen dimensie toepassen op een andere tijdsperiode (21e eeuw) en de verschillen uitleggen. Duidelijk en beknopt formuleren. Waar op letten: Let goed op dat je een dimensie kiest die NIET al in de vraag is genoemd. Zorg ervoor dat je voor vraag 'a' expliciet verwijst naar informatie uit tekst 2 om je keuze te onderbouwen. Voor vraag 'b' moet je de tegenovergestelde pool van de in 'a' gekozen dimensie uitleggen in de context van de 21e eeuwse gezinsverhoudingen. Verwar de dimensies niet met elkaar en kies de juiste pool voor de juiste tijdsperiode. Kernbegrippen: Dimensies van Hofstede, Machtsafstand (groot/klein), Masculiniteit vs. Femininiteit, Cultuur ### Vraag 11 – Socialisatie en cultuur in 'Vaders onmisbare gezag' Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de schrijfster van tekst 2 probeert de lezeressen te socialiseren, door de kernconcepten 'socialisatie' en 'cultuur' te gebruiken en een voorbeeld uit de tekst te geven. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten 'socialisatie' en 'cultuur' kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opbouwen waarin je de begrippen socialisatie en cultuur correct toepast op een tekstfragment. Je moet een relevant voorbeeld uit de tekst kunnen selecteren en dit als onderdeel van cultuur kunnen benoemen. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen socialisatie en cultuur duidelijk omschrijft en niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je het voorbeeld uit de tekst expliciet benoemt als een norm of opvatting (een cultuurelement). Maak je redenering compleet door de intentie van de schrijfster (het overdragen van de cultuur) te benoemen. Kernbegrippen: socialisatie, cultuur ### Vraag 12 – Cultureel kapitaal en gezondheidsverschillen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een verschil in cultureel kapitaal kan leiden tot gezondheidsverschillen tussen mensen met een hogere en lagere maatschappelijke positie. Je uitleg moet een concreet voorbeeld van cultureel kapitaal bevatten. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'cultureel kapitaal' kennen en begrijpen hoe dit zich verhoudt tot 'maatschappelijke positie' en 'sociale ongelijkheid'. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de causale link tussen cultureel kapitaal en gezondheidsverschillen aantoont, inclusief een relevant voorbeeld. Waar op letten: Let erop dat je cultureel kapitaal niet verward met economisch of sociaal kapitaal. Geef een concreet voorbeeld van cultureel kapitaal dat relevant is voor gezondheid en leg expliciet uit hoe dit kapitaal leidt tot betere gezondheidsuitkomsten. Vermijd vage omschrijvingen. Kernbegrippen: cultureel kapitaal, maatschappelijke positie, sociale ongelijkheid ### Vraag 13 – Positieverwerving en positietoewijzing bij gezondheidsverschillen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe twee verschillende benaderingen van gezondheidsverschillen (individueel en maatschappelijk) aansluiten bij de concepten positieverwerving en positietoewijzing. Je moet hierbij de concepten omschrijven en illustreren met informatie uit de inleiding van de opgave en tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'positieverwerving' en 'positietoewijzing' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet: - De begrippen 'positieverwerving' en 'positietoewijzing' correct omschrijven. - Informatie uit de inleiding van de opgave en tekst 3 selecteren en gebruiken om je uitleg te illustreren. - Een verband leggen tussen de individuele aanpak van gezondheidsverschillen en positieverwerving. - Een verband leggen tussen de maatschappelijke aanpak van gezondheidsverschillen en positietoewijzing. Waar op letten: Let goed op dat je de begrippen positieverwerving en positietoewijzing niet verwart. Zorg ervoor dat je voor elk deelvraag (a en b) specifiek verwijst naar de gevraagde bronnen: de inleiding voor positieverwerving en tekst 3 voor positietoewijzing. Kernbegrippen: positieverwerving, positietoewijzing ### Vraag 14 – Individualisering en de aanpak van snackbars Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de benadering van snackbars vanuit een individuele aanpak past bij een geïndividualiseerde samenleving. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept individualisering en specifieke informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'individualisering' kennen en kunnen toepassen. Ook moet je de inhoud van tekst 3, specifiek regel 16 tot en met 41, begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een sociologisch kernconcept. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die de relatie tussen de individuele aanpak van snackbars en individualisering aantoont. Waar op letten: Let erop dat je de 'individuele aanpak' niet verwart met de 'maatschappelijke aanpak'. Gebruik specifiek de informatie uit tekst 3 over 'keuzevrijheid' (r. 35-38) om individualisering te illustreren. Zorg voor een compacte en correcte omschrijving van individualisering. Kernbegrippen: individualisering ### Vraag 15 – Sociale uitsluiting en gezondheidsverschillen Wat kun je verwachten: Je moet een andere component van sociale uitsluiting herkennen in de oorzaken van gezondheidsverschillen, zoals beschreven in tekst 3. Je antwoord moet de component benoemen en onderbouwen met informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de vier componenten van sociale uitsluiting kennen. De vraag noemt al 'beperkte normatieve integratie', dus je moet de andere drie kennen: beperkte materiële goederen, beperkte sociale participatie en beperkte toegang tot maatschappelijke voorzieningen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten, in dit geval de componenten van sociale uitsluiting. Je moet specifiek kunnen citeren of parafraseren uit de tekst om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je een andere component kiest dan 'beperkte normatieve integratie'. Zorg ervoor dat de gekozen component duidelijk blijkt uit een specifiek voorbeeld of citaat uit tekst 3. Vermijd het noemen van een oorzaak zonder deze te benoemen als een component van sociale uitsluiting. Kernbegrippen: sociale uitsluiting ### Vraag 16 – Politieke stromingen en advies RVS Wat kun je verwachten: Je moet de uitgangspunten van het confessionalisme en de sociaaldemocratie kunnen herkennen in een advies van de RVS (Raad voor Volksgezondheid en Samenleving). Je moet specifiek kunnen aangeven welk uitgangspunt past bij welk deel van het advies, en dit onderbouwen met informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: De kernuitgangspunten van de confessionele stroming, zoals 'gespreide verantwoordelijkheid'. De kernuitgangspunten van de sociaaldemocratische stroming, met name over de rol van de overheid, zoals 'sturende overheid'. De betekenis van de begrippen 'confessionalisme' en 'sociaaldemocratie'. Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst analyseren en koppelen aan politieke concepten. Specifieke zinnen of passages uit een tekst gebruiken als bewijs voor je antwoord. De verschillende politieke stromingen en hun uitgangspunten onderscheiden. Waar op letten: Verwar de uitgangspunten van de politieke stromingen niet met elkaar. Kies geen uitgangspunten die al in de vraagtekst worden genoemd (zoals naastenliefde of gelijkheid). Zorg ervoor dat je elk gekozen uitgangspunt duidelijk koppelt aan een specifiek fragment uit tekst 3. Let goed op de formulering van de vraag: er wordt gevraagd naar 'een ander uitgangspunt' dan de genoemde. Kernbegrippen: confessionalisme, sociaaldemocratie, gespreide verantwoordelijkheid, sturende overheid ### Vraag 17 – Beïnvloeding van beleid: Het systeemmodel en gezondheidsverschillen Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren in welke fase van het systeemmodel van politieke besluitvorming (anders dan 'invoer') het zinvol is om het advies van de RVS over gezondheidsverschillen in te brengen om beleidsverandering te realiseren. Je redenering moet de naam en omschrijving van de fase bevatten, en ondersteund worden met informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, inclusief de verschillende fasen (invoer, omzetting, uitvoer, terugkoppeling) en hun functies. Specifiek moet je de fasen 'omzetting' en 'terugkoppeling' goed begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en deze koppelen aan theoretische modellen (zoals het systeemmodel). Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die zowel theoretische kennis als tekstuele bewijzen omvat. Waar op letten: Let erop dat je een 'andere' fase kiest dan 'invoer'. Omschrijf de gekozen fase duidelijk en verbind deze specifiek met de inhoud van het RVS-advies uit tekst 3. Vermijd het kiezen van de fase 'uitvoer', aangezien de RVS beleid wil beïnvloeden, niet uitvoeren. Kernbegrippen: systeemmodel van politieke besluitvorming, omzetting (conversie), terugkoppeling (feedback) ### Vraag 18 – Sociale ongelijkheid en gezondheid Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een overheidsmaatregel (gratis schoolmaaltijden) sociale ongelijkheid op het gebied van gezondheid kan verkleinen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid. Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'sociale ongelijkheid'. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering opbouwen die de link legt tussen een beleidsmaatregel en het verkleinen van sociale ongelijkheid op het gebied van gezondheid, waarbij je de definitie van sociale ongelijkheid correct toepast. Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van de definitie van sociale ongelijkheid (verschil in kenmerken én ongelijke verdeling van hooggewaardeerde zaken) in je redenering betrekt. Zorg dat je expliciet de link legt tussen de gratis maaltijden en de verbetering van gezondheid, en hoe dit de ongelijkheid verkleint. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid ### Vraag 19 – Vrijwilligerswerk als indicator voor sociale cohesie Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren waarom vrijwilligerswerk een indicator kan zijn voor sociale cohesie. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie en informatie uit de inleiding van de opgave. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale cohesie' kennen en begrijpen wat het inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opbouwen die de definitie van sociale cohesie verbindt met de informatie over vrijwilligerswerk uit de inleiding. Je moet ook informatie uit een tekst kunnen selecteren en toepassen in je redenering. Waar op letten: Let erop dat je de definitie van sociale cohesie correct toepast en je redenering baseert op de informatie uit de inleiding. Vermijd het enkel constateren van een verband; leg de onderliggende redenering uit. Zorg dat je uitlegt waarom de bereidheid tot vrijwilligerswerk iets zegt over de verantwoordelijkheid voor elkaars welzijn. Kernbegrippen: sociale cohesie ### Vraag 20 – Hypothesen en variabelen in onderzoek Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het formuleren van een hypothese op basis van een grafiek en het benoemen van de afhankelijke en onafhankelijke variabele daarin. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'hypothese', 'afhankelijke variabele' en 'onafhankelijke variabele' kennen. Wat moet je kunnen: Je moet: - Een hypothese kunnen formuleren die een verband beschrijft dat zichtbaar is in een grafiek. - De afhankelijke en onafhankelijke variabele correct kunnen identificeren binnen de geformuleerde hypothese, gebaseerd op de context van het onderzoek. Waar op letten: Let goed op dat je: - Een hypothese formuleert die daadwerkelijk wordt bevestigd door de gegevens in de grafiek (bijvoorbeeld een positieve correlatie als de grafiek die toont). - De afhankelijke en onafhankelijke variabele niet verwisselt. De onafhankelijke variabele beïnvloedt de afhankelijke variabele. Kernbegrippen: hypothese, afhankelijke variabele, onafhankelijke variabele ### Vraag 21 – Correlatie herkennen en uitleggen Wat kun je verwachten: Je moet een correlatie kunnen uitleggen aan de hand van een figuur en een omschrijving van het begrip correlatie. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'correlatie' kennen en kunnen omschrijven als een statistische samenhang tussen variabelen. Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een figuur (zoals een staafdiagram) kunnen interpreteren en gebruiken om een correlatie tussen twee variabelen aan te tonen en uit te leggen. Waar op letten: Let op dat je correlatie niet verwart met causaliteit (oorzakelijk verband). Zorg ervoor dat je zowel een omschrijving van correlatie geeft als de gegevens uit de figuur gebruikt om de samenhang te illustreren. Beschrijf de samenhang duidelijk en benoem de betrokken variabelen. Kernbegrippen: correlatie ### Vraag 22 – Samenwerking bij het Heerlens Heitje-project Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het Heerlens Heitje-project een voorbeeld is van samenwerking. Je gebruikt hiervoor de definitie van het kernconcept 'samenwerking' en specifieke informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'samenwerking' kennen. Dit houdt in dat er sprake is van het vormen van relaties en/of het afstemmen van handelen tussen verschillende partijen, met een gemeenschappelijk doel. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van 'samenwerking' kunnen toepassen op een concrete situatie. Je moet relevante informatie uit de tekst kunnen selecteren en deze koppelen aan de onderdelen van de definitie. Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van de definitie van 'samenwerking' (relaties/afstemming én gemeenschappelijk doel) benoemt en koppelt aan informatie uit de tekst. Gebruik alleen informatie uit regel 1 tot en met 17 van tekst 4. Kernbegrippen: samenwerking ### Vraag 23 – Sociale cohesie en het Heerlens Heitje Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke factor die sociale cohesie kan bevorderen, wordt ingezet met het Heerlens Heitje. Je gebruikt hiervoor informatie uit tekst 4 en legt uit hoe deze factor te herkennen is in de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'sociale cohesie' en 'eigenbelang' kennen en begrijpen hoe deze zich tot elkaar verhouden. Je moet ook weten dat eigenbelang een factor kan zijn die sociale cohesie bevordert. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen verbinden aan een sociologisch concept (eigenbelang). Je moet een duidelijke uitleg kunnen formuleren waarin je de factor benoemt en onderbouwt met tekstinformatie. Waar op letten: Let erop dat je de juiste factor benoemt (eigenbelang) en deze expliciet koppelt aan de informatie uit tekst 4 over het verdienen van geld met klusjes. Noem niet alleen de factor, maar leg ook uit hoe deze in de tekst naar voren komt. Vermijd het noemen van een verkeerde factor of het onvoldoende onderbouwen van je antwoord met de tekst. Kernbegrippen: Sociale cohesie, Eigenbelang, Wederzijdse afhankelijkheid ### Vraag 24 – Rationele keuzetheorie en het Heerlens Heitje Wat kun je verwachten: Je moet de rationele keuzetheorie uitleggen en deze toepassen op het succes van het Heerlens Heitje, waarbij je specifiek kosten en baten uit tekst 4 benoemt. Wat moet je kennen: Je moet de rationele keuzetheorie kennen als een theorie die stelt dat individuen keuzes maken door een afweging te maken tussen kosten en baten. Wat moet je kunnen: Je moet de rationele keuzetheorie kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals het Heerlens Heitje, door de relevante kosten en baten uit de tekst te identificeren en te verklaren waarom mensen deelnemen. Waar op letten: Let erop dat je de rationele keuzetheorie expliciet omschrijft als een kosten-batenanalyse. Benoem zowel de kosten (klusjes doen) als de baten (Heitjes verdienen) concreet uit tekst 4. Zorg ervoor dat je de link legt tussen de theorie en de informatie uit de tekst, in plaats van alleen het project te beschrijven. Kernbegrippen: rationele-keuzetheorie ### Vraag 25 – Bindingen bij het Heerlens Heitje Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe bindingen kunnen ontstaan tussen deelnemers aan het Heerlens Heitje. Hierbij gebruik je de omschrijving van het hoofdconcept 'binding' en specifieke informatie uit tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet het hoofdconcept 'binding' kennen, specifiek de definitie die draait om onderlinge afhankelijkheid. Ook moet je de inhoud van tekst 4 over het Heerlens Heitje goed begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan een sociaalwetenschappelijk hoofdconcept. Specifiek moet je de onderlinge afhankelijkheden tussen verschillende groepen deelnemers (inwoners en ondernemers) kunnen identificeren en uitleggen hoe deze leiden tot bindingen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de tekst samenvat, maar expliciet de link legt tussen de activiteiten rondom het Heerlens Heitje en de definitie van 'binding' (onderlinge afhankelijkheid). Benoem duidelijk wie van wie afhankelijk is en waarom. Vermijd een te algemene uitleg van binding; maak het specifiek voor de casus. Kernbegrippen: binding ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2024 tijdvak 2 dinsdag 25 juni 13.30 - 16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 48 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1034-a-24-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Kudos laten je rennen Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje. Inleiding In het dagelijks leven van veel Nederlanders is het gebruik van sociale media niet meer weg te denken. Ook voor sportbeoefenaars bestaan er specifieke apps, zoals de app Strava die vooral populair is bij duursporters. Beoefenaars van sporten zoals fietsen en hardlopen kunnen met die app bijhouden hoe vaak en hoelang ze sporten. Via Strava kunnen sporters ook een trainingsplan opstellen om hun sportieve doelen te behalen. Ook details over de gevolgde routes en welke prestaties sporters hebben geleverd, kunnen met de app worden bijgehouden. Deze informatie kan vervolgens gedeeld worden met anderen die de betreffende sporter volgen. Gebruikers kunnen zelf ook anderen volgen en kunnen op activiteiten reageren met aanmoedigingen, vragen of zogenaamde kudos. Kudos zijn virtuele complimentjes. De onderzoekers in tekst 1 vroegen zich af of en hoe sporters binnen een Strava-netwerk elkaar beïnvloeden en onderzochten of apps gebruikt zouden kunnen worden voor het ontwikkelen van beleid dat gericht is op het stimuleren van sportdeelname. 2p 1 Gebruik de inleiding van deze opgave. Leg uit dat in het gebruik van de sportapp Strava een gerationaliseerde samenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met de woorden 'systematiseren', 'doel(stelling)' en 'efficiënt'; – informatie uit de inleiding waaruit rationalisering blijkt. Gebruik de inleiding van deze opgave. Sociale media en sportapps zoals Strava zorgen voor sociale bindingen tussen gebruikers die elkaar buiten de app soms helemaal niet kennen. Er kunnen verschillende vormen van sociale bindingen worden onderscheiden, bijvoorbeeld cognitieve bindingen. 2p 2 Beredeneer aan de hand van de inleiding welke andere vorm van sociale bindingen kan ontstaan tussen sporters door de sportapp Strava. Gebruik in je redenering: – de naam en een omschrijving van een andere vorm van sociale bindingen; – informatie uit de inleiding om deze vorm van bindingen te illustreren. HA-1034-a-24-2-o 2/9 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. ### Pagina 3 Zie de inleiding van deze opgave. Er zijn gebruikers die hun loop- of fiets prestaties niet met anderen delen als deze tegenvallen en niet zo goed gaan als zij normaal gesproken gewend zijn. 1p 3 Geef met het kernconcept identiteit een verklaring voor het feit dat deze gebruikers hun tegenvallende prestaties (liever) niet delen via Strava. Gebruik tekst 1. Socialisatie kan verschillende functies hebben, zoals verandering van een cultuur of identiteitsontwikkeling van het individu. 2p 4 Leg met een andere functie van socialisatie uit, dat online sportnetwerken ingezet kunnen worden als men wil bevorderen dat mensen actief blijven. Gebruik in je uitleg: – de naam van een functie van socialisatie; – informatie uit tekst 1 om deze functie van socialisatie te illustreren. Gebruik tekst 1. Een sociaalwetenschappelijk onderzoek moet voldoen aan verschillende eisen, zoals de eis van validiteit. Stel dat iemand op basis van het onderzoek in tekst 1 de conclusie trekt, dat sporters die ervaringen en activiteiten via een online sportnetwerk met elkaar delen, in sportgedrag op elkaar gaan lijken. 2p 5 Leg uit dat je deze conclusie niet kan trekken op basis van het onderzoek in tekst 1. Gebruik in je uitleg: – de naam en een omschrijving van een andere eis die aan wetenschappelijk onderzoek gesteld wordt; – informatie uit tekst 1 die je uitleg ondersteunt. Gebruik tekst 1. 2p 6 Leg uit dat de onderzoekers in het geven van kudos een vorm van informele sociale controle zien. Gebruik in je uitleg: – een omschrijving van informele sociale controle; – informatie uit tekst 1 die je uitleg ondersteunt. HA-1034-a-24-2-o 3 / 9 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Opave 2 Vaders onmisbare gezag Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Tekst 2 is een artikel uit 1948 dat destijds in het vrouwentijdschrift Libelle stond. De schrijfster van het artikel houdt een betoog over hoe het gezinsleven en de rol van de man en vrouw er idealiter uit zouden moeten zien. De opvattingen van de schrijfster waren in die tijd veelvoorkomend. Deze opgave gaat over het artikel. Gebruik tekst 2. In tekst 2 beschrijft de schrijfster haar specifieke opvattingen over wie de baas in huis zou moeten zijn en welke rol vader en moeder binnen het gezin zouden moeten hebben. 3p 7 Leg uit dat de opvattingen van de schrijfster passen bij het meest voorkomende gezinstype in de jaren '40 van de vorige eeuw. Gebruik in je uitleg: de naam van dit gezinstype; een kenmerk van dit type gezin; informatie uit tekst 2 waaruit dit kenmerk blijkt. Gebruik tekst 2. Het gezin is een sociale institutie. 2p 8 Leg uit dat het gezinstype in tekst 2 een sociale institutie is. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept sociale institutie; een voorbeeld uit tekst 2 om het kernconcept sociale institutie te illustreren. Sociale instituties hebben verschillende kenmerken. Een kenmerk is dat ze vaak niet alleen op dwingende macht, maar ook op gezag berusten. 2p 9 Leg voor twee andere kenmerken van sociale instituties uit dat deze kenmerken voor de institutie gezin gelden. Gebruik in je uitleg telkens de omschrijving van het genoemde kenmerk. HA-1034-a-24-2-o 4/9 lees verder ### Pagina 5 Gebruik tekst 2. In tekst 2 worden de verhoudingen tussen gezinsleden in het meest voorkomende gezinstype in 1948 beschreven. In de 21ste eeuw liggen de verhoudingen tussen gezinsleden in de meeste gezinnen anders. Hofstede noemt zes dimensies waarop je culturen van elkaar kan onderscheiden. Vier hiervan zijn: – individualistisch versus collectivistisch; – lage onzekerheidsvermijding versus hoge onzekerheidsvermijding; – langetermijngerichtheid versus kortetermijngerichtheid; – hedonisme versus soberheid. De zes dimensies hebben elk twee polen. Zo heeft de dimensie individualistisch versus collectivistisch de pool individualistisch en de pool collectivstisch. 2p 10 a Benoem de pool van een andere, niet genoemde dimensie van Hofstede die het meest past bij de verhoudingen tussen gezinsleden van het meest voorkomende gezin in 1948. Geef ook informatie uit tekst 2 waaruit deze pool blijkt. b Leg uit welke pool van de in vraag 10a gekozen dimensie het meest past bij de verhoudingen tussen gezinsleden van het meest voorkomende (type) gezin in de 21ste eeuw. Gebruik regel 55 tot en met 76 van tekst 2. 2p 11 Beredeneer dat de schrijfster de lezeressen van het tijdschrift Libelle wilde socialiseren met haar betoog. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept socialisatie; – een voorbeeld uit regel 55 tot en met 76 van tekst 2 waaruit cultuur blijkt. HA-1034-a-24-2-o 5 / 9 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Opgave 3 Gezondheidsverschillen Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In augustus 2020 verscheen een essay van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) met daarin een oproep aan de overheid de gezondheidsverschillen in Nederland terug te dringen. Tot nu toe heeft de overheid zich met haar beleid vooral gericht op leefstijl en persoonlijk gedrag van burgers. Maatregelen van de overheid waren vooral gericht op het geven van voorlichting aan burgers. De RVS stelt in het essay dat de huidige individuele aanpak eraan voorbijgaat dat gezondheidsachterstanden en -verschillen een combinatie van meer maatschappelijke oorzaken hebben en er daarom een maatschappelijke aanpak nodig is. De RVS pleit voor een nieuwe aanpak van gezondheidsverschillen. In 2021 kwam de RVS met een vervolgadvies waarin de RVS aanbevelingen geeft, gericht op het terugdringen van gezondheidsachterstanden. Tekst 3 gaat over dit advies. Zie de inleiding van deze opgave. In het essay van de RVS staat dat gezondheidsverschillen een combinatie van oorzaken hebben. Mensen met een hogere maatschappelijke positie hebben minder aandoeningen en ziekten en leven gemiddeld langer dan mensen met een lagere maatschappelijke positie. Een verschil in cultureel kapitaal kan hier een rol in spelen. 2p 12 Leg uit dat een verschil in cultureel kapitaal een oorzaak kan zijn van de gezondheidsverschillen tussen mensen met een hogere maatschappelijke positie en mensen met een lagere maatschappelijke positie. Gebruik in je uitleg een voorbeeld van cultureel kapitaal. Gebruik de inleiding van deze opgave en regel 1 tot en met 34 van tekst 3. Bij het verkrijgen van een maatschappelijke positie spelen twee processen een rol. Dit zijn positietoewijzing en positieverwerving. 2p 13 a Leg uit dat de huidige individuele aanpak van gezondheidsverschillen aansluit bij het proces van positieverwerving. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het proces van positieverwerving informatie uit de inleiding om het proces van positieverwerving te illustreren. b Leg uit dat de voorgestelde maatschappelijke aanpak van gezondheidsverschillen aansluit bij het proces van positietoewijzing. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het proces van positietoewijzing; informatie uit regel 1 tot en met 34 van tekst 3 om het proces van positietoewijzing te illustreren. HA-1034-a-24-2-o 6 / 9 lees verder ### Pagina 7 2p 14 Gebruik regel 16 tot en met 41 van tekst 3. Uit tekst 3 blijkt dat de snackbars anders benaderd worden vanuit de individuele aanpak van gezondheidsverschillen dan vanuit de maatschappelijke aanpak van gezondheidsverschillen. Leg uit dat de benadering van snackbars vanuit de individuele aanpak past bij de geïndividualiseerde samenleving. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept individualisering; – informatie uit regel 16 tot en met 41 van tekst 3 om individualisering te illustreren. Gebruik tekst 3. Gezondheidsverschillen hebben volgens de RVS verschillende oorzaken en gevolgen. Een opeenstapeling van deze oorzaken en gevolgen kan wijzen op sociale uitsluiting. Sociale uitsluiting kent vier componenten, zoals beperkte normatieve integratie. 2p 15 Geef aan welke andere component van sociale uitsluiting te herkennen is in een van de oorzaken van de gezondheidsverschillen in Nederland, volgens tekst 3. Gebruik in je antwoord: – een component van sociale uitsluiting; – informatie uit tekst 3 waaruit de gekozen component blijkt. Gebruik tekst 3. De RVS is een adviesorgaan in het politiek systeem. Er zijn drie politieke hoofdstromingen, die elk hun uitgangspunten hebben, zoals naastenliefde en gelijkheid. 2p 16 Geef aan bij welk ander uitgangspunt van de confessionele stroming het advies van de RVS aansluit. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen confessionele uitgangspunt blijkt. – Geef aan bij welk ander uitgangspunt van de sociaaldemocratische stroming over de rol van de overheid het advies van de RVS aansluit. Gebruik in je antwoord informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen sociaaldemocratische uitgangspunt over de rol van de overheid blijkt. Gebruik tekst 3. Uit tekst 3 blijkt dat de RVS wil dat de overheid de gezondheidsverschillen anders gaat aanpakken. Het systeemmodel van politieke besluitvorming bestaat uit vier fasen, waaronder de fase invoer. 2p 17 Beredeneer in welke andere fase van het systeemmodel het zinvol is om het advies over gezondheidsverschillen in te brengen om een beleidsverandering voor elkaar te krijgen. Gebruik in je redenering: – de naam en omschrijving van een fase van het systeemmodel; – informatie uit tekst 3 die je redenering ondersteunt. HA-1034-a-24-2-o 7 / 9 ### Pagina 8 Slechte eetgewoonten en ongezonde voeding kunnen bijdragen aan gezondheidsverschillen. Er zijn in Nederland kinderen die bijvoorbeeld met een lege maag naar school komen. In 2023 heeft de overheid geld beschikbaar gesteld voor gratis (gezonde) schoolmaaltijden op scholen met veel kinderen uit gezinnen met een laag inkomen. 18 Beredeneer dat deze maatregel de sociale ongelijkheid op het gebied van gezondheid kan verkleinen. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid. Opgave 4 Heerlens Heitje Bij deze opgave horen figuur 1 en tekst 4 uit het bronnenboekje. Inleiding Nederland is Europees kampioen vrijwilligerswerk. Bijna de helft van de Nederlanders verricht ten minste één keer per jaar onverplicht en onbetaald werk voor anderen of de samenleving. De gemeente Heerlen bungelt echter in vergelijking met 50 andere grote gemeenten in Nederland onderaan. Ook op andere terreinen is de maatschappelijke betrokkenheid gering. Zo heeft Heerlen ook het laagste percentage burgers dat actief is in verenigingen. Hoewel nader onderzoek naar de oorzaken hiervan nog nodig is, is al wel gevonden dat de gemeente Heerlen ook behoort tot de gemeenten met het laagste vertrouwen van burgers in elkaar. Om de betrokkenheid van burgers te vergroten en vrijwilligerswerk te stimuleren, is de gemeente Heerlen in 2019 gestart met het Heerlens Heitje, een eigen digitale munt. Hierover gaat tekst 4. 19 Gebruik de inleiding van deze opgave. Beredeneer dat de mate waarin mensen vrijwilligerswerk doen een indicator kan zijn voor de mate van sociale cohesie in Heerlen. Gebruik in je redenering: de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie; informatie uit de inleiding die je redenering ondersteunt. Zie de inleiding en gebruik figuur 1. Voorafgaand aan de invoering van het Heerlens Heitje heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onderzoek gedaan naar de mate waarin mensen vrijwilligerswerk doen in Heerlen. In figuur 1 staan uitkomsten van dit onderzoek. 20 Bij aanvang van een onderzoek kun je meerdere hypothesen formuleren. Formuleer een hypothese die bevestigd wordt door de gegevens in figuur 1. Benoem de afhankelijke variabele en de onafhankelijke variabele in de hypothese. HA-1034-a-24-2-o ### Pagina 9 1p 21 Gebruik figuur 1. Leg uit dat er in figuur 1 sprake is van een correlatie tussen de variabelen. Gebruik in je uitleg: – een omschrijving van het begrip correlatie; – gegevens uit figuur 1. 2p 22 Gebruik regel 1 tot en met 17 van tekst 4. Leg uit dat er bij het Heerlens Heitje-project sprake is van samenwerking. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept samenwerking; – informatie uit regel 1 tot en met 17 van tekst 4 waarin het kernconcept samenwerking te herkennen is. 23 Gebruik tekst 4. Het Heerlens Heitje is ingevoerd om de sociale cohesie onder burgers te vergroten. Er zijn verschillende factoren die de sociale cohesie kunnen bevorderen, zoals gedeelde normen en waarden. Leg uit welke andere factor die sociale cohesie kan bevorderen, wordt ingezet met de invoering van het Heerlens Heitje. Gebruik in je uitleg informatie uit tekst 4 waarin deze factor te herkennen is. 24 Gebruik tekst 4. Met de rationele keuzetheorie kan behalve crimineel gedrag ook ander gedrag verklaard worden. Ondanks het feit dat de maatschappelijke betrokkenheid in Heerlen gering lijkt te zijn, lijkt het Heerlens Heitje aan te slaan onder de bewoners. Geef hiervoor een verklaring met behulp van de rationele keuzetheorie. Gebruik in je verklaring: – een omschrijving van de rationele keuzetheorie; – informatie uit tekst 4 die je verklaring ondersteunt. 25 Gebruik tekst 4. Het Heerlens Heitje is door de gemeente en haar partners ingevoerd om bindingen tussen burgers te bevorderen. Leg uit dat er tussen deelnemers aan het Heerlens Heitje bindingen kunnen ontstaan. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het hoofdconcept binding; – informatie uit tekst 4 waaruit binding blijkt. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1034-a-24-2-o 9/9 einde