# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2024/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Samenwerking bij het Zichtbaarheidsakkoord

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat er sprake is van samenwerking bij het uitvoeren van het Zichtbaarheidsakkoord. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'samenwerking' en informatie uit de inleiding van de opgave.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'samenwerking' kennen. Dit omvat het afstemmen van handelen én het hebben van een gemeenschappelijk doel.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van 'samenwerking' kunnen toepassen op een concrete situatie, door specifieke voorbeelden uit de tekst te koppelen aan de elementen van het kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je beide elementen van het kernconcept 'samenwerking' (afstemmen van handelen én een gemeenschappelijk doel) noemt. Zorg ervoor dat je voor beide elementen een specifiek voorbeeld uit de inleiding geeft.

Kernbegrippen: samenwerking

### Vraag 2 – Functies van socialisatie: Zichtbaarheidsakkoord en Friese cultuur

Wat kun je verwachten: Je moet een andere functie van socialisatie herkennen dan de twee die al genoemd zijn, en deze uitleggen aan de hand van het doel van het Zichtbaarheidsakkoord en de inleiding.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van socialisatie kennen, waaronder 'continuering van een (sub)cultuur' en 'identificatie van een individu met een groep'.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste functie van socialisatie kunnen benoemen en deze kunnen illustreren met informatie uit de inleiding van de opgave, specifiek gericht op het Zichtbaarheidsakkoord en de Friese taal/cultuur.

Waar op letten: Let erop dat je niet een van de al genoemde functies ('identiteitsontwikkeling' of 'gedragsregulatie') kiest. Zorg ervoor dat je de gekozen functie duidelijk koppelt aan de informatie uit de inleiding over het Zichtbaarheidsakkoord en de Friese taal/cultuur.

Kernbegrippen: socialisatie, cultuur, subcultuur, identificatie

### Vraag 3 – Socialiserende werking van Fries in openbare ruimtes

Wat kun je verwachten: Je moet de uitspraak van gedeputeerde Poepjes over de normalisering van de Friese taal in de openbare ruimte kunnen analyseren. Hierbij pas je de kernconcepten cultuur en socialisatie correct toe, inclusief een voorbeeld uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de omschrijvingen van de kernconcepten 'cultuur' en 'socialisatie' kennen. Daarnaast moet je de inhoud van tekst 1 goed begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de kernconcepten 'cultuur' en 'socialisatie' kunnen toepassen op een concrete situatie uit de tekst. Je moet een redenering kunnen opbouwen die de relatie tussen de zichtbaarheid van Fries in de openbare ruimte en de socialiserende werking ervan uitlegt, gebruikmakend van de genoemde kernconcepten en een voorbeeld uit de tekst.

Waar op letten: Let erop dat je de definities van cultuur en socialisatie niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je de uitspraak van gedeputeerde Poepjes ('dat die taal heel normaal is') herkent als een opvatting/norm die onderdeel is van cultuur. Citeren alleen is niet voldoende; je moet de kernconcepten echt toepassen in je redenering.

Kernbegrippen: cultuur, socialisatie

### Vraag 4 – Acculturatie en sociale cohesie in Friesland

Wat kun je verwachten: Je analyseert hoe de zichtbaarheid van de Friese taal, volgens kandidaat-wethouder Soepboer, de sociale cohesie in Friese woonplaatsen kan bevorderen. Je gebruikt hierbij de kernconcepten acculturatie en sociale cohesie, en specifieke informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten 'acculturatie' en 'sociale cohesie' kennen en kunnen toepassen. Ook moet je de inhoud van regels 34 tot en met 54 van tekst 1 begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opbouwen waarin je de causale relatie tussen acculturatie en sociale cohesie aantoont, ondersteund met informatie uit de brontekst. Je moet de kernconcepten correct uitleggen en illustreren met voorbeelden uit de tekst.

Waar op letten: Let erop dat je beide kernconcepten (acculturatie en sociale cohesie) duidelijk uitlegt en toepast. Verbind de twee concepten in je redenering en laat zien hoe acculturatie kan leiden tot bevordering van sociale cohesie. Gebruik concrete voorbeelden uit de opgegeven regels van tekst 1. Vermijd het enkel citeren van de bron zonder uitleg of toepassing van de kernconcepten, en haal acculturatie niet door elkaar met socialisatie.

Kernbegrippen: acculturatie, sociale cohesie

### Vraag 5 – Correlatie en variabelen in taalonderzoek

Wat kun je verwachten: Je analyseert een grafiek over de Friese taalbeheersing en identificeert de weergegeven variabelen. Vervolgens beoordeel je of er sprake is van een positieve correlatie tussen deze variabelen en leg je dit uit aan de hand van de grafiek en de definitie van positieve correlatie.

Wat moet je kennen: De definitie van 'variabele' en 'positieve correlatie'. Je moet weten hoe je deze concepten herkent in een grafiek.

Wat moet je kunnen: De twee variabelen in een grafiek benoemen. De definitie van positieve correlatie toepassen op de gegevens in een grafiek en je uitleg onderbouwen met concrete waarden of trends uit de grafiek.

Waar op letten: Let goed op de assen en de legenda van de grafiek om de juiste variabelen te identificeren. Verwar de categorieën binnen een variabele niet met de variabele zelf. Zorg ervoor dat je de definitie van positieve correlatie correct toepast: als de ene variabele toeneemt, neemt de andere variabele ook toe. Controleer of je uitleg direct verwijst naar de gegevens in figuur 1.

Kernbegrippen: positieve correlatie, variabele

### Vraag 6 – Vorming van Hehakaya door studeren

Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe studeren Hehakaya heeft gevormd. Hierbij gebruik je de omschrijving van het hoofdconcept 'vorming' en specifieke informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Het hoofdconcept 'vorming' en de betekenis daarvan (het proces van verwerving van een bepaalde identiteit of een ontwikkeling in identiteit).

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren en interpreteren, een redenering opbouwen die een hoofdconcept koppelt aan een concrete situatie, en de begin- en eindsituatie van een persoon contrasteren om een ontwikkeling aan te tonen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de definitie van 'vorming' expliciet gebruikt in je redenering. Beschrijf niet alleen wat er met Hehakaya is gebeurd, maar leg ook uit hoe dit een voorbeeld is van 'vorming'. Contrast de situatie van Hehakaya aan het begin van haar studie met die aan het einde om de ontwikkeling te laten zien. Gebruik uitsluitend informatie uit regel 1 tot en met 63 van tekst 2.

Kernbegrippen: vorming

### Vraag 7 – Kapitaalvormen en ondersteuning voor eerstegeneratiestudenten

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de steun aan eerstegeneratiestudenten via het 'Eerste Generatie Fonds' en 'University Pioneers' zich richt op het verhogen van hun economisch, sociaal en cultureel kapitaal. Hierbij geef je een omschrijving van elk van de drie soorten kapitaal en een concreet voorbeeld uit de tekst (regels 13-34) bij elke soort.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van economisch kapitaal, sociaal kapitaal en cultureel kapitaal kennen. Deze concepten zijn afkomstig uit de theorie van Pierre Bourdieu.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en koppelen aan theoretische concepten. Specifiek moet je de drie kapitaalvormen kunnen omschrijven en bij elke vorm een passend voorbeeld uit de opgegeven regels van de tekst kunnen vinden en uitleggen hoe dit voorbeeld bijdraagt aan het verhogen van dat specifieke kapitaal.

Waar op letten: Let erop dat je de drie kapitaalvormen (economisch, sociaal, cultureel) niet door elkaar haalt. Geef bij elke kapitaalvorm een duidelijke omschrijving. Zorg ervoor dat de voorbeelden die je gebruikt strikt binnen de opgegeven regels (13-34 van tekst 2) vallen. Maak de koppeling tussen het voorbeeld uit de tekst en de definitie van het kapitaal expliciet en helder.

Kernbegrippen: economisch kapitaal, sociaal kapitaal, cultureel kapitaal

### Vraag 8 – Spanning tussen persoonlijke en collectieve identiteit bij eerstegeneratiestudenten

Wat kun je verwachten: Je moet de spanning kunnen beredeneren die kan ontstaan tussen persoonlijke en (externe) collectieve identiteit, specifiek toegepast op het begrip 'eerstegeneratiestudent'. Je gebruikt hiervoor de gegeven tekst en definities van de identiteitsbegrippen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'persoonlijke identiteit' en '(externe) collectieve identiteit' kennen en kunnen omschrijven. Ook moet je de betekenis van 'zij-beeld' begrijpen in deze context.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (regels 64-83 van tekst 2) kunnen selecteren en gebruiken om zowel persoonlijke als (externe) collectieve identiteit te illustreren. Vervolgens moet je een heldere redenering opbouwen die aantoont hoe het gebruik van het begrip 'eerstegeneratiestudent' deze spanning kan bevorderen.

Waar op letten: Let erop dat je persoonlijke en collectieve identiteit niet verwart. Zorg ervoor dat je de concepten correct koppelt aan de specifieke informatie uit de tekst. Het is cruciaal om niet alleen de twee identiteiten te beschrijven, maar ook de 'spanning' ertussen te beredeneren en uit te leggen hoe het begrip 'eerstegeneratiestudent' hieraan bijdraagt.

Kernbegrippen: persoonlijke identiteit, collectieve identiteit, externe collectieve identiteit, zij-beeld

### Vraag 9 – Verklaring van de ontwikkeling in figuur 2: Opleidingsniveau en sociale mobiliteit

Wat kun je verwachten: Je moet de dalende trend in figuur 2 verklaren met behulp van het gestegen gemiddelde opleidingsniveau in Nederland. Je moet de informatie uit de figuur expliciet gebruiken in je verklaring.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'opleidingsniveau' en 'sociale mobiliteit' kennen en begrijpen hoe deze macro-sociologische ontwikkelingen de samenleving beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een grafiek kunnen interpreteren en de daarin zichtbare trend kunnen verbinden aan een bredere maatschappelijke ontwikkeling. Je moet een duidelijke en logische verklaring kunnen formuleren die zowel de trend uit de figuur als het gestegen opleidingsniveau met elkaar verbindt.

Waar op letten: Let erop dat je de dalende lijn in de grafiek correct interpreteert als een daling van het aandeel studenten met lager opgeleide ouders, en niet als een daling van het algemene opleidingsniveau. Zorg ervoor dat je de link tussen het gestegen gemiddelde opleidingsniveau en de trend in de grafiek duidelijk uitlegt. Vergeet niet om de trend uit de figuur expliciet te benoemen in je antwoord.

Kernbegrippen: opleidingsniveau, sociale mobiliteit

### Vraag 10 – Hypothese formuleren over opleidingsniveau ouders op basis van grafiek

Wat kun je verwachten: Je formuleert een hypothese over het opleidingsniveau van ouders van hbo- en wo-studenten, gebaseerd op de informatie in een grafiek. De hypothese moet de verschillen tussen deze groepen correct weergeven.

Wat moet je kennen: Het concept 'hypothese' en hoe je deze formuleert op basis van gegeven data.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een grafiek (figuur 2) correct interpreteren en omzetten naar een toetsbare hypothese. Specifiek moet je percentages van 'geen hoger onderwijs' kunnen omrekenen naar 'wel hoger onderwijs' en de relatie tussen hbo en wo correct kunnen leggen.

Waar op letten: Let goed op de y-as van figuur 2: deze toont het percentage studenten van wie de ouders GEEN hoger onderwijs hebben gevolgd. Je moet dit omzetten naar een uitspraak over ouders die WEL hoger onderwijs hebben gevolgd. Zorg ervoor dat je de relatie tussen hbo en wo niet omdraait in je hypothese.

Kernbegrippen: hypothese

### Vraag 11 – Ideologische keuze voor vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet de keuze voor het ontwikkelen van vTaiwan beredeneren als een ideologische keuze. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'ideologie' kennen en kunnen toepassen. Een ideologie is een samenhangend geheel van ideeën over de meest wenselijke maatschappelijke en politieke verhoudingen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren die relevant is voor het kernconcept ideologie en deze informatie kunnen verbinden met de definitie van ideologie om een beredenering op te bouwen.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de tekst citeert, maar ook expliciet de link legt tussen de ideeën van g0v en de definitie van ideologie. Zorg ervoor dat je de definitie van ideologie correct toepast op de casus van vTaiwan.

Kernbegrippen: ideologie

### Vraag 12 – Onderhandelingsmodellen en vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk onderhandelingsmodel (harmoniemodel of conflictmodel) te herkennen is in de werking van vTaiwan, en dit onderbouwen met een kenmerk van dat model en specifieke informatie uit tekst 3 (regels 39-83).

Wat moet je kennen: De kenmerken van het harmoniemodel (gericht op consensus, overeenkomsten benadrukken).
De kenmerken van het conflictmodel (gericht op tegenstellingen, verschillen benadrukken).
De werking van vTaiwan zoals beschreven in tekst 3, met name hoe het platform omgaat met meningsverschillen en overeenkomsten.

Wat moet je kunnen: Een onderhandelingsmodel correct identificeren op basis van een beschrijving.
Een kenmerk van het gekozen model benoemen.
Specifieke informatie uit een brontekst selecteren en citeren of parafraseren.
Een duidelijke verbinding leggen tussen het kenmerk van het model en de informatie uit de tekst.

Waar op letten: Kies het juiste model: vTaiwan is gericht op consensus, dus het harmoniemodel is van toepassing.
Benoem een duidelijk kenmerk van het harmoniemodel, zoals 'het bereiken van consensus staat centraal'.
Verwijs specifiek naar de tekst (regels 70-80) waaruit blijkt dat vTaiwan overeenkomsten zichtbaar maakt en verdeeldheid zaaiende opmerkingen verbergt. Vermijd algemene verwijzingen.
Zorg voor een logische en compacte uitleg die beide onderdelen van de vraag (model + kenmerk en bewijs uit tekst) combineert.

Kernbegrippen: harmoniemodel, conflictmodel, consensus

### Vraag 13 – Macht van deelnemers aan vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat deelnemers aan vTaiwan macht hebben. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'macht' en specifieke informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'macht' kennen. Macht is het vermogen om hulpbronnen in te zetten om doelen te bereiken en de handelingsmogelijkheden van anderen te beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst kunnen selecteren die aantoont dat deelnemers aan vTaiwan hun standpunten kenbaar maken en dat dit invloed heeft op de politieke besluitvorming. Je moet dit kunnen koppelen aan de definitie van macht.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen beschrijft wat deelnemers doen (hun mening geven), maar dit ook expliciet koppelt aan de definitie van macht. Leg uit hoe de actie van de deelnemers de handelingsmogelijkheden van politici beïnvloedt.

Kernbegrippen: macht

### Vraag 14 – Democratisering door vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe vTaiwan heeft bijgedragen aan democratisering in Taiwan. Hierbij gebruik je de definitie van democratisering en specifieke informatie uit tekst 3 (regels 39-120).

Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'democratisering'. Dit is het proces waarbij burgers meer invloed krijgen op de politieke besluitvorming en de machtsverhoudingen tussen regering/politici en burgers veranderen.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van democratisering kunnen toepassen op een concrete situatie (het gebruik van vTaiwan) en dit kunnen onderbouwen met relevante informatie uit de tekst.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de uitleg van democratisering expliciet koppelt aan de werking van vTaiwan. Gebruik concrete voorbeelden en/of regelnummers uit de tekst om je uitleg te ondersteunen. Vermijd alleen een beschrijving van vTaiwan zonder de koppeling met democratisering.

Kernbegrippen: democratisering

### Vraag 15 – Representativiteit vergroten met vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het gebruik van vTaiwan de representativiteit van politieke besluiten kan verhogen. Hierbij is het belangrijk dat je het kernconcept representativiteit correct omschrijft en dit koppelt aan specifieke informatie uit tekst 3 (regels 39-120).

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen. Representativiteit is de mate waarin de standpunten van het volk overeenkomen met de standpunten van de volksvertegenwoordigers.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. Het kernconcept representativiteit correct omschrijven.
2. Relevante informatie uit tekst 3 (regels 39-120) selecteren die de redenering ondersteunt.
3. Een logische redenering opbouwen die uitlegt hoe vTaiwan de representativiteit vergroot, door het kernconcept en de tekstinformatie met elkaar te verbinden.

Waar op letten: Let erop dat je representativiteit niet verwart met andere concepten zoals democratisering of participatie. Zorg ervoor dat je de omschrijving van representativiteit duidelijk toepast op de informatie over vTaiwan. Citeren alleen is niet voldoende; je moet uitleggen hoe de tekstinformatie bijdraagt aan een hogere representativiteit.

Kernbegrippen: representativiteit

### Vraag 16 – Politieke Participatie: Instrumentele en Ontwikkelingsvisie

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de twee visies op politieke participatie: de instrumentele visie en de ontwikkelingsvisie. Je moet kunnen uitleggen hoe vTaiwan past bij de instrumentele visie, met behulp van informatie uit tekst 3, en de andere visie met bijbehorend doel kunnen benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en doelen van de instrumentele visie op politieke participatie en de ontwikkelingsvisie op politieke participatie kennen. Ook moet je weten wat politieke participatie inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (tekst 3) kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten (de instrumentele visie). Daarnaast moet je concepten helder en beknopt kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let goed op dat je de instrumentele en ontwikkelingsvisie niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je bij vraag a expliciet verwijst naar informatie uit tekst 3 om je uitleg te onderbouwen. Bij vraag b moet je zowel de naam van de andere visie noemen als het doel ervan uitleggen.

Kernbegrippen: instrumentele visie op politieke participatie, ontwikkelingsvisie op politieke participatie, politieke participatie

### Vraag 17 – Rationalisering in vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het kernconcept rationalisering te herkennen is in de werking van vTaiwan, zoals beschreven in tekst 3. Hierbij moet je de omschrijving van rationalisering gebruiken met de woorden 'systematiseren', 'doel(stelling)' en 'effectief', en dit koppelen aan concrete informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'rationalisering' kennen en kunnen omschrijven met de woorden 'systematiseren', 'doel(stelling)' en 'effectief'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (tekst 3) kunnen analyseren en deze koppelen aan een sociaalwetenschappelijk kernconcept (rationalisering) om een uitleg te formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je alle verplichte onderdelen van de definitie van rationalisering ('systematiseren', 'doel(stelling)', 'effectief') gebruikt. Zorg ervoor dat je de definitie van rationalisering concreet koppelt aan specifieke informatie uit tekst 3 over de werking van vTaiwan.

Kernbegrippen: rationalisering

### Vraag 18 – Systeemmodel: vTaiwan en de omzettingsfase

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen in welke fase van het systeemmodel van politieke besluitvorming vTaiwan wordt ingezet, naast de invoerfase. Hierbij moet je de naam en omschrijving van de fase geven en dit onderbouwen met informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, inclusief de verschillende fasen (invoer, omzetting/conversie, uitvoer, terugkoppeling) en de kenmerken van elke fase.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst (tekst 3) kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten (het systeemmodel en zijn fasen). Je moet een duidelijke en beargumenteerde uitleg kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste fase kiest (niet 'invoer', maar 'omzetting'). Geef een duidelijke omschrijving van de gekozen fase en zorg voor een concrete koppeling met specifieke zinnen of passages uit tekst 3 die jouw keuze ondersteunen. Vermijd algemene beweringen zonder bronverwijzing.

Kernbegrippen: Systeemmodel (van politieke besluitvorming), Fasen van het systeemmodel, Invoer (input), Omzetting / Conversie

### Vraag 19 – Functies van politieke partijen: vTaiwan

Wat kun je verwachten: Je moet twee functies van politieke partijen benoemen die niet al in de vraag genoemd zijn (articulatie en aggregatie). Voor elke functie moet je een omschrijving geven en uitleggen hoe vTaiwan deze functie vervult, met behulp van informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: De verschillende functies van politieke partijen, zoals de communicatiefunctie, mobilisatiefunctie, participatiefunctie, articulatiefunctie en aggregatiefunctie.

Wat moet je kunnen: De functies van politieke partijen herkennen en toepassen op een concreet voorbeeld (vTaiwan) en dit onderbouwen met informatie uit een brontekst.

Waar op letten: Noem geen articulatie- of aggregatiefunctie, want die staan al in de vraag. Geef bij elke functie een duidelijke omschrijving. Koppel elke functie direct aan specifieke informatie uit tekst 3. Zorg ervoor dat je de functies niet door elkaar haalt.

Kernbegrippen: Functies van politieke partijen, Communicatiefunctie, Mobilisatiefunctie, Participatiefunctie, Articulatiefunctie, Aggregatiefunctie

### Vraag 20 – Sociale controle en recidive bij jeugdige daders

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor het hogere recidiverisico van jeugdige daders uit bepaalde gezinnen, waarbij je het begrip 'sociale controle' gebruikt en informatie uit tekst 4 ter ondersteuning.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'sociale controle' correct kunnen omschrijven.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 4 kunnen selecteren en deze logisch kunnen koppelen aan je omschrijving van sociale controle om een verklaring te formuleren voor het hogere recidiverisico.

Waar op letten: Let erop dat je 'sociale controle' correct omschrijft en deze omschrijving specifiek koppelt aan het 'minder ouderlijk toezicht' uit de tekst. Zorg voor een duidelijke causale relatie tussen minder sociale controle en een hoger recidiverisico.

Kernbegrippen: sociale controle

### Vraag 21 – Crimineel gedrag en de bindingstheorie

Wat kun je verwachten: Je analyseert een tekst over risicofactoren voor recidive en koppelt een specifieke risicofactor aan een passende theorie over crimineel gedrag. Vervolgens leg je uit hoe deze theorie de verhoogde kans op recidive verklaart.

Wat moet je kennen: De kernconcepten van de bindingstheorie en hoe deze zich verhoudt tot crimineel gedrag en recidive.

Wat moet je kunnen: Een risicofactor uit een tekst identificeren, deze koppelen aan een relevante theorie en de werking van die theorie uitleggen in relatie tot de risicofactor en recidive.

Waar op letten: Let goed op de specifieke risicofactor die in de vraag wordt genoemd (regel 19-33). Verwar deze niet met andere theorieën of risicofactoren die elders in de tekst worden genoemd, zoals de anomietheorie (die expliciet wordt uitgesloten) of de etiketteringstheorie. Zorg ervoor dat je de bindingstheorie correct uitlegt en toepast op de gekozen risicofactor.

Kernbegrippen: bindingstheorie

### Vraag 22 – Socialistische/sociaaldemocratische ideologie en criminaliteit

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe maatregelen tegen stigmatisering passen bij de socialistische/sociaaldemocratische opvatting over de oorzaken van criminaliteit. Je gebruikt hierbij de nadruk die deze ideologie legt op bepaalde oorzaken en specifieke informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van de socialistische/sociaaldemocratische ideologie kennen, met name hun visie op de oorzaken van criminaliteit. Ook moet je weten wat stigmatisering inhoudt en hoe dit kan leiden tot kansenongelijkheid.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een ideologische opvatting. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren waarin je de relatie tussen maatregelen, stigmatisering en de ideologie aantoont.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de maatregelen ter voorkoming van stigmatisering (zoals beschreven in de tekst) en de maatschappelijke oorzaken van criminaliteit (zoals kansenongelijkheid) die de socialistische/sociaaldemocratische ideologie benadrukt. Citeren alleen is niet voldoende; je moet de koppeling uitleggen.

Kernbegrippen: Socialistische/sociaaldemocratische ideologie, Stigmatisering, Maatschappelijke oorzaken van criminaliteit, Kansenongelijkheid

### Vraag 23 – Maatschappelijke positie van jeugdige daders: positieverwerving en positietoewijzing

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de processen van positieverwerving en positietoewijzing de maatschappelijke positie van jeugdige daders beïnvloeden. Ook bedenk je een passende maatregel.

Wat moet je kennen: De definities van 'positieverwerving' en 'positietoewijzing'. Je moet ook weten wat een 'stigma' is en hoe dit de maatschappelijke positie kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: De begrippen 'positieverwerving' en 'positietoewijzing' toepassen op de situatie van jeugdige daders met eerdere delicten. Je moet informatie uit de tekst kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen en een passende maatregel kunnen bedenken.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je positieverwerving (eigen bijdrage) en positietoewijzing (externe factoren) duidelijk onderscheidt. Bij vraag c moet de maatregel gericht zijn op positietoewijzing, dus op wat de maatschappij kan doen. Bij vraag b moet je expliciet de link leggen tussen het 'stigma' uit de tekst en het concept 'positietoewijzing'.

Kernbegrippen: positieverwerving, positietoewijzing, maatschappelijke positie, stigma

### Vraag 24 – Recidive en sociale ongelijkheid

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het verschil in recidive tussen jeugdigen met eerdere delicten en first offenders verklaard kan worden met het kernconcept sociale ongelijkheid, gebaseerd op een specifiek deel van tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen en de omschrijving ervan kunnen toepassen. Ook moet je de begrippen 'stigma' en 'maatschappelijke positie' begrijpen in deze context.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst (regel 41-57 van tekst 4) kunnen selecteren en interpreteren. Je moet de omschrijving van 'sociale ongelijkheid' kunnen verbinden met de informatie uit de tekst om een verklaring te geven voor het verschil in recidive.

Waar op letten: Let erop dat je de omschrijving van sociale ongelijkheid expliciet gebruikt en deze koppelt aan de informatie uit de tekst. Zorg ervoor dat je de link legt tussen het 'stigma' (uit de tekst) en de 'ongelijke verdeling van kansen' (kern van sociale ongelijkheid). Voorkom dat je alleen het begrip noemt zonder het toe te passen, of de tekst parafraseert zonder het kernconcept te gebruiken.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, stigma, maatschappelijke positie

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2024
tijdvak 1
dinsdag 21 mei
9.00 - 12.00 uur
maatschappijwetenschappen

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 24 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 48 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1034-a-24-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Meer zichtbaarheid Friese taal in Friesland

Bij deze opgave horen tekst 1 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Sinds 1 januari 2014 is het Fries, naast het Nederlands, erkend als officiële taal in de provincie Friesland. Twee Tweede Kamerleden vonden echter dat er te weinig gebeurde op het gebied van bevordering van de Friese taal. Meer zichtbaarheid van het Fries in openbare ruimtes zou daar volgens hen een bijdrage aan kunnen leveren. Daarom dienden de Kamerleden in 2020 een motie in, waarin de regering werd verzocht een akkoord met de provincie Friesland te sluiten om de zichtbaarheid van het Fries te vergroten. De motie werd aangenomen en leidde tot het Zichtbaarheidsakkoord Friese taal en cultuur.
In het Zichtbaarheidsakkoord staat dat het Rijk zich inzet om de tijdelijke bewegwijzering en andere openbare tijdelijke informatievoorziening rondom rijkswegen binnen de provincie Friesland aan te passen naar tweetalige teksten. Verder staat er dat de provincie Friesland zich inspant voor meer Fries- of tweetalige bebording aan provinciale (water)wegen. Tekst 1 gaat over dit akkoord.

2p 1 Gebruik de inleiding van deze opgave.
Leg uit dat er bij het uitvoeren van het Zichtbaarheidsakkoord sprake is van samenwerking. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
– informatie uit de inleiding van deze opgave waaruit samenwerking blijkt.

1p 2 Gebruik de inleiding van deze opgave.
Er zijn verschillende functies van socialisatie te onderscheiden, bijvoorbeeld de functie 'identiteitsontwikkeling van het individu' en de functie 'gedragsregulatie van het individu'.
Leg uit welke andere functie van socialisatie te herkennen is in het doel van het Zichtbaarheidsakkoord. Gebruik in je uitleg:
– de naam van de functie van socialisatie;
– informatie uit de inleiding om deze functie te illustreren.

2p 3 Gebruik tekst 1.
Berenedeneer dat volgens gedeputeerde Poepjes het zien van meer Fries in openbare ruimtes een socialiserende werking voor Friezen kan hebben. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept cultuur;
– een voorbeeld uit tekst 1 waaruit het kernconcept cultuur blijkt;
– de omschrijving van het kernconcept socialisatie.

HA-1034-a-24-1-0
2 / 9
lees verder

### Pagina 3

4p 4 Gebruik regel 34 tot en met 54 van tekst 1.
Beríedeneer met behulp van het kernconcept acculturatie dat volgens
kandidaat-wethouder Soepboer meer zichtbaarheid van het Fries
bevorderlijk kan zijn voor de sociale cohesie in Friese woonplaatsen.
Gebruik in je redenering:
- de omschrijving van het kernconcept acculturatie;
- informatie uit regel 34 tot en met 54 van tekst 1 om acculturatie te
illustreren;
- de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie;
- informatie uit regel 34 tot en met 54 van tekst 1 waaruit bevordering
van sociale cohesie blijkt.

Gebruik figuur 1.
Figuur 1 is gebaseerd op informatie uit De Fryske Taalatlas 2020. In deze
taalatlas staan de uitkomsten van een taalonderzoek dat in 2019 gedaan
is. Door middel van een enquête is aan inwoners van Fryslân (Friesland)
gevraagd in hoeverre ze de Friese taal beheersen en gebruiken. Bijna
6.500 inwoners van Friesland hebben de enquête ingevuld. In figuur 1 zijn
alleen de uitkomsten onder de mensen tot en met 64 jaar weergegeven.
In figuur 1 wordt de samenhang tussen twee variabelen weergegeven.
2p 5 a Noem deze twee variabelen.
b Leg uit op basis van figuur 1 of er sprake is van een positieve
correlatie tussen de twee variabelen. Gebruik in je uitleg een
omschrijving van positieve correlatie.

Opgave 2 Studeren als je ouders dat nooit hebben gedaan

Bij deze opgave horen tekst 2 en figuur 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over zogenaamde 'eerstegeneratiestudenten'. Dit zijn
studenten die als eerste in hun gezin een opleiding zijn gaan volgen aan
een instelling voor hoger onderwijs (hogeschool of universiteit).
Onderzoek van Hogeschool Windesheim toont aan dat zij vaker dan
andere studenten tegen problemen aanlopen tijdens hun studie.

2p 6 Gebruik regel 1 tot en met 63 van tekst 2.
Berédeneer dat studeren Hehakaya heeft gevormd. Gebruik in je
redenering:
- de omschrijving van het hoofdconcept vorming;
- informatie uit regel 1 tot en met 63 van tekst 2 waaruit het
hoofdconcept vorming blijkt.

HA-1034-a-24-1-0 3/9 lees verder

### Pagina 4

Gebruik regel 13 tot en met 34 van tekst 2.
Hehakaya richtte voor eerstegeneratiestudenten het ‘Eerste Generatie
Fonds’ en ‘University Pioneers’ op.
3p 7 Leg uit dat deze steun aan eerstegeneratiestudenten zich richt op het
verhogen van hun economisch, sociaal en cultureel kapitaal. Gebruik in je
uitleg:
– een omschrijving van de drie soorten kapitaal;
– bij elke soort kapitaal een voorbeeld uit regel 13 tot en met 34 van
tekst 2.
Gebruik regel 64 tot en met 83 van tekst 2.
Er kan een spanning bestaan tussen persoonlijke en (externe) collectieve
identiteit.
2p 8 Beredeneer dat het gebruik van het begrip eerstegeneratiestudent deze
spanning kan bevorderen. Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van persoonlijke identiteit;
– informatie uit regel 64 tot en met 83 van tekst 2 om persoonlijke
identiteit te illustreren;
– een omschrijving van (externe) collectieve identiteit;
– informatie uit regel 64 tot en met 83 van tekst 2 om (externe)
collectieve identiteit te illustreren.
Gebruik figuur 2.
1p 9 In figuur 2 is een ontwikkeling te zien.
Geef een verklaring voor deze ontwikkeling in figuur 2 met behulp van het
gestegen gemiddelde opleidingsniveau in Nederland. Gebruik in je
verklaring informatie uit figuur 2.
Gebruik figuur 2.
1p 10 Stel dat je onderzoek wilt doen naar verschillen in opleidingsniveau van
de ouders van eerstejaars-studenten aan het hbo en
eerstejaars-studenten aan de universiteit.
Formuleer een hypothese over de verschillen tussen eerstejaars aan het
hbo en eerstejaars aan de universiteit wat betreft het opleidingsniveau
van hun ouders, die bevestigd wordt door de informatie in figuur 2.
HA-1034-a-24-1-o 4 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 3 vTaiwan

Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over vTaiwan, een online platform in Taiwan dat ontwikkeld is naar aanleiding van protesten tegen de overheid. Bij deze protesten werd de overheid verweten onvoldoende naar de burgers te luisteren. vTaiwan is een online platform dat kan worden ingezet bij politieke besluitvorming. Burgers kunnen op vTaiwan hun standpunten rondom de politieke kwestie kenbaar maken. Daarnaast kunnen ze ook aangeven of ze het eens of oneens zijn met de standpunten van anderen. Wat vTaiwan onderscheidt van andere sociale mediaplatforms, is dat vTaiwan bewust gericht is op het creëren van consensus en geen aandacht geeft aan uitspraken die verdeeldheid zaaien. Met behulp van kunstmatige intelligentie worden de standpunten waarover veel mensen het eens zijn zichtbaar gemaakt en worden er clusters van mensen getoond met overeenkomstige standpunten.

Gebruik regel 1 tot en met 38 van tekst 3.
De civic hackers van gOv hebben vTaiwan ontwikkeld.
Berenedeneer dat de keuze voor het ontwikkelen van vTaiwan een ideologische keuze is. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept ideologie;
– informatie uit regel 1 tot en met 38 van tekst 3 waaruit het kernconcept ideologie blijkt.

Gebruik regel 39 tot en met 83 van tekst 3.
Bij het omgaan met conflicten kunnen twee modellen voor onderhandelen worden onderscheiden.
Leg uit welk model te herkennen is in de manier waarop vTaiwan werkt. Gebruik in je uitleg:
– een kenmerk van het genoemde model;
– informatie uit regel 39 tot en met 83 van tekst 3 waaruit dat kenmerk blijkt.

Gebruik regel 39 tot en met 83 van tekst 3.
Leg uit dat deelnemers aan vTaiwan macht hebben. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept macht;
– informatie uit regel 39 tot en met 83 van tekst 3 waaruit het kernconcept macht blijkt.

HA-1034-a-24-1-o
5 / 9
lees verder

### Pagina 6

2p 14 Gebruik regel 39 tot en met 120 van tekst 3.
In tekst 3 wordt beschreven dat de Taiwanese overheid voor meerdere politieke kwesties gebruik heeft gemaakt van vTaiwan.
Leg uit dat het gebruik van vTaiwan heeft bijgedragen aan democratisering. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept democratisering;
– informatie uit regel 39 tot en met 120 van tekst 3 waaruit democratisering blijkt.

2p 15 Gebruik regel 39 tot en met 120 van tekst 3.
In tekst 3 wordt beschreven dat de Taiwanese overheid voor meerdere politieke kwesties gebruik heeft gemaakt van vTaiwan.
Bereneedeneer dat de representativiteit van politieke besluiten kan toenemen door het gebruik van vTaiwan bij politieke besluitvorming. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept representativiteit;
– informatie uit regel 39 tot en met 120 van tekst 3 die je redenering ondersteunt.

Gebruik tekst 3.
We onderscheiden twee visies op de wenselijkheid van politieke participatie.
2p 16 a Leg uit dat gebruikmaken van vTaiwan bij politieke besluitvorming past bij de instrumentele visie. Gebruik in je uitleg:
– het doel van politieke participatie volgens de instrumentele visie;
– informatie uit tekst 3.
b Noem de naam van de andere visie op de wenselijkheid van politieke participatie en geef aan wat het doel van politieke participatie volgens deze visie is.

2p 17 Gebruik tekst 3.
Leg uit dat in de manier waarop vTaiwan werkt rationalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept rationalisering, met de woorden ‘systematiseren’, ‘doel(stelling)’ en ‘effectief’;
– informatie uit tekst 3 waaruit rationalisering blijkt.

Gebruik tekst 3.
Het systeemmodel beschrijft het proces van politieke besluitvorming en bestaat uit verschillende fasen. Een van deze fasen is de fase van invoer.
2p 18 Leg uit in welke andere fase van het systeemmodel vTaiwan wordt ingezet. Gebruik in je uitleg:
– de naam en omschrijving van een fase van het systeemmodel;
– informatie uit tekst 3 waaruit deze fase blijkt.

HA-1034-a-24-1-o 6 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 7

Gebruik tekst 3.
vTaiwan is geen politieke partij, maar voorziet wel in een aantal functies
die politieke partijen hebben. We onderscheiden verschillende functies
van politieke partijen, zoals de functie van articulatie en de functie van
aggregatie.
19 2p Beredeneer in welke twee andere functies van politieke partijen vTaiwan
voorziet. Gebruik in je redenering:
– de naam en omschrijving van twee andere functies van politieke
partijen;
– per functie informatie uit tekst 3 waaruit deze functie blijkt.
Opgave 4 Recidive onder jeugdige daders
Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over recidive onder jeugdige daders. In deze opgave
betekent recidive dat iemand die al eerder veroordeeld is geweest voor
een strafbaar feit, opnieuw veroordeeld wordt voor een strafbaar feit. Het
recidiverisico is de kans hierop.
Uit een onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) blijkt dat de recidive van jeugdige daders
hoog is, maar niet onder alle jeugdige daders even hoog. Het onderzoek
laat zien dat er grote verschillen in recidive zijn tussen groepen met
verschillende achtergrondkenmerken. Jeugdigen die niet op school zitten
of werken hebben bijvoorbeeld een hoger risico op recidive dan jeugdigen
die wel op school zitten of werken. In tekst 4 worden deze en andere
risicofactoren beschreven die de kans op recidive bij jeugdigen verhogen.
20 2p Gebruik tekst 4.
Geef met het begrip sociale controle een verklaring voor het feit dat
jeugdige daders uit bepaalde gezinnen een hoger risico op recidive
hebben. Gebruik in je verklaring:
– een omschrijving van het begrip sociale controle;
– informatie uit tekst 4 die je verklaring ondersteunt.
HA-1034-a-24-1-o
7/9
lees verder

### Pagina 8

Gebruik regel 19 tot en met 33 van tekst 4.
Er zijn verschillende theorieën die crimineel gedrag verklaren, waaronder
de anomietheorie.
In regel 19 tot en met 33 wordt een risicofactor voor recidive beschreven.
Deze risicofactor sluit goed aan bij een andere theorie die crimineel
gedrag verklaart.
21 a Benoem de risicofactor en geef aan bij welke andere theorie die
crimineel gedrag verklaart de risicofactor aansluit.
b Leg vervolgens aan de hand van deze theorie uit dat deze risicofactor
de kans op recidive verhoogt. Gebruik in je uitleg een omschrijving van
de gekozen theorie.

Gebruik regel 41 tot en met 57 van tekst 4.
Politieke ideologieën hebben verschillende opvattingen over de oorzaken
van criminaliteit.
22 Leg uit dat maatregelen ter voorkoming van stigmatisering en de gevolgen
ervan passen bij de opvatting van de socialistische/sociaaldemocratische
ideologie over de oorzaken van criminaliteit. Gebruik in je uitleg:
de soort oorzaken van criminaliteit waarop de
socialistische/sociaaldemocratische ideologie van ouds de nadruk legt;
informatie uit regel 41 tot en met 57 van tekst 4 die je uitleg
ondersteunt.

Gebruik regel 41 tot en met 57 van tekst 4.
Uit regel 41 tot en met 57 blijkt dat jeugdige daders met eerdere delicten
geen hoge maatschappelijke positie hebben. Bij het verkrijgen van een
maatschappelijke positie spelen twee processen een rol: het proces van
positieverwerving en het proces van positietoewijzing.
23 a Leg uit dat het proces van positieverwerving een rol speelt in de
maatschappelijke positie die jeugdige daders met eerdere delicten
hebben. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het proces van
positieverwerving.
b Leg uit dat het proces van positietoewijzing een rol speelt in de
maatschappelijke positie die jeugdige daders met eerdere delicten
hebben. Gebruik in je uitleg:
een omschrijving van het proces van positietoewijzing;
informatie uit regel 41 tot en met 57 van tekst 4 waaruit
positietoewijzing blijkt.
c Bedenk een maatregel die een positieve invloed kan hebben op de
maatschappelijke positie van jeugdige daders met eerdere delicten en
die past bij het proces van positietoewijzing.

HA-1034-a-24-1-o
8/9
leest verder ►►►

### Pagina 9

Gebruik regel 41 tot en met 57 van tekst 4.
Onder jeudigen met eerdere delicten is de recidive hoger dan onder first
offenders. In regel 41 tot en met 57 van tekst 4 wordt hiervoor een
verklaring gegeven.
2p 24 Leg uit dat dit verschil in recidive verklaard kan worden met het
kernconcept sociale ongelijkheid. Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
- informatie uit regel 41 tot en met 57 van tekst 4 waaruit sociale
ongelijkheid blijkt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1034-a-24-1-o
9/9 einde