# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Politieke stromingen en de rol van de overheid bij de woningmarkt

Wat kun je verwachten: Je moet de standpunten van actievoerders kunnen koppelen aan een passende politieke stroming en dit onderbouwen met een opvatting van die stroming over de rol van de overheid en een concreet voorbeeld uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van verschillende politieke stromingen kennen, met name hun opvattingen over de rol van de overheid en de vrije markt. Specifiek moet je de kernprincipes van het socialisme/sociaaldemocratie begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en interpreteren om de onderliggende maatschappelijke en politieke standpunten te herkennen. Daarnaast moet je in staat zijn om een beredeneerd antwoord te formuleren, waarbij je een politieke stroming koppelt aan concrete voorbeelden uit de tekst.

Waar op letten: Let goed op de specifieke eisen van de vraag: welke politieke stroming, een opvatting van die stroming over de rol van de overheid, en een voorbeeld uit de tekst dat daarbij past. Verwar politieke stromingen niet, vooral niet als het gaat om de rol van de overheid en de vrije markt. Zorg voor een duidelijke onderbouwing met tekstverwijzingen.

Kernbegrippen: politieke stromingen, socialisme, sociaaldemocratie, rol van de overheid, vrije markt, ongelijkheid

### Vraag 2 – Woonprotest en het systeemmodel van politieke besluitvorming

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen in welke fase van het systeemmodel van politieke besluitvorming het woonprotest geplaatst kan worden. Hierbij moet je de naam en omschrijving van de gekozen fase gebruiken en informatie uit tekst 1 (regels 39-56) toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, inclusief de verschillende fasen en hun omschrijvingen. Specifiek moet je de 'invoer (input)' fase en de kenmerken ervan beheersen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een maatschappelijk fenomeen (zoals een woonprotest) te plaatsen binnen het systeemmodel van politieke besluitvorming. Daarnaast moet je relevante informatie uit een brontekst kunnen selecteren en gebruiken om je uitleg te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste fase van het systeemmodel kiest en deze correct benoemt en omschrijft. Koppel de gekozen fase expliciet aan de acties en eisen van de woonprotesteerders zoals beschreven in tekst 1, met name de regels 39-56. Vermijd het verwarren van de invoerfase met de feedbackfase.

Kernbegrippen: Systeemmodel van politieke besluitvorming, Invoer (input)

### Vraag 3 – Kapitaal en politieke participatie van hoogopgeleide jongeren

Wat kun je verwachten: Je moet twee soorten kapitaal identificeren die bijdragen aan de politieke participatie van hoogopgeleide jongeren, gebaseerd op een specifiek tekstgedeelte. Voor elke soort kapitaal moet je een onderbouwing geven met een citaat uit de tekst en een *verschillende* vorm van politieke participatie noemen.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'sociaal kapitaal' en 'cultureel kapitaal' kennen en kunnen herkennen in een tekst. Ook moet je verschillende vormen van 'politieke participatie' kunnen benoemen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en interpreteren. Je moet een redenering kunnen opbouwen waarbij je tekstinformatie koppelt aan theoretische concepten (soorten kapitaal) en deze vervolgens verbindt met concrete voorbeelden (vormen van politieke participatie).

Waar op letten: Let goed op dat je:
1. Alleen informatie uit regel 39 tot en met 56 van tekst 1 gebruikt.
2. Twee *andere* soorten kapitaal dan economisch kapitaal noemt (dus sociaal en cultureel kapitaal).
3. Bij elke soort kapitaal een *verschillende* vorm van politieke participatie noemt. Zorg dat deze vormen concreet en passend zijn.

Kernbegrippen: Sociaal kapitaal, Cultureel kapitaal, Politieke participatie

### Vraag 4 – Open of gesloten samenleving?

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of de jongeren in het tekstfragment zijn opgegroeid met het idee van een open of een gesloten samenleving. Je uitleg moet een kenmerk van de gekozen samenleving bevatten en informatie uit de tekst die dit kenmerk ondersteunt.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een open en een gesloten samenleving kennen, met name wat betreft sociale mobiliteit.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekstfragment kunnen analyseren en koppelen aan sociaal-maatschappelijke concepten zoals 'open samenleving' of 'gesloten samenleving'. Je moet ook een kenmerk van de gekozen samenleving kunnen benoemen en dit met tekstbewijs onderbouwen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen het 'idee' waarmee de jongeren zijn opgegroeid en de 'huidige situatie' waarin die belofte mogelijk niet wordt ingewilligd. Zorg ervoor dat je het kenmerk van de gekozen samenleving correct benoemt en dit duidelijk koppelt aan de informatie uit de tekst (regels 39-56).

Kernbegrippen: open samenleving, gesloten samenleving, sociale mobiliteit

### Vraag 5 – Individualisering en de woningmarkt

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe problemen op de woningmarkt kunnen leiden tot het tegenovergestelde van individualisering. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept individualisering en informatie uit tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'individualisering' kennen en kunnen omschrijven. Individualisering is het proces waarbij individuen in toenemende mate hun zelfstandigheid op verschillende gebieden kunnen vergroten en meer dan vroeger hun eigen leven kunnen inrichten en plannen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (bron 2) kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een sociaalwetenschappelijk kernconcept (individualisering). Je moet een beredeneerd antwoord kunnen formuleren waarin je de relatie tussen de woningmarktproblemen en het tegenovergestelde van individualisering duidelijk maakt, ondersteund door de tekst en de definitie van het kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen informatie uit de tekst citeert, maar ook de koppeling maakt met de omschrijving van individualisering. Zorg ervoor dat je een correcte en volledige omschrijving van individualisering geeft. Verwar individualisering niet met egoïsme, maar focus op zelfstandigheid.

Kernbegrippen: individualisering

### Vraag 6 – Sociale uitsluiting en sociale grondrechten

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over sociale uitsluiting en de componenten daarvan. Je moet een specifieke component herkennen in een tekst en daar een voorbeeld bij geven.

Wat moet je kennen: Je moet de vier componenten van sociale uitsluiting kennen, waaronder 'geringe toegang tot sociale grondrechten'. Je moet ook weten wat sociale grondrechten zijn.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de componenten van sociale uitsluiting te herkennen in een brontekst en concrete voorbeelden uit die tekst te koppelen aan de juiste component.

Waar op letten: Let goed op dat je een andere component van sociale uitsluiting noemt dan degene die al in de vraagtekst staat ('niet goed kunnen voorzien in elementaire levensbehoeften'). Zorg ervoor dat de component die je kiest duidelijk herkenbaar is in de tekst en dat het voorbeeld dat je geeft direct uit de tekst komt en de gekozen component illustreert.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, sociale uitsluiting, sociale grondrechten

### Vraag 7 – Verandering en het tekort aan studentenwoningen

Wat kun je verwachten: Je moet een verband leggen tussen een maatschappelijk probleem (tekort aan studentenwoningen) en een veranderingsproces, ondersteund door informatie uit een figuur. Je moet een kernconcept benoemen, omschrijven en toepassen.

Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'globalisering' en de relatie ervan met het hoofdconcept 'verandering'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een grafiek interpreteren, een passend kernconcept selecteren en dit kernconcept correct omschrijven en toepassen in een beredenering, waarbij je de link legt tussen de grafiekdata en het kernconcept.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de grafiek beschrijft, maar ook expliciet het kernconcept 'globalisering' benoemt en omschrijft. Zorg ervoor dat je de toename van internationale studenten (uit figuur 1) direct koppelt aan de definitie van globalisering (uitbreiding van contacten over landsgrenzen heen) en hoe dit bijdraagt aan het woningtekort.

Kernbegrippen: globalisering, verandering

### Vraag 8 – Hypothese en variabelen bij onderzoek naar studentenwoningtekort

Wat kun je verwachten: Je moet een hypothese formuleren over het tekort aan studentenwoningen, gebaseerd op de informatie uit figuur 1. Daarna benoem je de afhankelijke en onafhankelijke variabele in je hypothese.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'hypothese', 'afhankelijke variabele' en 'onafhankelijke variabele' kennen. Ook moet je weten hoe je een verband tussen variabelen formuleert in een hypothese.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een grafiek (figuur 1) kunnen interpreteren om een logische hypothese te formuleren. Je moet een hypothese kunnen opstellen in een 'hoe meer... des te...' of 'als... dan...' structuur. Tot slot moet je de oorzaak (onafhankelijke variabele) en het gevolg (afhankelijke variabele) correct kunnen identificeren en benoemen binnen je hypothese.

Waar op letten: Let goed op dat je hypothese een duidelijk verband beschrijft tussen twee variabelen, en niet slechts een constatering is. Zorg ervoor dat je de afhankelijke en onafhankelijke variabele niet verwisselt: de onafhankelijke variabele is de oorzaak, de afhankelijke variabele is het gevolg. De hypothese moet passen bij de ontwikkeling die in figuur 1 wordt getoond.

Kernbegrippen: hypothese, afhankelijke variabele, onafhankelijke variabele

### Vraag 9 – Huishoudenssamenstelling en woningtekort

Wat kun je verwachten: Je moet een verandering in de samenstelling van huishoudens kunnen noemen en uitleggen hoe deze verandering bijdraagt aan het woningtekort in Nederland.

Wat moet je kennen: Je moet de trend van de toename van eenpersoonshuishoudens in Nederland vanaf de jaren 80 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale relatie kunnen leggen tussen een verandering in de huishoudenssamenstelling en de vraag naar woningen.

Waar op letten: Let erop dat je een verandering noemt die specifiek gaat over de *samenstelling* van huishoudens (bijvoorbeeld meer eenpersoonshuishoudens) en niet over algemene bevolkingsgroei. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt *waarom* deze verandering leidt tot een grotere vraag naar woningen.

Kernbegrippen: huishoudenssamenstelling, eenpersoonshuishouden, woningtekort

### Vraag 10 – Identiteit en jezelf kunnen zijn op je werk

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat het betekent om niet jezelf te kunnen zijn op je werk, specifiek met behulp van het kernconcept 'identiteit' en informatie uit tekst 3 (regels 1-33).

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'identiteit' kennen en kunnen toepassen. Identiteit is het beeld dat iemand van zichzelf heeft en uitdraagt, wat als kenmerkend voor de eigen persoon wordt beschouwd.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van 'identiteit' kunnen verbinden met concrete voorbeelden uit tekst 3. Je moet specifieke informatie uit de tekst kunnen selecteren en gebruiken om je uitleg te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je de definitie van identiteit correct toepast en niet alleen de tekst parafraseert. Gebruik specifieke voorbeelden uit regels 1-33 van tekst 3. Maak duidelijk onderscheid tussen 'erbij horen' en 'authentiek zijn' (jezelf zijn); de vraag richt zich op het laatste.

Kernbegrippen: identiteit

### Vraag 11 – Authenticiteit en Opting Out

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering opbouwen die laat zien hoe het niet authentiek kunnen zijn van werknemers kan leiden tot 'opting out'. Hierbij moet je de begrippen 'opting out' en 'groepskenmerken' gebruiken en verwijzen naar tekst 3.

Wat moet je kennen: De definitie van 'opting out'.
Een kenmerk van een groep (bijvoorbeeld het delen van waarden en normen).
De inhoud van regel 1 tot en met 33 van tekst 3, met name over authenticiteit, aanpassing en erbij horen.

Wat moet je kunnen: Een heldere en logische redenering opbouwen.
Informatie uit een tekst selecteren en toepassen in je redenering.
Begrippen correct omschrijven en gebruiken.

Waar op letten: Omschrijf 'opting out' duidelijk en correct.
Noem expliciet een kenmerk van een groep, zoals het delen van waarden en normen.
Verwijs specifiek naar de relevante regels (1-33) van tekst 3 om je redenering te onderbouwen.
Zorg ervoor dat je redenering de causale relatie tussen 'niet authentiek kunnen zijn' en 'opting out' helder maakt.

Kernbegrippen: opting out, groep, waarden en normen, authenticiteit, assimilatie

### Vraag 12 – Sociale ongelijkheid: Symbolische hulpbronnen in een diverse organisatie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke soort sociale ongelijkheid er speelt in een specifieke passage van tekst 3 en hoe deze in een diverse organisatie kan worden tegengegaan. Je gebruikt hierbij de naam en een voorbeeld van de soort ongelijkheid en informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: De verschillende soorten sociale ongelijkheid (economisch, symbolisch, sociaal, politiek).
De definitie van 'symbolische hulpbronnen' en voorbeelden hiervan (zoals status en aanzien).
Het concept 'cultuur' in relatie tot organisaties.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren en interpreteren die relevant is voor de vraag.
Een specifieke soort sociale ongelijkheid benoemen en uitleggen met een voorbeeld.
Een redenering opbouwen over hoe sociale ongelijkheid kan worden tegengegaan, gebaseerd op tekstinformatie.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste soort sociale ongelijkheid benoemt, namelijk 'ongelijke verdeling van symbolische hulpbronnen'. Zorg ervoor dat je een concreet voorbeeld van een symbolische hulpbron geeft (status, aanzien). Koppel je uitleg en redenering direct aan de informatie uit de opgegeven regels van tekst 3.

Kernbegrippen: Sociale ongelijkheid, Symbolische hulpbronnen, Cultuur

### Vraag 13 – Socialisatie en cultuur in een diverse organisatie

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe socialisatie in een diverse organisatie ongemak tussen werknemers kan tegengaan. Hierbij gebruik je de kernconcepten 'socialisatie' en 'cultuur' en een voorbeeld uit de tekst.

Wat moet je kennen: De omschrijving van de kernconcepten 'socialisatie' en 'cultuur'.

Wat moet je kunnen: De kernconcepten 'socialisatie' en 'cultuur' toepassen in een uitleg over het tegengaan van ongemak in een diverse organisatie. Je moet ook een relevant voorbeeld uit de tekst kunnen selecteren dat cultuur illustreert.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de omschrijvingen van 'socialisatie' en 'cultuur' expliciet gebruikt. Kies een voorbeeld uit de tekst (regels 34-82) dat duidelijk een kenmerk van organisatiecultuur (normen, waarden, opvattingen) weergeeft. Verbind de drie elementen (socialisatie, cultuur, voorbeeld) logisch in je uitleg, zodat duidelijk wordt hoe ongemak wordt tegengegaan.

Kernbegrippen: socialisatie, cultuur

### Vraag 14 – Representativiteit in een inclusieve cultuur

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een inclusieve cultuur leidt tot een hoge mate van representativiteit. Je gebruikt hiervoor de omschrijving van het kernconcept 'representativiteit' en illustreert dit met informatie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'representativiteit'.

Wat moet je kunnen: De definitie van 'representativiteit' toepassen op een organisatie met een inclusieve cultuur en dit onderbouwen met specifieke informatie uit tekst 3 (regels 63-82).

Waar op letten: Zorg ervoor dat je 'representativiteit' correct omschrijft als de mate waarin standpunten en besluiten van een organisatie overeenkomen met de standpunten van alle werknemers. Koppel de informatie uit de tekst expliciet aan deze omschrijving. Vermijd alleen een citaat te geven zonder uitleg.

Kernbegrippen: representativiteit

### Vraag 15 – Inclusieve cultuur en sociale cohesie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een inclusieve cultuur de sociale cohesie binnen een organisatie beïnvloedt. Hierbij gebruik je een specifieke vorm van sociale bindingen (anders dan cognitieve of politieke) en informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'sociale cohesie' en 'sociale bindingen' kennen, inclusief de verschillende vormen van sociale bindingen (met name affectieve bindingen) en hun omschrijvingen. Ook moet je de inhoud van tekst 3, regels 83-102, begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. De omschrijving van sociale cohesie correct weergeven.
2. Een passende vorm van sociale bindingen (affectieve bindingen) kiezen en omschrijven.
3. Relevante informatie uit tekst 3 (regels 83-102) selecteren en koppelen aan de gekozen vorm van bindingen.
4. Een logische redenering opbouwen die de invloed van een inclusieve cultuur via deze bindingen op sociale cohesie uitlegt.

Waar op letten: Let goed op dat je:
- Een andere vorm van bindingen kiest dan cognitieve of politieke bindingen (kies affectieve bindingen).
- Zowel sociale cohesie als de gekozen bindingen correct omschrijft.
- De informatie uit de tekst (zich thuis voelen, prettiger voelen, trots zijn, betrokken zijn) expliciet koppelt aan affectieve bindingen.
- De redenering compleet maakt door uit te leggen hoe sterkere bindingen leiden tot een hogere sociale cohesie.

Kernbegrippen: sociale cohesie, sociale bindingen, affectieve bindingen

### Vraag 16 – Socialisatie en gedragsregulatie in organisaties

Wat kun je verwachten: Je moet een andere functie van socialisatie benoemen en uitleggen, naast 'verandering van een (sub)cultuur', die past bij maatregelen van een directie om respectvol gedrag tussen werknemers te bevorderen.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van socialisatie kennen, waaronder 'gedragsregulatie van het individu'.

Wat moet je kunnen: Je moet de functie 'gedragsregulatie van het individu' kunnen herkennen en toepassen op een casus waarin een directie gedrag wil beïnvloeden om de omgang voorspelbaar en overzichtelijk te maken.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste functie van socialisatie kiest en deze correct omschrijft en toepast op de casus van de directie die respectvol gedrag wil afdwingen. Vermijd het noemen van een onjuiste functie.

Kernbegrippen: socialisatie, functies van socialisatie, gedragsregulatie

### Vraag 17 – Samenwerking tussen Amsterdamse artsen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat er sprake is van samenwerking tussen de Amsterdamse artsen, door het kernconcept 'samenwerking' te omschrijven en dit te verbinden met informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'samenwerking' kennen. Dit houdt in dat mensen hun handelen op elkaar afstemmen met een gemeenschappelijk doel.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en deze kunnen verbinden met een gegeven kernconcept. Je moet een duidelijke uitleg kunnen formuleren die beide aspecten van het kernconcept (afstemmen van handelen en gemeenschappelijk doel) concreet maakt met tekstuele bewijzen.

Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van het kernconcept 'samenwerking' (het afstemmen van handelen én het gemeenschappelijke doel) benoemt en deze beide concreet maakt met informatie uit tekst 4. Het is een valkuil om slechts één van de twee elementen te noemen of het kernconcept niet concreet te verbinden met de tekst.

Kernbegrippen: samenwerking

### Vraag 18 – Macht uitoefenen: de Amsterdamse artsen en windmolens

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat de Amsterdamse artsen macht willen uitoefenen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'macht', benoem je een ander soort machtsbron (dan politieke) uit tekst 4 met een voorbeeld, en geef je informatie uit tekst 4 die het kernconcept 'macht' illustreert.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'macht' en 'machtsbronnen' kennen, inclusief de verschillende soorten machtsbronnen zoals 'cognitieve machtsbronnen'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan abstracte kernconcepten. Je moet specifiek een voorbeeld van een machtsbron kunnen identificeren en uitleggen hoe deze wordt ingezet om een bepaald doel te bereiken.

Waar op letten: Let erop dat je de omschrijving van het kernconcept 'macht' volledig toepast: het gaat om het vermogen om hulpbronnen in te zetten om doelen te bereiken en de handelingsmogelijkheden van anderen te beïnvloeden. Benoem een ander soort machtsbron dan politieke machtsbronnen, zoals een cognitieve machtsbron. Zorg ervoor dat je de hulpbron (medische kennis) en het doel (gemeenteraad overtuigen) duidelijk benoemt en onderbouwt met informatie uit tekst 4.

Kernbegrippen: macht, machtsbronnen, cognitieve machtsbronnen

### Vraag 19 – Representativiteit van informatiebronnen bij maatschappelijke vraagstukken

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat representativiteit van een informatiebron betekent en vervolgens dit concept toepassen op een concrete situatie, namelijk de bezwaren van Amsterdamse artsen tegen een RIVM-onderzoek over windmolens. Je gebruikt hiervoor informatie uit een gegeven tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen. Dit betekent dat je begrijpt wanneer een informatiebron een volledig en accuraat beeld geeft van het fenomeen of de groep waar het over gaat.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van representativiteit kunnen formuleren en deze definitie kunnen toepassen op een specifieke casus. Je moet ook relevante informatie uit een tekst kunnen selecteren en gebruiken om je uitleg te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je representativiteit niet verwart met betrouwbaarheid of objectiviteit. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek ingaat op waarom het RIVM-onderzoek volgens de artsen niet representatief is voor de situatie in Amsterdam, door te verwijzen naar de verschillen in windmolenhoogte, bevolkingsdichtheid en afstand tot woningen zoals genoemd in de tekst. Citeren alleen is niet voldoende; je moet uitleggen hoe dit het gebrek aan representativiteit aantoont.

Kernbegrippen: representativiteit

### Vraag 20 – Politieke besluitvorming windmolens Amsterdam met het barrièremodel

Wat kun je verwachten: Je analyseert de politieke besluitvorming over windmolens in Amsterdam met behulp van het barrièremodel. Je legt uit welke barrière als laatste is genomen en welke de eerstvolgende is die nog niet volledig is genomen, en onderbouwt dit met informatie uit de inleiding.

Wat moet je kennen: Je moet het barrièremodel kennen en de verschillende fasen (barrières) ervan kunnen benoemen en herkennen: agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling, beleidsuitvoering en beleidsevaluatie.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen koppelen aan de juiste fasen van het barrièremodel en de status van de besluitvorming (genomen of nog niet helemaal genomen) kunnen bepalen op basis van de gegeven informatie.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de barrières in het barrièremodel. Zorg ervoor dat je de informatie uit de inleiding nauwkeurig koppelt aan de specifieke barrière. Verwar een aanpassing van voorkeursgebieden niet met een definitief besluit over de plaatsing van windmolens.

Kernbegrippen: barrièremodel, agendavorming (toekennen van prioriteit), beleidsvoorbereiding (afwegen van wensen), beleidsbepaling (beslissen over oplossing)

### Vraag 21 – Kernconcept representatie herkennen in tekst 5

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat het kernconcept 'representatie' te herkennen is in tekst 5. Dit doe je door de omschrijving van het kernconcept te gebruiken en specifieke informatie uit de tekst aan te halen die dit illustreert.

Wat moet je kennen: Je moet de omschrijving van het kernconcept 'representatie' kennen. Representatie betekent het vertegenwoordigen van een groep of belangen van die groep.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Informatie uit tekst 5 selecteren die relevant is voor het kernconcept representatie.
- Een duidelijke redenering opbouwen waarin je de geselecteerde informatie koppelt aan de omschrijving van representatie.

Waar op letten: Let op dat je niet alleen informatie uit de tekst citeert, maar ook duidelijk uitlegt hoe deze informatie het kernconcept representatie illustreert. Zorg ervoor dat je het begrip 'representatie' (vertegenwoordiging) niet verwart met 'representativiteit' (afspiegeling).

Kernbegrippen: representatie

### Vraag 22 – Sociale ongelijkheid bij de plaatsing van windmolens

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de uitspraken van bewoners in tekst 5 aantonen dat zij sociale ongelijkheid ervaren. Hierbij gebruik je de definitie van sociale ongelijkheid en specifieke informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen en kunnen omschrijven. Dit betekent dat je weet dat het gaat om verschillen in niet-aangeboren kenmerken die leiden tot een ongelijke maatschappelijke positie en behandeling.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. De omschrijving van sociale ongelijkheid correct toepassen.
2. Relevante informatie uit regel 19-57 van tekst 5 selecteren en citeren of parafraseren.
3. Een verband leggen tussen de uitspraken van de bewoners en de definitie van sociale ongelijkheid, waarbij je duidelijk maakt welk niet-aangeboren kenmerk (bijvoorbeeld woongebied of inkomen) de basis vormt voor de ervaren ongelijkheid.

Waar op letten: Let op de volgende valkuilen:
- Geef niet alleen citaten uit de tekst, maar koppel deze altijd aan de definitie van sociale ongelijkheid.
- Benoem expliciet op basis van welk niet-aangeboren kenmerk (zoals woonplaats of sociaaleconomische status) de ongelijkheid ontstaat.
- Verwar sociale ongelijkheid niet met een algemeen conflict of een meningsverschil zonder de ongelijke maatschappelijke positie te benoemen.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 1
maandag 22 mei
9.00 - 12.00 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 22 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 50 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling
meegeteld.
HA-1034-a-23-1-0

### Pagina 2

Opgave 1 Wooncrisis

Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het
bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over de problemen op de woningmarkt en protesten die
in 2021 hiertegen gehouden zijn.

Gebruik regel 1 tot en met 24 van tekst 1, inclusief noot 1.
In tekst 1 staat dat tientallen organisaties zich achter de standpunten van
het protest hebben geschaard. Daaronder zaten ook politieke partijen die
in de Tweede Kamer zitten.
Er zijn verschillende politieke stromingen te onderscheiden. Deze
politieke stromingen hebben elk een andere opvatting over de rol van de
overheid.

2p 1 Beredeneer welke politieke stroming het best past bij de standpunten van
de actievoerders. Gebruik in je redenering:
– een opvatting van deze politieke stroming over de rol van de overheid;
– een voorbeeld uit tekst 1 dat past bij de opvatting van deze politieke
stroming over de rol van de overheid.

Gebruik tekst 1.
Het systeermodel van politieke besluitvorming bestaat uit vier
hoofdfasen, waaronder de fase feedback.

2p 2 Leg uit in welke andere fase van het systeermodel het woonprotest te
plaatsen is. Gebruik in je uitleg:
– de naam en omschrijving van de gekozen fase;
– informatie uit tekst 1.

Gebruik regel 39 tot en met 56 van tekst 1.
Er zijn verschillende soorten kapitaal, zoals economisch kapitaal.
Uit regel 39 tot en met 56 van tekst 1 kan worden afgeleid dat twee
andere soorten kapitaal kunnen bijdragen aan de politieke participatie van
hoogopgeleide jongeren om een verbetering van de woningmarkt te
bewerkstelligen.

4p 3 Beredeneer voor deze twee andere soorten kapitaal dat ze kunnen
bijdragen aan de politieke participatie van hoogopgeleide jongeren.
Gebruik in je redenering:
– de namen van twee soorten kapitaal;
– bij elke soort kapitaal informatie uit regel 39 tot en met 56 van tekst 1
waaruit deze soort kapitaal blijkt;
– bij elke soort kapitaal een verschillende vorm van politieke participatie.

HA-1034-a-23-1-0 2 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 3

2p 4 Gebruik regel 39 tot en met 56 van tekst 1.
Leg uit of de jongeren in het tekstfragment met het idee van een open of
van een gesloten samenleving zijn opgegroeid. Gebruik in je uitleg:
– een kenmerk van de gekozen samenleving (open of gesloten);
– informatie uit regel 39 tot en met 56 van tekst 1 waaruit dit kenmerk
van de gekozen samenleving blijkt.

Gebruik tekst 2.
Een kenmerk van de Nederlandse samenleving is dat Nederland een
geïndividualiseerde samenleving is. Er kunnen echter ook ontwikkelingen
zijn die bijdragen aan het tegenovergestelde van individualisering.
2p 5 Beredeneer aan de hand van tekst 2 dat problemen op de woningmarkt
kunnen bijdragen aan het tegenovergestelde van individualisering.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept individualisering;
– informatie uit tekst 2 om je redenering te ondersteunen.

Gebruik tekst 2.
Sociale ongelijkhuid kan sociale uitsluiting tot gevolg hebben. Sociale
uitsluiting heeft vier componenten. Een daarvan is het niet goed kunnen
voorzien in elementaire levensbehoeften.
2p 6 – Noem een andere component van sociale uitsluiting die te herkennen
is in tekst 2.
– Geef een voorbeeld van deze component uit tekst 2.

Gebruik figuur 1.
Jaarlijks verschijnt er van Kences (Kenniscentrum Studenten
huisvesting)
een Landelijke monitor studentenhuisvesting (LMS), die een cijfermatig
inzicht geeft in de vraag en het aanbod naar studentenwoningen.
Uit de LMS 2021 blijkt dat het tekort aan studentenwoningen in één jaar
naar schatting is toegenomen met 4.500. Daarmee is het tekort opgelopen
tot 26.500 studentenwoningen. De komende acht jaar neemt het aantal
studenten dat op kamers woont naar verwachting toe met circa 57.000.
2p 7 Beredeneer aan de hand van figuur 1 welk veranderingsproces bijdraagt
aan het toenemende tekort aan studentenwoningen. Gebruik in je
redenering:
– de naam en de omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept
verandering;
– informatie uit figuur 1 waaruit het gekozen kernconcept blijkt.

Gebruik figuur 1.
Stel dat je naar aanleiding van de informatie in figuur 1 een onderzoek wilt
doen naar het tekort aan studentenwoningen.
2p 8 – Formuleer een hypothese over het tekort aan studentenwoningen die
past bij de ontwikkeling in figuur 1.
– Benoem de afhankelijke en de onafhankelijke variabele in je
hypothese.

HA-1034-a-23-1-0
3/8
lees verder

### Pagina 4

In de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw vonden er verschillende
maatschappelijke ontwikkelingen plaats. Een daarvan is dat de
samenstelling van huishoudens in Nederland veranderde.
2p 9 - Noem een verandering (vanaf de jaren 80) in de samenstelling van
huishoudens in Nederland, die mede de oorzaak kan zijn van het
tekort aan woningen in Nederland.
- Leg uit waarom deze verandering mede de oorzaak kan zijn van het
tekort aan woningen in Nederland.
Opgave 2 Jezelf mogen zijn en erbij horen op je werk

Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over inclusiviteit op het werk. In tekst 3 staat een
interview met Onur Şahin. Hij doet onderzoek naar je thuis voelen op je
werk. Zijn onderzoek gaat onder andere over 'erbij horen' en 'authentiek
kunnen zijn'.

Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 3.
Şahin legt uit wat het betekent om niet jezelf te kunnen zijn op je werk.
Leg met het kernconcept identiteit uit wat het volgens tekst 3 betekent om
niet jezelf te kunnen zijn op je werk. Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept identiteit;
- informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 3.

Gebruik regel 1 tot en met 33 van tekst 3.
Er kunnen zich verschillende situaties voordoen waarin mensen niet
langer bij een groep horen. Zo kan er sprake zijn van dropping out en
opting out.
2p 11 Beredeneer dat als werknemers niet authentiek kunnen zijn, dit kan leiden
tot opting out. Gebruik in je redenering:
- een omschrijving van het begrip opting out;
- een kenmerk van een groep;
- informatie uit regel 1 tot en met 33 van tekst 3.

HA-1034-a-23-1-o 4 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 5

3a (4p) Gebruik regel 34 tot en met 62 van tekst 3.
Er zijn vier soorten sociale ongelijkheid. Een daarvan is een ongelijke
verdeling van economische hulpbronnen.
Leg uit van welke **andere** soort sociale ongelijkheid sprake is in
regel 34 tot en met 62 van tekst 3. Gebruik in je uitleg:
– de naam en een voorbeeld van een andere soort sociale
ongelijkheid;
– informatie uit regel 34 tot en met 62 van tekst 3 waaruit deze soort
sociale ongelijkheid blijkt.
b Beredeneer vervolgens hoe in een diverse organisatie deze soort
sociale ongelijkheid kan worden tegengegaan. Gebruik in je uitleg
informatie uit regel 34 tot en met 62 van tekst 3.

13 (3p) Gebruik regel 34 tot en met 82 van tekst 3.
In tekst 3 wordt gesproken over mogelijk ongemak dat kan ontstaan
tussen werknemers in een diverse organisatie, omdat zij van elkaar
verschillen.
Leg uit hoe door middel van socialisatie in een diverse organisatie het
ontstaan van ongemak tussen werknemers kan worden tegengegaan.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept socialisatie;
– de omschrijving van het kernconcept cultuur;
– een voorbeeld uit regel 34 tot en met 82 van tekst 3 waarin cultuur te
herkennen is.

14 (2p) Gebruik regel 63 tot en met 82 van tekst 3.
In tekst 3 wordt beschreven hoe een organisatie aan een inclusieve
cultuur kan werken.
Leg uit dat er in een organisatie met een inclusieve cultuur sprake is van
een hoge mate van representativiteit. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept representativiteit;
– informatie uit regel 63 tot en met 82 van tekst 3 om representativiteit
te illustreren.

15 (3p) Gebruik regel 83 tot en met 102 van tekst 3.
In regel 83 tot en met 102 van tekst 3 bespreekt Şahin wat de gevolgen
van een organisatie met een inclusieve cultuur zijn voor de bindingen van
werknemers. Er zijn vier vormen van sociale bindingen, waaronder
cognitieve bindingen en politieke bindingen.
Leg met een **andere** vorm van bindingen uit dat een inclusieve cultuur
invloed kan hebben op de sociale cohesie binnen een organisatie.
Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie;
– de naam en omschrijving van een **andere** vorm van sociale bindingen;
– informatie uit regel 83 tot en met 102 van tekst 3 waaruit deze vorm
van bindingen blijkt.

HA-1034-a-23-1-o 5 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 6

Stel dat de directie in een diverse organisatie ontevreden is over de
omgang tussen de werknemers in de organisatie en daarvoor
maatregelen neemt. Deze maatregelen moeten ervoor zorgen dat alle
werknemers elkaar met respect behandelen.
Er zijn verschillende functies van socialisatie, zoals de functie
‘verandering van een (sub)cultuur’.
2p 16 Leg uit welke andere functie van socialisatie de maatregelen van de
directie als doel hebben. Gebruik in je uitleg een omschrijving van deze
functie van socialisatie.

Opgave 3 Windmolenprotest

Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over het protest tegen het plaatsen van windmolens in
Amsterdam. Begin 2020 heeft de gemeente Amsterdam besloten zo'n
zeventien windmolens te plaatsen, waaronder een aantal in
woongebieden.
Bewoners uit deze woongebieden maken zich onder andere zorgen over
de gevolgen voor hun gezondheid, zoals stress en slapeloosheid, door de
geluidshinder die de windmolens veroorzaken.
In deze opgave wordt onder windmolens en windturbines hetzelfde
verstaan.

2p 17 Gebruik tekst 4.
Leg uit dat er sprake is van samenwerking tussen de Amsterdamse
artsen. Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept samenwerking;
- informatie uit tekst 4 waaruit het kernconcept samenwerking blijkt.

3p 18 Gebruik tekst 4.
Macht kan voortvloeien uit verschillende soorten machtsbronnen, zoals
politieke machtsbronnen.
Leg uit dat de Amsterdamse artsen macht willen uitoefenen. Gebruik in je
uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept macht;
- de naam en een voorbeeld van een ander soort machtsbron uit
tekst 4;
- informatie uit tekst 4 waaruit het kernconcept macht blijkt.

HA-1034-a-23-1-o
6/8
lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Gebruik regel 21 tot en met 40 van tekst 4.
Informatiebronnen kunnen worden beoordeeld op de mate van
objectiviteit, de mate van betrouwbaarheid en de mate van
representativiteit.
— Geef aan wanneer een informatiebron representatief is.
— Leg vervolgens uit dat de bezwaren van de Amsterdamse artsen tegen
het RIVM-onderzoek zich richten op de mate van representativiteit van
deze informatiebron. Gebruik in je uitleg informatie uit regel 21 tot en
met 40 van tekst 4.

Gebruik de onderstaande inleiding van de vraag.
In februari 2020 had de gemeente Amsterdam zeven ‘windzoekgebieden’
(mogelijke gebieden voor windmolens) aangewezen om onderzoek te
doen naar de mogelijkheden voor windmolens. Na nader onderzoek en
inspraak en participatie van bewoners heeft het college van B en W deze
zoekgebieden in maart 2021 aangepast. De mogelijke gebieden voor
windmolens zijn verkleind en er is een keuze gemaakt over in welke van
deze zoekgebieden als eerste wordt gekeken naar een geschikte locatie.
De ambitie om vóór 2030 50 megawatt extra aan windenergie op te
wekken, blijft overeind. In de aangepaste voorkeursgebieden wil de
gemeente starten met het maken van concrete plannen.
Het gebied voor de kade van IJburg is geen voorkeursgebied meer.
(bron: amsterdam.nl)
De politieke besluitvorming rondom de definitieve plaatsing van
windmolens in Amsterdam kan geanalyseerd worden met het
barrièremodeel.

2p 20 Leg uit op basis van de inleiding welke barrière als laatste genomen is en
leg uit wat de eerstvolgende barrière is die nog niet helemaal genomen is.
Gebruik in je uitleg:
— de barrière die als laatste genomen is en de eerstvolgende barrière
die nog niet helemaal genomen is;
— bij beide barrières informatie uit de inleiding van de vraag.

2p 21 Gebruik tekst 5.
Beredeneneer dat in tekst 5 het kernconcept representatie te herkennen is.
Gebruik in je redenering:
— de omschrijving van het kernconcept representatie;
— informatie uit tekst 5 waarin het kernconcept representatie te
herkennen is.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

HA-1034-a-23-1-o 7 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 8

Gebruik regel 19 tot en met 57 van tekst 5.
In tekst 5 reageert een aantal bewoners op het besluit dat er geen
windmolens geplaatst zullen worden op IJburg, maar dat andere locaties,
zoals in Amsterdam-Noord blijven staan als voorkeursgebied.
2p 22 Leg uit dat uit de uitspraken van de bewoners in tekst 5 blijkt dat zij
sociale ongelijkheid ervaren. Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid;
- informatie uit regel 19 tot en met 57 van tekst 5.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1034-a-23-1-0
8/8
einde