# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2022 tijdvak 3 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2022/tijdvak-3 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Bindingstheorie en strafdoelen Wat kun je verwachten: Je moet de bindingstheorie kunnen uitleggen en toepassen op een concrete situatie. Je identificeert verschillende typen bindingen in een tekst en koppelt deze aan voorbeelden. Tot slot beredeneer je welk doel van straffen past bij de situatie, inclusief een omschrijving van dat doel. Wat moet je kennen: De bindingstheorie (Hirschi): wat houdt deze theorie in en hoe verklaart het crimineel gedrag? Verschillende typen bindingen: affectieve, economische en cognitieve bindingen. Doelen van straffen: speciale preventie en resocialisatie, inclusief hun omschrijvingen. Wat moet je kunnen: De bindingstheorie omschrijven. Typen bindingen (economisch, cognitief) herkennen en benoemen in een tekst. Voorbeelden uit een tekst koppelen aan de juiste typen bindingen. Een passend doel van straffen kiezen en omschrijven, en dit logisch beredeneren met de bindingstheorie en de tekst. Waar op letten: Zorg voor een duidelijke en correcte omschrijving van de bindingstheorie en het gekozen strafdoel. Haal de typen bindingen niet door elkaar en zorg dat je voorbeelden uit de tekst direct en correct koppelt aan de bindingen. Kies een strafdoel dat logisch voortvloeit uit je redenering over de bindingen, zoals speciale preventie of resocialisatie, en vermijd doelen als vergelding of generale preventie in deze context. Kernbegrippen: Bindingstheorie, Economische binding, Cognitieve binding, Speciale preventie, Resocialisatie ### Vraag 2 – Integraal Veiligheidsbeleid en Samenwerking in de Wijkrechtbank Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het project van de wijkrechtbank een voorbeeld is van integraal veiligheidsbeleid en hoe er binnen dit beleid sprake is van samenwerking. Je gebruikt hierbij de definities van de kernconcepten en specifieke informatie uit tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten 'integraal veiligheidsbeleid' en 'samenwerking' kennen. Voor 'integraal veiligheidsbeleid' gaat het om de samenwerking tussen politie, justitie en andere maatschappelijke instanties om criminaliteit te bestrijden. Voor 'samenwerking' gaat het om het afstemmen van handelen met een gemeenschappelijk doel. Wat moet je kunnen: Je moet de definities van de kernconcepten kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals beschreven in tekst 2. Dit betekent dat je relevante informatie uit de tekst kunt selecteren en koppelen aan de kenmerken van de kernconcepten. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'integraal veiligheidsbeleid' en 'samenwerking' niet alleen definieert, maar ook concreet toepast op de informatie uit tekst 2. Zorg ervoor dat je bij 'samenwerking' zowel het 'afstemmen van handelen' als het 'gemeenschappelijke doel' benoemt en onderbouwt met tekstinformatie. Wees specifiek in het noemen van de samenwerkende instanties uit de tekst (hulpverleningsinstanties, gemeente, wijkteam, opvang). Kernbegrippen: integraal veiligheidsbeleid, samenwerking ### Vraag 3 – Wijkrechtbank en politieke ideologieën Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het project van de wijkrechtbank past bij de opvattingen over criminaliteitsbestrijding van drie verschillende politieke ideologieën: confessioneel, liberaal en socialistisch/sociaaldemocratisch. Je moet bij elke ideologie een specifieke opvatting noemen en deze onderbouwen met informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes en opvattingen over criminaliteitsbestrijding kennen van de confessionele, liberale en socialistische/sociaaldemocratische ideologie. Dit omvat concepten zoals het maatschappelijk middenveld, eigen verantwoordelijkheid en maatschappelijke oorzaken van criminaliteit. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om: 1) de relevante opvattingen van elke ideologie over criminaliteitsbestrijding te benoemen, 2) deze opvattingen te koppelen aan concrete aspecten van het wijkrechtbankproject, en 3) je redenering te onderbouwen met specifieke citaten of parafrases uit tekst 3. Waar op letten: Let erop dat je de opvattingen van de drie ideologieën niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je bij elke ideologie een duidelijke link legt met criminaliteitsbestrijding en dat je argumentatie altijd wordt ondersteund door concrete informatie uit tekst 3. Geef geen algemene beschrijving van een ideologie, maar focus op de relevantie voor de wijkrechtbank en criminaliteit. Kernbegrippen: Politieke ideologie, Confessionalisme, Liberalisme, Socialisme/sociaaldemocratie, Maatschappelijk middenveld, Eigen verantwoordelijkheid ### Vraag 4 – Strafrecht: Klassieke en Moderne School in de Wijkrechtbank Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen bij welke school (klassieke of moderne) de wijkrechtbank het best past. Je uitleg moet een uitgangspunt van die school bevatten en dit uitgangspunt onderbouwen met informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'klassieke school (strafrecht)' en 'moderne school (strafrecht)' kennen. Dit betekent dat je de belangrijkste verschillen en uitgangspunten van beide scholen moet begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten. Specifiek moet je de aanpak van de wijkrechtbank zoals beschreven in tekst 3 kunnen relateren aan de uitgangspunten van de klassieke of moderne school. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de klassieke school (focus op de daad, rationele keuze, straf als vergelding) en de moderne school (focus op de dader, omstandigheden, preventie en resocialisatie). Zorg ervoor dat je het gekozen uitgangspunt concreet verbindt met een specifiek voorbeeld of citaat uit tekst 3. Verwar de twee scholen niet. Kernbegrippen: klassieke school (strafrecht), moderne school (strafrecht) ### Vraag 5 – Wijkrechtbank en sociale cohesie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een wijkrechtbank de sociale cohesie in een wijk kan vergroten. Hierbij moet je het kernconcept 'sociale cohesie' gebruiken en informatie uit de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale cohesie' kennen en kunnen omschrijven. Sociale cohesie verwijst naar de mate van verbondenheid tussen mensen in een gemeenschap en het gevoel van lidmaatschap en gedeelde verantwoordelijkheid. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een kernconcept om een redenering op te bouwen. Je moet een duidelijke redenering kunnen formuleren die de relatie tussen de wijkrechtbank, de betrokkenheid van bewoners en de toename van sociale cohesie uitlegt. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen informatie uit de tekst citeert, maar ook expliciet de link legt met de omschrijving van sociale cohesie. Zorg voor een concrete omschrijving van sociale cohesie, gericht op bindingen en gemeenschapsgevoel, en niet alleen op veiligheid of minder criminaliteit. Vergeet niet de omschrijving van het kernconcept te geven, zoals gevraagd. Kernbegrippen: sociale cohesie ### Vraag 6 – Effectiviteit van de wijkrechtbank: waarom alleen recidive niet genoeg is Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het onderzoeken van alleen recidive onder veroordeelden door de wijkrechtbank onvoldoende is om de effectiviteit te bepalen, en welke aanvullende informatie nodig is. Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'effectiviteit', 'recidive', 'controlegroep' en 'causaliteit' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen bij het beoordelen van een interventie. Wat moet je kunnen: Je moet een methodologische redenering kunnen opzetten om de effectiviteit van een maatregel te beoordelen, inclusief het belang van een vergelijkingsgroep en het gelijk houden van relevante kenmerken. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen aangeeft dat er meer informatie nodig is, maar ook specifiek benoemt welke informatie (een vergelijkingsgroep) en waarom (om causaliteit vast te stellen en te voorkomen dat je conclusies trekt zonder vergelijking). Vergeet niet te vermelden dat de groepen vergelijkbaar moeten zijn op relevante kenmerken. Kernbegrippen: effectiviteit, recidive, controlegroep, causaliteit ### Vraag 7 – Socialisatie en referentiekader: de invloed op Bob Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe socialisatie, via twee specifieke socialisatoren, het referentiekader van Bob beïnvloedt. Hierbij gebruik je de definities van socialisatie en referentiekader en specifieke informatie uit tekst 4. Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'socialisatie'. De omschrijving van het begrip 'referentiekader'. Het concept 'socialisator'. Wat moet je kunnen: De kernconcepten 'socialisatie' en 'referentiekader' correct toepassen op een concrete casus (Bob uit tekst 4). Twee socialisatoren uit tekst 4 identificeren en benoemen. Informatie uit tekst 4 selecteren en gebruiken om de invloed van socialisatie op Bobs referentiekader aan te tonen. Een heldere en compacte uitleg formuleren die alle gevraagde elementen bevat. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen socialisatie en referentiekader niet alleen noemt, maar ook correct toepast op de situatie van Bob. Benoem expliciet twee socialisatoren uit de tekst (gezin en dovenschool) en leg duidelijk de link tussen de socialisatie binnen de Dovencultuur en Bobs specifieke referentiekader, namelijk dat hij de Dovencultuur als een meerderheidscultuur ziet (r. 17-19). Kernbegrippen: socialisatie, referentiekader, socialisator ### Vraag 8 – Spanning tussen externe collectieve identiteit en sociale identiteit van doven Wat kun je verwachten: Je moet de begrippen 'externe collectieve identiteit' en 'sociale identiteit' correct omschrijven en toepassen op de situatie van doven, zoals beschreven in tekst 4. Vervolgens beredeneer je de spanning die de auteur tussen deze twee identiteiten ziet, met concrete voorbeelden uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'externe collectieve identiteit' en 'sociale identiteit' kennen. Externe collectieve identiteit is het beeld dat buitenstaanders van een groep hebben en als kenmerkend beschouwen. Sociale identiteit is het zelfbeeld van een groep, afgeleid van de kennis over de groep. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de begrippen 'externe collectieve identiteit' en 'sociale identiteit' te herkennen en te illustreren met voorbeelden uit een tekst. Je moet ook een spanning tussen deze twee identiteiten kunnen beredeneren en onderbouwen met tekstfragmenten. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen externe collectieve identiteit (beeld van buitenaf) en sociale identiteit (zelfbeeld van de groep). Zorg ervoor dat je voor beide begrippen een duidelijke omschrijving geeft én een specifiek voorbeeld uit tekst 4. Koppel de definities en voorbeelden aan elkaar om de spanning te beredeneren. Vermijd het verwarren van de twee identiteiten of het geven van algemene definities zonder tekstuele onderbouwing. Kernbegrippen: externe collectieve identiteit, sociale identiteit ### Vraag 9 – Democratisering en de erkenning van Nederlandse Gebarentaal Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de officiële erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) een voorbeeld is van democratisering. Je moet hierbij een kenmerk van democratisering noemen en dit illustreren met een voorbeeld uit tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'democratisering' kennen en kunnen uitleggen wat dit inhoudt, met name in relatie tot de uitbreiding van rechten en participatiemogelijkheden voor burgers of minderheidsgroepen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst (tekst 5) kunnen selecteren en koppelen aan een algemeen sociaal-politiek concept (democratisering). Je moet een kenmerk van democratisering kunnen benoemen en dit met een concreet voorbeeld uit de tekst kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen een voorbeeld uit de tekst geeft, maar dit voorbeeld ook expliciet koppelt aan een kenmerk van democratisering. Zorg ervoor dat je omschrijving van democratisering relevant is voor de context van de tekst (uitbreiding van rechten/participatie, niet alleen stemrecht). Kernbegrippen: democratisering ### Vraag 10 – Institutionalisering van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe de officiële erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) kan bijdragen aan de institutionalisering ervan. Hierbij gebruik je de definitie van institutionalisering en specifieke informatie uit de bijgevoegde tekst. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'institutionalisering' kennen en kunnen toepassen. Dit concept omvat twee belangrijke aspecten: het vastleggen van formele regels en het ontstaan van standaardgedragspatronen die daaruit voortvloeien. Wat moet je kunnen: Je moet: - De definitie van institutionalisering correct kunnen omschrijven en toepassen. - Relevante informatie uit tekst 5 kunnen selecteren en gebruiken om je redenering te ondersteunen. - Een heldere redenering opbouwen die de link legt tussen de erkenning van NGT, de definitie van institutionalisering en de voorbeelden uit de tekst. Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten van institutionalisering (formele regels én standaardgedragspatronen) in je redenering betrekt. Zorg er ook voor dat je de redenering concreet koppelt aan voorbeelden uit tekst 5, zoals het vastleggen van de NGT in een wet en het kunnen afleggen van een eed of gelofte in NGT. Kernbegrippen: institutionalisering ### Vraag 11 – Dynamisch karakter van cultuur en de erkenning van NGT Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) aantoont dat culturen dynamisch zijn. Hierbij gebruik je de definitie van cultuur en specifieke informatie uit tekst 4 en tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'cultuur' kennen en begrijpen dat cultuur dynamisch is, wat betekent dat opvattingen, normen en waarden binnen een samenleving kunnen veranderen over tijd. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit twee verschillende teksten (tekst 4 en tekst 5) kunnen selecteren en combineren om een argument te onderbouwen. Je moet ook een kernconcept (cultuur) kunnen toepassen op een concrete maatschappelijke ontwikkeling (erkenning NGT). Waar op letten: Let erop dat je beide teksten (tekst 4 en tekst 5) gebruikt in je uitleg. Zorg ervoor dat je de verandering in opvattingen over doven expliciet koppelt aan het dynamische karakter van cultuur. Geef niet alleen een algemene definitie van cultuur, maar pas deze toe op de casus van de erkenning van NGT. Kernbegrippen: cultuur ### Vraag 12 – Enculturatie en Acculturatie bij Gebarentaal Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe enculturatie en acculturatie van toepassing zijn op het leren van gebarentaal, met behulp van definities en voorbeelden uit de teksten. Wat moet je kennen: De definities van de kernconcepten enculturatie en acculturatie. Wat moet je kunnen: De begrippen enculturatie en acculturatie correct toepassen op concrete situaties uit de teksten over gebarentaal en de Dovencultuur. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen enculturatie (opgroeien in een cultuur en de taal ervan leren) en acculturatie (een nieuwe cultuur of taal aanleren). Zorg ervoor dat je de juiste voorbeelden uit tekst 4 of 5 koppelt aan elk begrip. Kernbegrippen: enculturatie, acculturatie ### Vraag 13 – Barrièremodel en de erkenning van NGT Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk aspect van politieke besluitvorming over de NGT het barrièremodel benadrukt. Hierbij gebruik je een kenmerk van het barrièremodel en informatie uit tekst 5. Wat moet je kennen: Het barrièremodel als model voor politieke besluitvorming. De kenmerken van het barrièremodel, zoals de nadruk op strijd, conflict, machtsverschillen en tegengestelde belangen. Wat moet je kunnen: Het barrièremodel toepassen op een concrete casus van politieke besluitvorming (de erkenning van NGT). Relevante informatie uit een brontekst (tekst 5) selecteren en gebruiken als bewijs voor je uitleg. Een heldere en compacte uitleg formuleren die aan alle onderdelen van de vraag voldoet. Waar op letten: Let erop dat je specifiek het barrièremodel benoemt en niet het systeemmodel. Koppel het aspect van het barrièremodel (bijvoorbeeld 'strijd') direct aan een concreet voorbeeld of feit uit tekst 5, zoals de 'jarenlange strijd' of de '30 jaar' die de erkenning duurde. Kernbegrippen: barrièremodel, politieke besluitvorming, macht, conflict ### Vraag 14 – Machtsuitoefening door Dovenschap Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Dovenschap macht heeft uitgeoefend. Hierbij gebruik je de definitie van macht, benoem en omschrijf je een soort machtsbron, en geef je een voorbeeld uit de inleiding van de vraag. Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'macht'. De namen en omschrijvingen van verschillende soorten machtsbronnen, zoals 'politieke machtsbron' en 'cognitieve machtsbron'. Wat moet je kunnen: De definitie van macht toepassen op een concrete situatie. Een passende soort machtsbron herkennen en benoemen in een casus. Een voorbeeld van een machtsbron uit de tekst koppelen aan de omschrijving ervan. Een redenering opbouwen met de gevraagde elementen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de definitie van macht volledig toepast (zowel het inzetten van middelen als het bereiken van een doel). Omschrijf de gekozen machtsbron correct en leg duidelijk de link met het voorbeeld uit de inleiding. Gebruik uitsluitend de inleiding van de vraag voor je voorbeelden. Kernbegrippen: macht, machtsbron, politieke machtsbron, cognitieve machtsbron ### Vraag 15 – Mediahypothesen: Het 'Irma-effect' Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over de invloed van een persoon uit de media op het gedrag van mensen. Je moet de juiste mediahypothese herkennen en uitleggen waarom deze van toepassing is. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende mediahypothesen kennen, waaronder de opinieleidershypothese, en hun kenmerken en toepassingsgebieden. Wat moet je kunnen: Je moet een mediahypothese kunnen herkennen in een concrete situatie en deze hypothese kunnen uitleggen met behulp van de gegeven casus. Waar op letten: Let goed op de indirecte invloed van de media via een persoon (opinieleider). Verwar dit niet met directe beïnvloeding of selectieve waarneming. Zorg ervoor dat je de gekozen hypothese niet alleen benoemt, maar ook duidelijk uitlegt in relatie tot de casus van Irma Sluis. Kernbegrippen: opinieleidershypothese ### Vraag 16 – Digitalisering en laaggeletterdheid: een veranderingsproces Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe digitalisering, als een vorm van verandering, invloed heeft op het vraagstuk van laaggeletterdheid. Hierbij is het belangrijk dat je de begrippen 'digitalisering' en 'verandering' omschrijft en de informatie uit de inleiding van de opgave gebruikt om je redenering te onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten 'digitalisering' en 'verandering' kennen. Ook moet je de informatie uit de inleiding van de opgave over laaggeletterdheid en digitale vaardigheden kunnen reproduceren. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere redenering kunnen opbouwen waarin je de begrippen 'digitalisering' en 'verandering' met elkaar verbindt en de invloed ervan op laaggeletterdheid uitlegt. Je moet ook specifieke informatie uit de inleiding kunnen integreren in je redenering. Waar op letten: Let erop dat je de concepten 'digitalisering' en 'verandering' niet los van elkaar beschrijft, maar als een samenhangend proces. Zorg ervoor dat je de redenering ondersteunt met de specifieke informatie uit de inleiding over laaggeletterden en hun moeite met digitale vaardigheden. Omschrijf de begrippen correct en compact. Kernbegrippen: digitalisering, verandering ### Vraag 17 – Sociale ongelijkheid bij laaggeletterdheid Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom laaggeletterdheid een vorm van sociale ongelijkheid is. Hierbij gebruik je de definitie van sociale ongelijkheid en informatie uit een bron (figuur 1). Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen. Dit betekent dat je weet dat het gaat om ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken (zoals inkomen, macht, status) tussen groepen mensen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een grafiek (figuur 1) kunnen interpreteren en deze informatie kunnen verbinden met de definitie van sociale ongelijkheid. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die beide elementen combineert. Waar op letten: Let erop dat je zowel de omschrijving van sociale ongelijkheid als de informatie uit figuur 1 expliciet in je uitleg verwerkt. Zorg ervoor dat je benoemt dat inkomen een schaarse en hooggewaardeerde zaak is. Beschrijf niet alleen de grafiek, maar leg de link met het kernconcept. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid ### Vraag 18 – Hypothese formuleren en variabelen benoemen Wat kun je verwachten: Je moet een hypothese formuleren op basis van een grafiek en daarin de afhankelijke en onafhankelijke variabele benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypothese', 'afhankelijke variabele' en 'onafhankelijke variabele' kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet: - Een toetsbare hypothese formuleren die gebaseerd is op de informatie uit een grafiek. - De afhankelijke en onafhankelijke variabele correct identificeren binnen je geformuleerde hypothese. Waar op letten: Let op de volgende punten: - Formuleer een hypothese (een stelling die je kunt toetsen), geen onderzoeksvraag. - Baseer je hypothese direct op de gegevens uit figuur 1. - Verwar de afhankelijke en onafhankelijke variabele niet; de onafhankelijke variabele is de oorzaak, de afhankelijke variabele is het gevolg. Kernbegrippen: hypothese, afhankelijke variabele, onafhankelijke variabele ### Vraag 19 – Positietoewijzing of positieverwerving? Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of de nieuwe functie van de hovenier een voorbeeld is van positietoewijzing of positieverwerving. Je uitleg moet een omschrijving van het gekozen begrip bevatten en informatie uit tekst 6 die dit begrip ondersteunt. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'positietoewijzing' en 'positieverwerving' kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste definitie kunnen toepassen op een concrete situatie (de hovenier in tekst 6) en dit kunnen onderbouwen met relevante informatie uit de tekst. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen positietoewijzing (positie krijg je toegewezen, bijvoorbeeld door afkomst of geslacht) en positieverwerving (positie krijg je door eigen inspanning en prestaties). Zorg ervoor dat je de inspanningen van de hovenier uit tekst 6 duidelijk koppelt aan het juiste begrip. Kernbegrippen: positieverwerving, positietoewijzing ### Vraag 20 – Sociale mobiliteit en kapitaal Wat kun je verwachten: Je moet het begrip 'sociale mobiliteit' kunnen omschrijven en herkennen in een tekst. Daarnaast moet je kunnen uitleggen met welk soort kapitaal (cultureel, sociaal of economisch) sociale mobiliteit te verklaren is, inclusief een omschrijving van het gekozen kapitaal en een voorbeeld uit de tekst. Wat moet je kennen: De definitie van sociale mobiliteit. De definities van cultureel kapitaal, sociaal kapitaal en economisch kapitaal. Wat moet je kunnen: Een omschrijving geven van sociale mobiliteit. Informatie uit een tekst selecteren die sociale mobiliteit aantoont. Uitleggen met welk soort kapitaal sociale mobiliteit te verklaren is. Een omschrijving geven van het gekozen soort kapitaal. Een voorbeeld van het gekozen kapitaal uit de tekst halen en dit koppelen aan de uitleg. Waar op letten: Omschrijf het begrip sociale mobiliteit correct en pas het toe op de situatie in de tekst. Kies het juiste soort kapitaal (cultureel, sociaal of economisch) en geef hiervan een duidelijke omschrijving. Zorg dat het voorbeeld van het gekozen kapitaal direct uit de tekst komt en relevant is voor de uitleg van de sociale mobiliteit. Kernbegrippen: sociale mobiliteit, cultureel kapitaal, sociaal kapitaal, economisch kapitaal ### Vraag 21 – Systeemmodel: Sub-fase van omzetting/conversie bij politieke besluitvorming Wat kun je verwachten: Je moet de juiste sub-fase van het systeemmodel identificeren waarin de politieke besluitvorming over laaggeletterdheid zich bevindt, en dit uitleggen met behulp van informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, in het bijzonder de fasen van omzetting/conversie en de bijbehorende sub-fasen (agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan de juiste theoretische concepten van het systeemmodel. Specifiek moet je kunnen onderscheiden wanneer er sprake is van concrete besluitvorming over beleidsinhoud. Waar op letten: Let goed op de acties die in de tekst worden beschreven. Gaat het om het signaleren van een probleem (agendavorming), het verzamelen van informatie en opties (beleidsvoorbereiding), of het daadwerkelijk nemen van besluiten over de inhoud van het beleid (beleidsbepaling)? De tekst beschrijft concrete besluiten over geld en maatregelen, wat wijst op beleidsbepaling, niet op de voorbereidende fasen. Kernbegrippen: systeemmodel, omzetting/conversie, beleidsbepaling ### Vraag 22 – Ideologie en de aanpak van laaggeletterdheid Wat kun je verwachten: Je moet de opvattingen van het kabinet over de aanpak van laaggeletterdheid analyseren en beargumenteren dat deze ideologisch zijn. Hierbij gebruik je de definitie van het kernconcept 'ideologie' en specifieke informatie uit tekst 7. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'ideologie' kennen. Een ideologie is een samenhangend geheel van beginselen en denkbeelden over de wenselijke inrichting van de samenleving en de verhoudingen tussen mensen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren die relevant is voor de vraag. Je moet de definitie van een kernconcept kunnen toepassen op een concrete situatie of uitspraak. Je moet een beredenering kunnen opbouwen die de tekstinformatie koppelt aan het kernconcept. Waar op letten: Let erop dat je zowel de definitie van ideologie volledig gebruikt (samenhangend geheel van denkbeelden én ideeën over wenselijke verhoudingen) als concrete informatie uit tekst 7. Koppel deze twee elementen expliciet aan elkaar in je redenering. Vermijd het alleen citeren van de tekst of alleen geven van de definitie zonder koppeling. Kernbegrippen: ideologie ### Vraag 23 – Instrumenten tegen sociale ongelijkheid: laaggeletterdheid Wat kun je verwachten: Je moet twee instrumenten van de overheid benoemen die sociale ongelijkheid beïnvloeden, naast het al genoemde 'verzekeren tegen inkomensverlies'. Deze instrumenten moeten herkenbaar zijn in de aanpak van laaggeletterdheid in tekst 7. Bij elk instrument geef je een voorbeeld uit de tekst en leg je uit hoe het de sociale ongelijkheid beïnvloedt. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'sociale ongelijkheid' kennen en verschillende instrumenten die de overheid kan inzetten om deze te beïnvloeden, zoals arbeidsmarktbeleid en onderwijsbeleid. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan economische concepten. Specifiek moet je beleidsinstrumenten kunnen herkennen in een concrete aanpak en uitleggen hoe deze instrumenten sociale ongelijkheid beïnvloeden, met behulp van voorbeelden uit de tekst. Waar op letten: Let erop dat je twee *andere* instrumenten noemt dan 'verzekeren tegen inkomensverlies'. Zorg ervoor dat je bij elk instrument een duidelijk voorbeeld uit tekst 7 geeft en uitlegt hoe het instrument de sociale ongelijkheid beïnvloedt. Noem niet alleen de instrumenten, maar leg ook de relatie met de sociale ongelijkheid uit. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, arbeidsmarktbeleid, onderwijsbeleid ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 3 donderdag 7 juli 13.30 - 16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1034-a-22-3-o ### Pagina 2 Opgave 1 Proefprojecten over straffen Bij deze opgave horen de teksten 1, 2 en 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over twee proefprojecten over een andere manier van straffen. Het eerste project gaat over flexibele detentie (tekst 1). Het tweede project gaat over een wijkrechtbank (tekst 2 en tekst 3). Gebruik tekst 1. De bindingstheorie is een theorie om crimineel gedrag te verklaren. Er zijn verschillende typen bindingen, waaronder affectieve bindingen. Beredenener met de bindingstheorie welk doel van straffen het project in Middelburg kan hebben. Gebruik in je redenering: - een omschrijving van de bindingstheorie; - twee andere typen bindingen (dan affectieve) die te herkennen zijn in tekst 1; - bij elk type bindingen een voorbeeld uit tekst 1; - een doel van straffen en een omschrijving daarvan. Gebruik tekst 2. 4p 2 a Leg uit dat het project van de wijkrechtbank een voorbeeld is van integraal veiligheidsbeleid. Gebruik in je uitleg: - een omschrijving van het begrip integraal veiligheidsbeleid; - informatie uit tekst 2 waaruit integraal veiligheidsbeleid blijkt. b Leg uit dat er binnen dit integraal veiligheidsbeleid sprake is van samenwerking. Gebruik in je uitleg: - de omschrijving van het kernconcept samenwerking; - informatie uit tekst 2 waaruit samenwerking blijkt. Gebruik tekst 3. Het project van de wijkrechtbank past bij verschillende opvattingen van politieke ideologieën over criminaliteit. Beredeneer dat het project van de wijkrechtbank past bij zowel de confessionele als de liberale als de socialistische/sociaaldemocratische ideologie. Gebruik in je redenering: - een confessionele opvatting over de bestrijding van criminaliteit; - een liberale opvatting over de bestrijding van criminaliteit; - een socialistische/sociaaldemocratische opvatting over de bestrijding van criminaliteit; - bij elke opvatting informatie uit tekst 3. HA-1034-a-22-3-0 2/8 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. ### Pagina 3 Gebruik tekst 3. In het strafrecht zijn twee scholen te onderscheiden: de klassieke school en de moderne school. 2p 4 Leg uit bij welke school de wijkrechtbank het best past: bij de klassieke school of de moderne school. Gebruik in je uitleg: een uitgangspunt van de klassieke of de moderne school; informatie uit tekst 3 waaruit dit uitgangspunt blijkt. Gebruik tekst 3. 2p 5 Beredeneer dat als een wijk een wijkrechtbank heeft, dit de sociale cohesie in die wijk kan vergroten. Gebruik in je redenering: de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie; informatie uit tekst 3. Stel dat je wilt onderzoeken in hoeverre de wijkrechtbank effectief is. Je onderzoekt dit door te kijken naar de recidive: herhaling van strafbaar gedrag. 2p 6 Leg uit dat het onderzoeken van recidive onder voordelen door de wijkrechtbank niet voldoende is om te bepalen in hoeverre de wijkrechtbank effectief is. Geef in je uitleg aan, welke informatie nog meer nodig is om de effectiviteit van de wijkrechtbank te bepalen. HA-1034-a-22-3-o 3/8 lees verder ►►► ### Pagina 4 Opave 2 Dovencultuur en de erkenning van gebarentaal Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over de Dovencultuur (tekst 4) en de erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) als officiële taal (tekst 5). De NGT is een taal met een eigen grammatica en woordenschat. 2p 7 Gebruik regel 1 tot en met 30 van tekst 4. Leg uit met behulp van twee socialisatoren dat socialisatie van invloed is op het referentiekader van de jongen Bob in tekst 4. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept socialisatie; – twee socialisatoren uit tekst 4; – een omschrijving van het begrip referentiekader; – informatie uit regel 1 tot en met 30 van tekst 4 waaruit blijkt dat socialisatie van invloed is op het referentiekader van Bob. 2p 8 Gebruik tekst 4. Beréééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééé ### Pagina 5 Gebruik tekst 4 en tekst 5. 2p 12 Leg uit dat er bij het leren van gebarentaal sprake kan zijn van enculturatie en van acculturatie. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het begrip enculturatie; informatie uit tekst 4 of tekst 5 waaruit enculturatie blijkt; de omschrijving van het kernconcept acculturatie; informatie uit tekst 4 of tekst 5 waaruit acculturatie blijkt. Gebruik tekst 5. Het proces van politieke besluitvorming over de erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) zoals in tekst 5 naar voren komt, kan geanalyseerd worden met het systeemmodel en met het barrièremodel. Elk model legt nadruk op andere aspecten van besluitvorming. Het systeemmodel legt bijvoorbeeld nadruk op eisen en steun, kansen en bedreigingen uit de omgeving van het politieke systeem. 2p 13 Leg uit welk aspect van de politieke besluitvorming over de NGT het barrièremodel zou benadrukken. Gebruik in je uitleg: een aspect van besluitvorming waarop het barrièremodel de nadruk legt; informatie uit tekst 5 waaruit dit aspect blijkt. Gebruik onderstaande inleiding van de vraag. De wettelijke erkenning van de Nederlandse Gebarentaal (NGT) is het resultaat van een jarenlange strijd voor deze erkenning. In 2016 is door de PvdA en de ChristenUnie een wetsvoorstel ingediend dat zich richtte op de wettelijke erkenning van de NGT. Na de verkiezingen in 2017 kwam het proces echter stil te liggen. De belangengroep Dovenschap nam contact op met de ChristenUnie om hen te vragen het proces rond de erkenning van de NGT nieuw leven in te blazen. Dovenschap startte ook een petitie waarin werd opgeroepen om zo spoedig mogelijk over te gaan tot de erkenning van de NGT. Dovenschap beriep zich daarbij op het Europees Handvest voor Regionale Talen en Talen van Minderheden. Dovenschap wil dat de Nederlandse overheid ook de NGT erkent als minderheidstaal, net zoals het Fries onder dit Handvest erkend is als officiële taal. De petitie is begin 2018 aangeboden aan de Tweede Kamer. In 2020 stemde zowel de Tweede Kamer als de Eerste Kamer in met het wetsvoorstel voor erkenning van de NGT. 3p 14 Beredeneer met gebruik van een soort machtsbron dat Dovenschap macht heeft uitgeoefend. Gebruik in je redenering: de omschrijving van het kernconcept macht; de naam en een omschrijving van een soort machtsbron; een voorbeeld uit de inleiding van deze vraag van deze soort machtsbron. HA-1034-a-22-3-o 5 / 8 lees verder ### Pagina 6 Gebruik onderstaande inleiding van de vraag. In het studiejaar 2020-2021 hebben zich zo'n 42% meer studenten aangemeld voor de opleiding tot gebarentolk aan de Hogeschool Utrecht dan het jaar daarvoor. Volgens de Hogeschool is deze toename mede te danken aan de populariteit en zichtbaarheid van Irma Sluis, die bij de corona-persconferenties als gebarentolk optrad. De Hogeschool spreekt van een ‘Irma-effect’. Gebarentolk Irma Sluis werd onder andere beroemd met haar gebaar voor ‘hamsteren’. In mei 2020 bracht de Drentse band ‘Mooi Wark’ een ode aan haar uit met het lied ‘Oh Irma’. Er zijn verschillende hypothesen over de mate waarin massamedia invloed hebben op mensen. 2p 15 Leg uit welke mediahypothese te herkennen is in de verklaring van de Hogeschool Utrecht voor de toename van het aantal studenten voor de opleiding tot gebarentolk. Gebruik in je uitleg de naam en een omschrijving van de gekozen mediahypothese. Opgave 3 Laaggeletterdheid Bij deze opgave horen figuur 1 en de teksten 6 en 7 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over het vraagstuk van laaggeletterdheid. Laaggeletterden zijn mensen die moeite hebben met lezen, schrijven en/of rekenen. Vaak hebben zij ook moeite met digitale vaardigheden, zoals het gebruik van DigiD of het maken van een cv. Deze basisvaardigheden beheersen zij niet op het minimale niveau om volwaardig in de Nederlandse maatschappij mee te kunnen doen. (bron: Stichting Lezen & Schrijven) 2p 16 Gebruik de inleiding van deze opgave. Beredenener dat digitalisering als veranderingsproces invloed kan hebben op het vraagstuk van laaggeletterdheid. Gebruik in je redenering: – een omschrijving van het begrip digitalisering; – de omschrijving van het kernconcept verandering; – informatie uit de inleiding van deze opgave om je redenering te ondersteunen. 2p 17 Gebruik figuur 1. Leg uit dat er bij het vraagstuk van laaggeletterdheid sprake is van sociale ongelijkheid. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid; – informatie uit figuur 1 waaruit sociale ongelijkheid blijkt. HA-1034-a-22-3-0 6/8 lees verder ➢➢➢ ### Pagina 7 Gebruik figuur 1. Stel dat je onderzoek doet naar laaggeletterdheid. Aan het begin van het onderzoek formuleer je een hypothese. 2p 18 - Formuleer een hypothese over laaggeletterdheid die op grond van figuur 1 bevestigd moet worden. - Benoem de afhankelijke en de onafhankelijke variabele in deze hypothese. Gebruik tekst 6. 2p 19 Leg uit of het verkrijgen van de nieuwe functie van de hovenier een voorbeeld is van positietoewijzing of van positieverwerving. Gebruik in je uitleg: - een omschrijving van het begrip positietoewijzing of positieverwerving; - informatie uit tekst 6 waaruit het begrip positietoewijzing of positieverwerving blijkt. Gebruik tekst 6. 4p 20 a Leg uit dat er bij de hovenier uit tekst 6 sprake is van sociale mobiliteit. Gebruik in je uitleg: - een omschrijving van het begrip sociale mobiliteit; - informatie uit tekst 6 waaruit het begrip sociale mobiliteit blijkt. b Leg uit met welk soort kapitaal de sociale mobiliteit van de hovenier in tekst 6 te verklaren is. Gebruik in je uitleg: - de naam van een omschrijving van het begrip cultureel kapitaal, sociaal kapitaal of economisch kapitaal; - een voorbeeld van het gekozen kapitaal uit tekst 6. Gebruik tekst 7. Het proces van politieke besluitvorming kan beschreven worden vanuit het systeemmodel. In het systeemmodel worden verschillende fasen onderscheiden. De fase van omzetting/conversie kent drie sub-fasen. 2p 21 Leg uit in welke sub-fase van omzetting/conversie de politieke besluitvorming over de aanpak van laaggeletterdheid in tekst 7 zich bevindt. Gebruik in je uitleg: - de naam van de sub-fase van het systeemmodel; - informatie uit tekst 7 waaruit deze sub-fase blijkt. Gebruik tekst 7. 3p 22 Beréédeéneédeé dat de opvattingen van het kabinet over de aanpak van laaggeletterdheid ideologisch zijn. Gebruik in je redenering: - de omschrijving van het kernconcept ideologie; - informatie uit tekst 7 om je redenering te ondersteunen. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. HA-1034-a-22-3-o 7/8 lees verder ### Pagina 8 Gebruik tekst 7. De overheid beschikt over verschillende instrumenten om de sociale ongelijkheid te beïnvloeden, zoals mensen verzekeren tegen inkomensverlies. 23 Leg uit welke twee andere instrumenten om de sociale ongelijkheid te beïnvloeden, te herkennen zijn in de aanpak van laaggeletterdheid in tekst 7. Gebruik in je uitleg bij elk instrument een voorbeeld uit tekst 7. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1034-a-22-3-o 8 / 8 einde