# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Het Systeemmodel en de Alcoholwet

Wat kun je verwachten: Je moet de fasen van het systeemmodel kunnen herkennen en toepassen op een concrete situatie, zoals de totstandkoming van een wet. Je legt uit hoe specifieke informatie uit een tekst past bij de fasen 'terugkoppeling' en 'invoer' en benoemt de overige fasen van het model.

Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel kennen, inclusief de vier fasen: invoer, omzetting (conversie), uitvoer en terugkoppeling (feedback). Je moet van elke fase de kenmerken of een omschrijving weten.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan de juiste fase van het systeemmodel. Dit betekent dat je een omschrijving van de fase moet geven én een concreet voorbeeld uit de tekst dat deze fase illustreert.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'terugkoppeling' (evaluatie van bestaand beleid) en 'invoer' (nieuwe eisen en wensen). Zorg ervoor dat je bij de uitleg van terugkoppeling en invoer zowel een omschrijving van de fase geeft als een specifiek detail uit de inleiding dat de fase aantoont. Vergeet niet de twee andere fasen te noemen.

Kernbegrippen: systeemmodel, invoer, omzetting (conversie), uitvoer, terugkoppeling (feedback)

### Vraag 2 – Socialiserende werking van de Alcoholwet op ouders

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de nieuwe regel in de Alcoholwet over wederverstrekking een socialiserende werking kan hebben op ouders. Hierbij is het essentieel dat je de kernconcepten 'cultuur' en 'socialisatie' correct toepast en met elkaar verbindt in je redenering.

Wat moet je kennen: Je moet de omschrijvingen van de kernconcepten 'cultuur' en 'socialisatie' kennen. Daarnaast moet je de relevante informatie uit tekst 1 over de nieuwe regel in de Alcoholwet begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een beredenering kunnen opbouwen waarin je de nieuwe regel in de Alcoholwet koppelt aan de overdracht van een norm (cultuur) en het proces waarbij ouders deze norm overnemen (socialisatie). Je moet specifiek ingaan op de werking voor ouders.

Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'cultuur' en 'socialisatie' niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je redenering specifiek gericht is op de socialiserende werking voor *ouders* en niet voor jongeren. Maak de link tussen de strafbaarstelling in de wet en het internaliseren van de nieuwe norm door ouders expliciet.

Kernbegrippen: cultuur, socialisatie

### Vraag 3 – Machtsuitoefening door de overheid: de Alcoholwet

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de overheid macht uitoefent bij het invoeren van de Alcoholwet. Hierbij gebruik je een specifieke soort machtsbron, de definitie van macht met de woorden 'doelstelling' en 'handelingsmogelijkheden', en concrete informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'macht', 'machtsbron' en 'politieke machtsbron' kennen en kunnen toepassen. In het bijzonder de definitie van macht: het vermogen om hulpbronnen in te zetten om bepaalde doelstellingen te bereiken en de handelingsmogelijkheden van anderen te beperken of te vergroten.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. Een specifieke soort machtsbron kunnen benoemen die de overheid inzet.
2. De definitie van macht (met 'doelstelling' en 'handelingsmogelijkheden') correct kunnen toepassen op een concrete situatie.
3. Informatie uit tekst 1 kunnen selecteren en gebruiken om de uitoefening van macht te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je:
- Een *specifieke soort* machtsbron noemt (bijvoorbeeld 'politieke machtsbron: de wet'), niet alleen 'de wet'.
- De definitie van macht volledig toepast, dus zowel het aspect van de 'doelstelling' als het 'beperken van handelingsmogelijkheden' benoemt.
- Elk onderdeel van je uitleg koppelt aan concrete informatie uit tekst 1, inclusief de regelnummers waar relevant.

Kernbegrippen: macht, machtsbron, politieke machtsbron

### Vraag 4 – Samenwerking in het Nationaal Preventieakkoord

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat er sprake is van samenwerking bij het Nationaal Preventieakkoord. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'samenwerking' en informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'samenwerking' kennen. Samenwerking houdt in dat partijen relaties met elkaar aangaan, hun handelen op elkaar afstemmen en een gemeenschappelijk doel nastreven.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst (tekst 1) kunnen identificeren die het kernconcept 'samenwerking' illustreert en dit kunnen koppelen aan de definitie van samenwerking.

Waar op letten: Let erop dat je zowel het proces van relatievorming/afstemming van handelen als het gemeenschappelijke doel benoemt. Zorg ervoor dat je de informatie uit de brontekst expliciet koppelt aan de definitie van samenwerking en niet alleen citeert.

Kernbegrippen: samenwerking

### Vraag 5 – Socialisatie en gedragsregulatie: Blokhuis' aanpak van alcoholverstrekking

Wat kun je verwachten: Je moet de functie 'gedragsregulatie' van socialisatie kunnen herkennen en omschrijven, en deze kunnen toepassen op een concrete situatie zoals beschreven in een tekstfragment. Je redenering moet duidelijk maken hoe de actie van staatssecretaris Blokhuis past bij deze socialisatiefunctie.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van socialisatie kennen, in het bijzonder 'gedragsregulatie'. Je moet ook de definitie van gedragsregulatie kunnen geven.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en interpreteren (regels 38-47 van tekst 1). Je moet een verband kunnen leggen tussen een maatschappelijke maatregel (de regel van Blokhuis) en een sociologisch concept (functie van socialisatie). Je moet een beredeneerd antwoord kunnen formuleren waarin je de functie omschrijft en koppelt aan de tekst.

Waar op letten: Let goed op de specifieke actie die staatssecretaris Blokhuis wil bereiken: 'dat ouderen zich meer bewust ervan worden dat ze kinderen geen drank geven'. Dit is een poging om gedrag te beïnvloeden. Verwar gedragsregulatie niet met andere socialisatiefuncties zoals continuering van cultuur of identiteitsontwikkeling. Zorg ervoor dat je de omschrijving van de functie van socialisatie expliciet in je redenering opneemt.

Kernbegrippen: socialisatie, gedragsregulatie

### Vraag 6 – Politieke Stromingen: Confessionalisme en de Rol van de Overheid

Wat kun je verwachten: Je analyseert een citaat uit een verkiezingsprogramma en identificeert de politieke stroming die hierin herkenbaar is. Vervolgens licht je dit toe met een ander kenmerkend uitgangspunt van deze stroming, passend bij de visie op de rol van de overheid.

Wat moet je kennen: De kenmerken van de confessionele politieke stroming, waaronder 'gespreide verantwoordelijkheid' en het belang van het 'maatschappelijk middenveld'.
De algemene uitgangspunten van andere politieke stromingen (liberalisme, socialisme) om verwarring te voorkomen.
De betekenis van 'rechtshandhaving' in de context van politieke uitgangspunten.

Wat moet je kunnen: Een politiek citaat analyseren en de daarin verborgen politieke uitgangspunten herkennen.
De herkende uitgangspunten koppelen aan de juiste politieke stroming.
Een toelichting geven op basis van een ander relevant uitgangspunt van de geïdentificeerde stroming.

Waar op letten: Let goed op de specifieke woorden en zinsdelen die wijzen op samenwerking tussen de overheid en diverse maatschappelijke organisaties (scholen, ouders, kerken, verenigingen). Dit is cruciaal voor het herkennen van het confessionalisme. Vermijd eenzijdige focus op 'rechtshandhaving' en verwarring met het socialisme door het woord 'samen'.

Kernbegrippen: confessionalisme, politieke stroming, gespreide verantwoordelijkheid, maatschappelijk middenveld, rechtshandhaving

### Vraag 7 – Diploma-inflatie en de populariteit van schaduwonderwijs

Wat kun je verwachten: Je moet de relatie kunnen uitleggen tussen diploma-inflatie en de populariteit van schaduwonderwijs. Dit betekent dat je eerst diploma-inflatie correct moet omschrijven en vervolgens moet verklaren waarom dit leidt tot meer schaduwonderwijs.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'diploma-inflatie' kennen en kunnen omschrijven. Je moet ook een basisbegrip hebben van 'schaduwonderwijs'.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzakelijk verband kunnen leggen tussen twee sociaal-economische begrippen (diploma-inflatie en schaduwonderwijs) en dit helder kunnen formuleren in een verklaring.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een duidelijke omschrijving van diploma-inflatie geeft als de link legt met de populariteit van schaduwonderwijs. Verwar diploma-inflatie niet met alleen het feit dat meer mensen een diploma halen; de waardevermindering van het diploma is cruciaal. Zorg dat je verklaring logisch en volledig is.

Kernbegrippen: diploma-inflatie, schaduwonderwijs

### Vraag 8 – Onderwijs en sociale stratificatie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe onderwijs bijdraagt aan sociale stratificatie in Nederland. Hierbij moet je sociale stratificatie omschrijven en twee voorbeelden van de beroepsprestigeladder gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'sociale stratificatie' kennen en weten wat de 'beroepsprestigeladder' inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen onderwijsniveau en de positie op de beroepsprestigeladder, en dit kunnen gebruiken om de bijdrage van onderwijs aan sociale stratificatie te beredeneren.

Waar op letten: Zorg voor een duidelijke omschrijving van sociale stratificatie, inclusief de elementen van hiërarchie en sociale ongelijkheid. Leg expliciet de link tussen onderwijsniveau en de positie in de sociale stratificatie. Geef twee concrete voorbeelden van beroepen van de beroepsprestigeladder die een duidelijk verschil in maatschappelijk aanzien en positie laten zien (bijvoorbeeld een hoogopgeleid beroep en een lager opgeleid beroep).

Kernbegrippen: sociale stratificatie, beroepsprestigeladder, sociale ongelijkheid

### Vraag 9 – Sociale mobiliteit en schaduwonderwijs

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het vraagstuk over schaduwonderwijs te maken heeft met sociale mobiliteit. Hierbij gebruik je een omschrijving van sociale mobiliteit en informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'sociale mobiliteit' kennen en kunnen omschrijven. Dit omvat zowel stijgen als dalen op de maatschappelijke ladder.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 2 kunnen selecteren die sociale mobiliteit illustreert. Vervolgens moet je een logische redenering opbouwen die het verband legt tussen schaduwonderwijs en sociale mobiliteit, door de omschrijving van het begrip toe te passen op de informatie uit de tekst.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je sociale mobiliteit duidelijk omschrijft, inclusief zowel stijgen als dalen. Koppel de omschrijving direct aan concrete voorbeelden uit tekst 2. Leg expliciet uit hoe schaduwonderwijs een rol speelt bij het beïnvloeden van deze sociale mobiliteit. Vermijd het enkel citeren van de tekst zonder verdere uitleg.

Kernbegrippen: sociale mobiliteit

### Vraag 10 – Kapitaalvormen en schaduwonderwijs

Wat kun je verwachten: Je moet de drie vormen van kapitaal (economisch, cultureel en sociaal) kunnen herkennen en uitleggen aan de hand van een tekstfragment en een eigen voorbeeld.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van economisch kapitaal, cultureel kapitaal en sociaal kapitaal kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Economisch en cultureel kapitaal kunnen herkennen en uitleggen aan de hand van specifieke zinsdelen uit de tekst.
- Een eigen, passend voorbeeld kunnen geven van sociaal kapitaal en uitleggen hoe dit bijdraagt aan een hoger opleidingsniveau.

Waar op letten: Let erop dat je:
- De begrippen 'economisch kapitaal' en 'cultureel kapitaal' direct koppelt aan de woorden 'geld' en 'ambitieniveau' uit de tekst.
- Bij beide vormen van kapitaal een voorbeeld of omschrijving geeft.
- Een concreet en relevant eigen voorbeeld geeft voor sociaal kapitaal dat de bijdrage aan een hoger opleidingsniveau duidelijk maakt.

Kernbegrippen: economisch kapitaal, cultureel kapitaal, sociaal kapitaal

### Vraag 11 – Institutionalisering van schaduwonderwijs

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom schaduwonderwijs in landen als Japan en Zuid-Korea geïnstitutionaliseerd lijkt te zijn. Hierbij gebruik je de definitie van institutionalisering en informatie uit tekst 2. Je redenering moet helder en logisch zijn.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'institutionalisering' kennen en kunnen omschrijven. Dit betekent dat je weet dat het gaat om een proces waarbij nieuwe normen en gedragspatronen standaard en vanzelfsprekend worden, en het gedrag van mensen reguleert.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren die relevant is voor de vraag. Je moet het kernconcept 'institutionalisering' kunnen toepassen op concrete situaties en een beredeneerd antwoord kunnen formuleren waarin je de link legt tussen de tekstinformatie en het kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de tekst citeert, maar ook duidelijk de verbinding maakt met het kernconcept institutionalisering. Zorg voor een volledige en correcte omschrijving van institutionalisering. Leg uit hoe het gedrag van docenten een 'standaard gedragspatroon' is geworden dat het gedrag reguleert.

Kernbegrippen: institutionalisering

### Vraag 12 – Hypothese formuleren met afhankelijke en onafhankelijke variabele

Wat kun je verwachten: Je formuleert een hypothese op basis van gegevens uit een tabel en benoemt de afhankelijke en onafhankelijke variabele in je hypothese.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'hypothese', 'afhankelijke variabele' en 'onafhankelijke variabele' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een hypothese kunnen formuleren die direct af te leiden is uit de gepresenteerde data en daarin de afhankelijke en onafhankelijke variabele correct kunnen identificeren en benoemen.

Waar op letten: Let goed op dat je de afhankelijke en onafhankelijke variabele niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je hypothese specifiek genoeg is en direct wordt bevestigd door de gegevens in de tabel.

Kernbegrippen: hypothese, afhankelijke variabele, onafhankelijke variabele

### Vraag 13 – Sociale ongelijkheid en schaduwonderwijs

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering opbouwen die aantoont hoe het gebruik van betaald aanvullend onderwijs (schaduwonderwijs) bestaande sociale ongelijkheid weerspiegelt. Hierbij gebruik je specifieke informatie uit de gegeven tabel en de definitie van het kernconcept 'sociale ongelijkheid'.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen en kunnen toepassen. Daarnaast moet je de informatie uit tabel 1 correct kunnen interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Gegevens uit een tabel kunnen aflezen en interpreteren.
- Een verband kunnen leggen tussen kwantitatieve gegevens en een sociologisch kernconcept.
- Een heldere en logische redenering kunnen formuleren die de gevraagde relatie aantoont, inclusief de definitie van het kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de data uit de tabel noemt, maar ook expliciet de link legt met het kernconcept sociale ongelijkheid. Zorg ervoor dat je de omschrijving van sociale ongelijkheid correct toepast en de data uit de tabel juist interpreteert. Een veelvoorkomende valkuil is het vergeten van de definitie van het kernconcept of het onjuist toepassen ervan.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid

### Vraag 14 – Representativiteit van een steekproef

Wat kun je verwachten: Je moet de eis van representativiteit kunnen toepassen op een onderzoekssituatie, specifiek bij het doen van uitspraken over een grotere populatie op basis van een steekproef.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten representativiteit, steekproef en onderzoekspopulatie kennen en begrijpen wat ze inhouden.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat een steekproef een weerspiegeling of dwarsdoorsnede moet zijn van de onderzoekspopulatie om algemene uitspraken te kunnen doen.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het begrip representativiteit noemt, maar ook uitlegt wat het betekent in de context van het onderzoek (dat de steekproef een dwarsdoorsnede moet zijn van de populatie). Verwar de begrippen steekproef en populatie niet.

Kernbegrippen: representativiteit, steekproef, onderzoekspopulatie

### Vraag 15 – Meetinstrumenten in sociaalwetenschappelijk onderzoek: interviews en enquêtes

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over meetinstrumenten in sociaalwetenschappelijk onderzoek. Je moet een ander veelgebruikt meetinstrument noemen naast interviews, observaties en experimenten. Vervolgens moet je een voordeel van interviews ten opzichte van het door jou genoemde meetinstrument beredeneren, gebaseerd op de informatie in de bijgevoegde tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende veelgebruikte meetinstrumenten in sociaalwetenschappelijk onderzoek kennen, zoals interviews, observaties, experimenten en enquêtes. Daarnaast moet je de kenmerkende voor- en nadelen van deze meetinstrumenten kunnen benoemen, met name het verschil tussen kwalitatieve (interviews) en kwantitatieve (enquêtes) dataverzameling.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. Een ander veelgebruikt meetinstrument kunnen noemen.
2. Een voordeel van interviews ten opzichte van het door jou genoemde meetinstrument kunnen identificeren.
3. Dit voordeel kunnen beredeneren en koppelen aan concrete voorbeelden of informatie uit de bijgevoegde tekst (tekst 3).

Waar op letten: Let goed op dat je bij vraag a een formeel meetinstrument noemt (bijvoorbeeld 'enquête' of 'vragenlijst') en niet een algemene term zoals 'een gesprek'. Bij vraag b is het cruciaal dat je het voordeel van interviews specifiek koppelt aan de inhoud van tekst 3, bijvoorbeeld door te verwijzen naar de persoonlijke en uitgebreide citaten van respondenten die in de tekst zijn opgenomen. Een algemeen voordeel noemen zonder deze koppeling levert geen punten op.

Kernbegrippen: meetinstrument, interview, enquête

### Vraag 16 – Digitalisering en Globalisering: Een Versneld Proces

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe digitalisering, aan de hand van tekst 3, het proces van globalisering heeft versneld. Hierbij is het essentieel om de definitie van globalisering te gebruiken en specifieke voorbeelden uit de tekst aan te halen die de versnelling door digitalisering illustreren.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'globalisering' kennen, inclusief de elementen 'uitbreiding' en 'intensivering' van contacten over grote afstand en landsgrenzen heen. Daarnaast moet je het concept 'digitalisering' begrijpen als het gebruik van digitale middelen zoals smartphones en internet.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze koppelen aan een theoretisch concept (globalisering). Je moet een beredeneerde uitleg kunnen geven waarin je de relatie tussen digitalisering en de versnelling van globalisering duidelijk maakt, ondersteund door concrete voorbeelden uit de tekst.

Waar op letten: Let erop dat je de omschrijving van globalisering volledig gebruikt (uitbreiding én intensivering). Zorg ervoor dat je duidelijk maakt hoe digitalisering (smartphones, internet) de communicatie en culturele uitwisseling versnelt en intensiveert, door een vergelijking te maken met communicatiemiddelen uit het verleden zoals beschreven in de tekst. Vermijd het enkel noemen van digitalisering zonder de link met globalisering en de versnelling ervan uit te leggen.

Kernbegrippen: globalisering, digitalisering

### Vraag 17 – Muziek en sociale bindingen: affectieve bindingen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe muziek bijdraagt aan een specifieke vorm van sociale bindingen tussen Syrische vluchtelingen en hun vrienden, anders dan cognitieve bindingen. Je moet de naam en omschrijving van deze binding geven en dit illustreren met informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van sociale bindingen kennen, in het bijzonder affectieve bindingen en cognitieve bindingen. Je moet weten wat affectieve bindingen inhouden.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en interpreteren om een concept (sociale bindingen) te illustreren. Je moet een concept (affectieve bindingen) kunnen omschrijven en toepassen op een concrete situatie.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de verschillende soorten sociale bindingen. Zorg ervoor dat je de juiste vorm van binding kiest (affectief) en deze correct omschrijft. Koppel je uitleg en omschrijving direct aan relevante informatie uit regel 1-43 van tekst 3, zoals het delen van muziek en de gevoelens die dit oproept.

Kernbegrippen: Sociale bindingen, Affectieve bindingen, Cognitieve bindingen

### Vraag 18 – Kernconcept 'sociale cohesie' herkennen in tekst over muziek

Wat kun je verwachten: Je moet een specifiek kernconcept, 'sociale cohesie', herkennen binnen het hoofdconcept 'binding' in een gegeven tekstfragment. Vervolgens leg je uit waarom dit kernconcept van toepassing is, waarbij je de omschrijving van het gekozen kernconcept gebruikt en verbindt met de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten binnen het hoofdconcept 'binding' kennen, in het bijzonder die van 'sociale cohesie'.

Wat moet je kunnen: Je moet een tekstfragment analyseren en de inhoud ervan koppelen aan de juiste sociologische kernconcepten. Je moet ook in staat zijn om je keuze te beargumenteren met behulp van de definitie van het gekozen kernconcept en concrete verwijzingen naar de tekst.

Waar op letten: Let goed op de precieze formulering in regel 45-48 van tekst 3. Zoek naar zinnen die duiden op verbinding, groepsgevoel of gemeenschap. Zorg ervoor dat je de omschrijving van 'sociale cohesie' expliciet gebruikt in je uitleg en deze direct verbindt met de tekst. Vermijd het kiezen van een ander, minder passend kernconcept uit het hoofdconcept binding, zoals 'groepsvorming'.

Kernbegrippen: sociale cohesie, binding

### Vraag 19 – Globalisering: Andersglobalisten vs. Hyperglobalisten

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verschillende visies op globalisering, specifiek die van andersglobalisten en hyperglobalisten. Je moet de kernstandpunten van beide stromingen kunnen onderscheiden en toepassen op concrete voorbeelden, zoals culturele uitwisseling.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en belangrijkste kenmerken van 'andersglobalisten' en 'hyperglobalisten' kennen. Dit omvat hun algemene houding ten opzichte van globalisering (positief/negatief) en de argumenten die zij hiervoor aanvoeren, met name op cultureel gebied.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de standpunten van andersglobalisten en hyperglobalisten correct toe te wijzen aan uitspraken over globalisering. Ook moet je interne tegenstrijdigheden in uitspraken kunnen herkennen.

Waar op letten: Let goed op de kern van elke stroming: andersglobalisten zijn kritisch en benadrukken nadelen, terwijl hyperglobalisten optimistisch zijn en voordelen zien. Lees de volledige uitspraak zorgvuldig om te controleren of de visie (positief/negatief) consistent is met het genoemde gevolg (voordeel/nadeel).

Kernbegrippen: globalisering, andersglobalisten, hyperglobalisten

### Vraag 20 – Socialisatie via muziek: Acculturatie van Syrische vluchtelingen in Nederland

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Nederlandstalige muziek een rol kan spelen in de socialisatie van Syrische vluchtelingen, specifiek door één vorm van socialisatie te benoemen en te omschrijven, en dit te onderbouwen met informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'socialisatie', 'acculturatie' en 'cultuur' kennen. Specifiek moet je het verschil tussen acculturatie en enculturatie begrijpen en de definitie van acculturatie kunnen geven.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een gekozen vorm van socialisatie (acculturatie) correct te benoemen en te omschrijven. Daarnaast moet je relevante informatie uit tekst 3 selecteren en gebruiken om je redenering te ondersteunen en te beargumenteren hoe Nederlandstalige muziek bijdraagt aan de socialisatie van Syrische vluchtelingen.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste vorm van socialisatie kiest (acculturatie) en deze correct omschrijft. Zorg ervoor dat je redenering duidelijk de link legt tussen de Nederlandstalige muziek, de gekozen socialisatievorm en de informatie uit tekst 3. Vermijd het verwarren van acculturatie met enculturatie en baseer je antwoord niet alleen op theorie, maar gebruik expliciet de brontekst.

Kernbegrippen: socialisatie, acculturatie, cultuur

### Vraag 21 – Externe Collectieve Identiteit van Nederlanders

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk soort identiteit van Nederlanders en Nederland van toepassing is, gebaseerd op het beeld van Syrische vluchtelingen zoals beschreven in tekst 3. Je moet de naam en omschrijving van de identiteit geven en dit ondersteunen met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'collectieve identiteit' en 'externe collectieve identiteit' kennen en kunnen onderscheiden van andere soorten identiteiten. Je moet ook weten wat een 'zij-beeld' inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst (regels 71-81 van tekst 3) kunnen selecteren en deze koppelen aan een sociologisch concept (externe collectieve identiteit). Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die zowel het concept als de tekstinformatie omvat.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen een 'wij-gevoel' (interne collectieve identiteit) en een 'zij-beeld' (externe collectieve identiteit). Zorg ervoor dat je de specifieke informatie uit de regels 71-81 van tekst 3 gebruikt om je uitleg te ondersteunen. Noem niet alleen het begrip, maar leg ook de koppeling met de brontekst uit.

Kernbegrippen: (externe) collectieve identiteit, zij-beeld

### Vraag 22 – Het dilemma van de rechtsstaat herkennen in een tekst

Wat kun je verwachten: Je moet het dilemma van de rechtsstaat kunnen herkennen in een concrete situatie, zoals beschreven in een tekst. Dit betekent dat je de twee taken van de overheid die hierbij een rol spelen, kunt benoemen en kunt uitleggen hoe deze taken in de tekst naar voren komen. Ook moet je het dilemma zelf kunnen omschrijven.

Wat moet je kennen: De definitie van het 'dilemma van de rechtsstaat'.
De twee taken van de overheid die centraal staan in dit dilemma: rechtshandhaving en rechtsbescherming.
De betekenis van rechtshandhaving (orde en veiligheid garanderen, criminaliteit bestrijden).
De betekenis van rechtsbescherming (grondrechten van burgers beschermen, zoals privacy).

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren die relevant is voor de taken van rechtshandhaving en rechtsbescherming.
De geselecteerde informatie correct koppelen aan de begrippen rechtshandhaving en rechtsbescherming.
Een heldere redenering opbouwen waarin je het dilemma van de rechtsstaat omschrijft en toepast op de tekst.
De spanning tussen de twee taken van de overheid duidelijk maken aan de hand van de tekst.

Waar op letten: Verwar rechtshandhaving en rechtsbescherming niet met elkaar; ze vertegenwoordigen tegengestelde belangen in dit dilemma.
Zorg ervoor dat je bij beide taken (rechtshandhaving én rechtsbescherming) concrete voorbeelden of argumenten uit tekst 4 gebruikt.
Koppel de argumenten uit de tekst expliciet aan de overkoepelende begrippen rechtshandhaving en rechtsbescherming, in plaats van alleen concrete termen als 'veiligheid' en 'privacy' te gebruiken.
Omschrijf het dilemma van de rechtsstaat duidelijk: het gaat om de spanning waarbij de nadruk op de ene taak ten koste kan gaan van de andere taak.

Kernbegrippen: dilemma van de rechtsstaat, rechtshandhaving, rechtsbescherming

### Vraag 23 – Representativiteit van de gemeenteraad

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of de uitslag van een stemming in de gemeenteraad representatief is, door de omschrijving van het kernconcept 'representativiteit' te gebruiken en informatie uit de gegeven tekst en figuur te combineren.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen en begrijpen. Dit betekent dat je weet dat representativiteit de mate aangeeft waarin de standpunten van volksvertegenwoordigers overeenkomen met die van de bevolking die zij vertegenwoordigen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit verschillende bronnen (tekst en figuur) kunnen vergelijken en analyseren. Je moet concrete getallen en percentages uit de bronnen kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen en een conclusie te trekken over representativiteit.

Waar op letten: Let erop dat je de definitie van representativiteit correct toepast. Vergelijk de mening van de gemeenteraad (uit tekst 4) met de mening van de bewoners (uit figuur 1). Zorg ervoor dat je de concrete getallen (aantal zetels, percentages) noemt om je conclusie te onderbouwen. Een veelvoorkomende valkuil is het niet vergelijken van de data uit de bronnen of het niet correct toepassen van de definitie van representativiteit.

Kernbegrippen: representativiteit

### Vraag 24 – Objectieve en Subjectieve Veiligheid in Wijken

Wat kun je verwachten: Je moet de begrippen 'objectieve veiligheid' en 'subjectieve veiligheid' kunnen uitleggen en toepassen op een gegeven tekst. Je legt uit waarom de veiligheid in de geselecteerde wijken laag is, zowel objectief als subjectief, door de juiste informatie uit de tekst te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van objectieve veiligheid (feitelijke criminaliteit, geregistreerde incidenten, slachtofferschap) en subjectieve veiligheid (gevoel van onveiligheid, beleving van criminaliteit) kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- De begrippen objectieve en subjectieve veiligheid correct omschrijven.
- Specifieke informatie uit tekst 5 selecteren die past bij de omschrijving van objectieve veiligheid.
- Specifieke informatie uit tekst 5 selecteren die past bij de omschrijving van subjectieve veiligheid.
- Een duidelijke uitleg geven waarom de veiligheid in de wijken laag is, gebaseerd op de tekst en de definities.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen objectieve (meetbare feiten) en subjectieve (gevoel) veiligheid. Verwar deze niet. Zorg ervoor dat je de juiste criteria uit tekst 5 koppelt aan het juiste type veiligheid. Objectieve veiligheid wordt gemeten met geregistreerde incidenten en zelf-gerapporteerd slachtofferschap. Subjectieve veiligheid wordt gemeten met ervaren onveiligheid.

Kernbegrippen: objectieve veiligheid, subjectieve veiligheid

### Vraag 25 – Gelegenheidstheorie en preventief fouilleren

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe preventief fouilleren de criminaliteit kan verminderen, door twee specifieke factoren van de gelegenheidstheorie te gebruiken. De factor 'aanwezigheid van geschikte doelwitten' mag je hierbij niet gebruiken.

Wat moet je kennen: De drie factoren van de gelegenheidstheorie: 1. aanwezigheid van potentiële daders, 2. aanwezigheid van geschikte doelwitten, en 3. afwezigheid van voldoende sociale bewaking. Je moet ook weten wat preventief fouilleren inhoudt.

Wat moet je kunnen: De link leggen tussen een concrete maatregel (preventief fouilleren) en de abstracte factoren van een theorie (gelegenheidstheorie). Je moet de twee andere factoren dan 'geschikte doelwitten' correct benoemen en toepassen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de twee andere factoren dan 'geschikte doelwitten' expliciet benoemt en uitlegt hoe preventief fouilleren deze factoren beïnvloedt. Verwar de factoren niet met elkaar. Leg duidelijk uit hoe de maatregel leidt tot een daling van criminaliteit via deze factoren.

Kernbegrippen: gelegenheidstheorie, sociale bewaking, potentiële daders

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift
opgenomen.
Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 51 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1034-a-23-2-o

### Pagina 2

Opave 1 De nieuwe Alcoholwet en jongeren

Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Sinds 1 juli 2021 geldt de Alcoholwet. De Alcoholwet vervangt de
Drank- en Horecawet (DHW). In de Alcoholwet zijn een aantal wijzigingen
van de DHW opgenomen die moeten bijdragen aan een vermindering van
problematisch alcoholgebruik in Nederland.
Deze wijzigingen volgen onder andere uit een evaluatie van de DHW.
Hieruit kwam naar voren dat diverse partijen graag een aanpassing van
de DHW wilden. Een van de wijzigingen die in de Alcoholwet is
opgenomen, is dat een meerderjarige die in de publieke ruimte bier, wijn
of andere alcoholische drank koopt om door te geven aan een
minderjarige (jonger dan 18 jaar), ook strafbaar is. Als een meerderjarige
alcohol koopt en vervolgens doorgeeft aan een minderjarige heet dat
wederverstrekking. In de oude DHW was dat niet strafbaar gesteld.
Uit onderzoek bleek dat minderjarigen ondanks een verbod om alcohol te
kopen toch aan alcohol kwamen, onder andere via ouders.

Gebruik de inleiding van deze opave.
De totstandkoming van de Alcoholwet kan worden geanalyseerd met het
systeemmodel. Dit model bestaat uit vier fasen.
3p 1 a Leg uit dat in de inleiding de fase van terugkoppeling en de fase van
invoer te herkennen zijn. Gebruik in je uitleg:
– een omschrijving of kenmerk van de fase van terugkoppeling;
– een omschrijving of kenmerk van de fase van invoer;
– bij beide fasen informatie uit de inleiding waaruit de fase blijkt.
b Noem de twee andere fasen uit het systeemmodel.

2p 2 Zie de inleiding en regel 1 tot en met 21 van tekst 1.
In de Alcoholwet is een nieuwe regel over wederverstrekking opgenomen.
Beredeneer dat de regel over wederverstrekking een socialiserende
werking voor ouders kan hebben. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept cultuur;
– de omschrijving van het kernconcept socialisatie.

3p 3 Gebruik tekst 1.
Leg uit dat er sprake is van machtsuitoefening door de overheid bij het
invoeren van de Alcoholwet. Gebruik in je uitleg:
– een soort machtsbron;
– de omschrijving van het kernconcept macht met daarin de woorden
‘doelstelling’ en ‘handelingsmogelijkheden’;
– informatie uit tekst 1 waaruit het kernconcept macht blijkt.

HA-1034-a-23-2-o 2/9 lees verder ►►►

### Pagina 3

Gebruik tekst 1.
De wijzigingen in de nieuwe Alcoholwet zijn ook een gevolg van afspraken
die gemaakt zijn in het nationaal preventieakkoord.
2p 4 Leg uit dat er bij het nationaal preventieakkoord dat is afgesloten sprake
is van samenwerking. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
– informatie uit tekst 1 waaruit het kernconcept samenwerking blijkt.

Gebruik regel 38 tot en met 47 van tekst 1.
Staatssecretaris Blokhuis wil met de nieuwe regel over wederverstrekking
iets bereiken. Socialisatie heeft verschillende functies, bijvoorbeeld
verandering van een (sub)cultuur.
2p 5 Beredeeneer welke functie van socialisatie te herkennen is in hetgeen
staatssecretaris Blokhuis wil bereiken. Gebruik in je redenering een
omschrijving van die functie van socialisatie.

In het verkiezingsprogramma 2022-2026 van een gemeentelijke politieke
partij stond het volgende over de Alcoholwet en alcoholgebruik:
“De handhaving van de Alcoholwet vraagt om voldoende beschikbare en
goed geschoolde handhavers. [naam partij] is voor extra alertheid op de
handhaving van leeftijdsgrenzen. De strijd tegen drankmisbruik voert de
gemeente samen met scholen, ouders, kerken, verslavingszorg, horeca,
politie, sportverenigingen en andere betrokkenen.”
In het bovenstaande citaat uit het verkiezingsprogramma is de politieke
stroming waartoe de partij behoort te herkennen. Uit het citaat blijkt dat
onder andere rechtshandhaving een uitgangspunt van deze stroming is.
Geef aan welke politieke stroming in het citaat te herkennen is. Licht je
antwoord toe met een ander uitgangspunt van deze politieke stroming,
dat past bij de opvatting van deze stroming over de rol van de overheid.

HA-1034-a-23-2-o
3/9
lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 4

Opgave 2 Schaduwonderwijs

Bij deze opgave horen tekst 2 en tabel 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Nederlanders zijn steeds hoger opgeleid. Bovendien is het
opleidingsniveau een steeds belangrijkere rol gaan spelen voor het
bepalen van iemands maatschappelijke positie. Om de kansen op een zo
hoog mogelijk diploma te vergroten, maken steeds meer ouders voor hun
kinderen gebruik van zogenaamd schaduwonderwijs. Onder
schaduwonderwijs vallen alle aanvullende onderwijsactiviteiten die leerlingen
na schooltijd volgen ter verbetering van het leren en presteren op school
en waarvoor de gezinnen zelf moeten betalen. Voorbeelden hiervan zijn
bijles, huiswerkbegeleiding en toets- en examentrainingen die leerlingen
buiten schooltijd volgen.
Er zijn ouders die honderden euro's per jaar uitgeven aan
schaduwonderwijs. In tekst 2 komt de keerzijde van
schaduwonderwijs
aan de orde.

2p 7 Geef met het begrip diploma-inflatie een mogelijke verklaring voor de
populariteit van schaduwonderwijs. Gebruik in je verklaring een
omschrijving van diploma-inflatie.

2p 8 Nederland is een gestratificeerde samenleving.
Bereiedeneer dat onderwijs bijdraagt aan de sociale stratificatie van de
Nederlandse samenleving. Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van sociale stratificatie;
– twee voorbeelden uit de beroepsopstijgeladder om sociale stratificatie
te illustreren.

Gebruik tekst 2.
2p 9 Beredeneer dat het vraagstuk over schaduwonderwijs over sociale
mobiliteit gaat. Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van het begrip sociale mobiliteit;
– informatie uit tekst 2 waaruit sociale mobiliteit blijkt.

HA-1034-a-23-2-0 4/9 lees verder ► ►►

### Pagina 5

Gebruik tekst 2.
In regel 45 tot en met 48 van tekst 2 stelt Jeroen Goes dat het wel of niet
inzetten van schaduwonderwijs afhangt van de ouders. Schaduwonderwijs
kan leerlingen helpen een bepaalde positie te bereiken. Er kunnen drie
verschillende vormen van kapitaal worden onderscheiden die invloed
hebben op het bereiken van een bepaalde positie in de samenleving.
3p 10 - Leg uit welke twee vormen van kapitaal te herkennen zijn in regel 45
tot en met 48 van tekst 2. Gebruik in je uitleg bij beide vormen van
kapitaal een voorbeeld of omschrijving van de vorm van kapitaal.
- Leg met behulp van een eigen voorbeeld uit hoe de derde vorm van
kapitaal zou kunnen bijdragen aan het behalen van een hoger
opleidingsniveau.
Gebruik tekst 2.
2p 11 Beredeneer dat schaduwonderwijs in landen als Japan en Zuid-Korea
geïnstitutionaliseerd lijkt te zijn. Gebruik in je redenering:
- de omschrijving van het kernconcept institutionalisering;
- informatie uit tekst 2 die de redenering ondersteunt.
Gebruik tabel 1.
Verschillende onderzoekers bestuderen het gebruik en gevolgen van
schaduwonderwijs. Tabel 1 geeft informatie over de relatie tussen de
inkomensklasse van ouders en de inzet van betaald aanvullend
schaduwonderwijs.
2p 12 Bij aanvang van een onderzoek kun je meerdere hypothesen formuleren.
- Formuleer een hypothese die bevestigd wordt door de gegevens in
tabel 1.
- Benoem de afhankelijke en onafhankelijke variabele in je hypothese.
Gebruik tabel 1.
2p 13 Beredeneer aan de hand van tabel 1 dat het gebruik van betaald
aanvullend onderwijs (schaduwonderwijs) bestaande sociale ongelijkheid
laat zien. Gebruik in je redenering:
- informatie uit tabel 1;
- de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid.
HA-1034-a-23-2-o 5 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 3 De betekenis van muziek voor Syrische vluchtelingen in Nederland

Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
In tekst 3 worden resultaten van een sociologisch onderzoek beschreven. De onderzoekers proberen te begrijpen wat voor rol muziek speelt voor Syrische vluchtelingen in Nederland. De onderzoekers hebben twintig Syrische vluchtelingen geïnterviewd die verspreid over heel Nederland wonen. Uit de interviews blijkt dat het beluisteren van Arabische en Nederlandstalige muziek voor deze Syrische vluchtelingen verschillende functies heeft. In tekst 3 wordt op twee functies nader ingegaan.

Zie de inleiding van deze opgave.
14 Stel dat de onderzoekers een uitspraak zouden willen doen over alle Syrische vluchtelingen in Nederland. Zij doen hiervoor een nieuw, groot onderzoek. Het onderzoek moet aan de eisen van sociaalwetenschappelijk onderzoek voldoen.
1p 14 Geef aan met behulp van de eis van representativiteit waar de onderzoekers op moeten letten als zij een uitspraak zouden willen doen over alle Syrische vluchtelingen in Nederland.

Gebruik tekst 3.
Binnen de sociale wetenschappen worden verschillende meetinstrumenten gebruikt. Een meetinstrument wordt gebruikt om onderzoeksgegevens te verzamelen. Voor welk meetinstrument gekozen wordt, hangt af van onder andere de onderzoeksvraag. De onderzoekers hebben het meetinstrument ‘interviews’ gebruikt.
15 Andere meetinstrumenten zijn ‘observaties’ en ‘experimenten’.
2p 15 a Noem nog een ander veel gebruikt meetinstrument.
b Beredeneer vervolgens dat in tekst 3 een voordeel van interviews ten opzichte van dit in het antwoord op a genoemde meetinstrument te herkennen is.

Gebruik tekst 3.
2p 16 Beredeneer aan de hand van tekst 3 dat digitalisering het proces van globalisering versneld heeft. Gebruik in je redenering:
— de omschrijving van het kernconcept globalisering;
— informatie uit tekst 3 waaruit digitalisering blijkt;
— informatie uit tekst 3 die je redenering ondersteunt.

HA-1034-a-23-2-o 6 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 7

Gebruik regel 1 tot en met 43 van tekst 3.
Uit tekst 3 blijkt dat muziek zorgt voor verbinding. We onderscheiden verschillende vormen van sociale bindingen, zoals cognitieve bindingen. Leg uit aan welke **andere** vorm van sociale bindingen tussen de Syrische vluchtelingen en hun vrienden muziek bijdraagt. Gebruik in je uitleg:
– de naam en een omschrijving van een **andere** vorm van sociale bindingen;
– informatie uit regel 1 tot en met 43 van tekst 3 om deze vorm van sociale bindingen te illustreren.

2p 17

Gebruik regel 45 tot en met 48 van tekst 3.
In regel 45 tot en met 48 van tekst 3 wordt een functie van muziek beschreven.
Leg uit welk kernconcept bij het hoofdconcept binding te herkennen is in regel 45 tot en met 48 van tekst 3. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het gekozen kernconcept.

1p 18

Andersglobalisten en hyperglobalisten denken verschillend over globalisering.
Hieronder staan vier uitspraken.
Welke uitspraak is juist?
A Andersglobalisten wijzen vooral op de negatieve kanten van globalisering en vinden een nadeel van globalisering dat door wereldwijde muzikale uitwisseling lokale culturen nieuw leven kan worden ingeblazen.
B Andersglobalisten wijzen vooral op de positieve kanten van globalisering en vinden een voordeel van globalisering dat er een steeds diversere muziekcultuur verspreid wordt.
C Hyperglobalisten wijzen vooral op de negatieve kanten van globalisering en vinden een nadeel van globalisering dat er een steeds homogenere muziekcultuur verspreid wordt.
D Hyperglobalisten wijzen vooral op de positieve kanten van globalisering en vinden een voordeel van globalisering dat er wereldwijde muzikale uitwisseling plaatsvindt.

1p 19

Gebruik tekst 3.
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen twee specifieke vormen van socialisatie.
Bere=deneer met een deze specifieke vormen van socialisatie dat Nederlandse talige muziek een rol kan spelen in de socialisatie van Syrische vluchtelingen. Gebruik in je redenering:
– de naam en omschrijving van de gekozen vorm van socialisatie;
– informatie uit tekst 3 die je redenering ondersteunt.

2p 20

HA-1034-a-23-2-o 7 / 9 lees verder ► ►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl=eiden.nl. Pagina: 195

### Pagina 8

Gebruik regel 71 tot en met 81 van tekst 3.
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen verschillende soorten
identiteiten.
Stel dat de meeste Syrische vluchtelingen het beeld van Nederlanders en
Nederland hebben dat Sama heeft.
2p 21 Leg uit van welk soort identiteit van Nederlanders en Nederland dan
sprake is. Gebruik in je uitleg:
de naam en omschrijving van een soort identiteit;
informatie uit regel 71 tot en met 81 van tekst 3 die je uitleg
ondersteunt.

Opgave 4 Proef preventief fouilleren

Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5 en figuur 1 uit het
bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over een proef met preventief fouilleren in bepaalde
wijken in Amsterdam, die in september 2021 gehouden is. Preventief
fouilleren houdt in dat de politie in een gebied dat door de burgemeester
is aangewezen als veiligheidsrisicogebied, personen mag controleren op
verboden wapenbezit.

Gebruik tekst 4.
Bij het bestrijden van criminaliteit in een rechtsstaat speelt vaak het
dilemma van de rechtsstaat. Het dilemma van de rechtsstaat is een
dilemma tussen twee taken die de overheid heeft.
3p 22 Beredeneer dat in tekst 4 het dilemma van de rechtsstaat te herkennen is.
Gebruik in je redenering:
de twee taken die de overheid heeft waarartussen het dilemma bestaat;
bij beide taken informatie uit tekst 4 waarin de taak te herkennen is;
een omschrijving van het dilemma van de rechtsstaat.

Gebruik tekst 4 en figuur 1.
In tekst 4 staat de uitslag van de stemming in de gemeenteraad over de
proef preventief fouilleren.
2p 23 Leg uit of op basis van figuur 1 gesteld kan worden dat de uitslag van de
stemming in de gemeenteraad representatief is. Gebruik in je uitleg:
de omschrijving van het kernconcept representativiteit;
informatie uit tekst 4 en figuur 1.

HA-1034-a-23-2-o 8/9 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Gebruik tekst 5.
Als men voor een omgeving wil onderzoeken hoe het gesteld is met de
veiligheid, dan kan men een onderscheid maken tussen objectieve
veiligheid en subjectieve veiligheid.
Voor de proef zijn een aantal wijken geselecteerd.
24 a Leg uit dat uit tekst 5 blijkt dat de mate van objectieve veiligheid in de
geselecteerde wijken relatief laag is. Gebruik in je uitleg:
– een omschrijving van objectieve veiligheid;
– informatie uit tekst 5 waaruit een lage objectieve veiligheid blijkt.
b Leg uit dat uit tekst 5 blijkt dat de mate van subjectieve veiligheid in de
geselecteerde wijken relatief laag is. Gebruik in je uitleg:
– een omschrijving van subjectieve veiligheid;
– informatie uit tekst 5 waaruit een lage subjectieve veiligheid blijkt.
Zie tekst 5.
De gelegenheidstheorie omvat drie factoren die het niveau van
criminaliteit bepalen. Een van deze factoren is de aanwezigheid van
geschikte doelwitten.
25 Leg aan de hand van de twee andere factoren van de
gelegenheidstheorie uit, dat door het instellen van de maatregel
preventief fouilleren in een wijk, het niveau van de criminaliteit in deze
wijk kan dalen. Gebruik in je uitleg de twee andere factoren van de
gelegenheidstheorie.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1034-a-23-2-0
9/9
einde