# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2022 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2022/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Confessionalisme en buurtpreventie-apps Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het gebruik van buurtpreventie-apps past bij de confessionele stroming. Je moet hierbij een uitgangspunt van de confessionele stroming noemen en dit koppelen aan informatie uit de inleiding van de opgave. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'confessionalisme' en 'maatschappelijk middenveld' kennen. Specifiek moet je weten wat een belangrijk uitgangspunt is van de confessionele stroming met betrekking tot maatschappelijke vraagstukken, zoals veiligheid. Wat moet je kunnen: Je moet een uitgangspunt van het confessionalisme kunnen herkennen en toepassen op een concrete situatie (buurtpreventie-apps). Je moet ook informatie uit een tekst (de inleiding van de opgave) kunnen analyseren en koppelen aan dit uitgangspunt. Waar op letten: Let erop dat je een specifiek en correct uitgangspunt van het confessionalisme noemt. Zorg ervoor dat je de koppeling duidelijk maakt tussen dit uitgangspunt en de informatie over buurtpreventie-apps uit de inleiding. Vermijd het verwarren van de rol van burgers (confessionalisme) met die van de overheid of het individu. Kernbegrippen: confessionalisme, maatschappelijk middenveld ### Vraag 2 – Samenwerken met buurtpreventie-apps Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe burgers samenwerken via buurtpreventie-apps, door het kernconcept 'samenwerking' te gebruiken en dit te onderbouwen met informatie uit tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het kernconcept 'samenwerking' kennen. Dit houdt in: het afstemmen van handelen om een gemeenschappelijk doel te bereiken. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze koppelen aan een kernconcept om een redenering op te bouwen. Je moet specifiek kunnen aantonen hoe het afstemmen van handelen en een gemeenschappelijk doel zichtbaar zijn in de context van buurtpreventie-apps. Waar op letten: Let erop dat je beide elementen van het kernconcept 'samenwerking' (afstemmen van handelen én een gemeenschappelijk doel) expliciet benoemt en koppelt aan concrete voorbeelden uit tekst 1. Zorg ervoor dat je redenering duidelijk en logisch is. Kernbegrippen: samenwerking ### Vraag 3 – Institutionalisering van buurtpreventie-apps Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren hoe het gebruik van buurtpreventie-apps kan bijdragen aan de institutionalisering van buurtpreventie. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'institutionalisering' en informatie uit tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'institutionalisering' kennen. Dit omvat de kennis dat institutionalisering een complex van regels is dat leidt tot standaardgedragspatronen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en deze koppelen aan een sociologisch kernconcept. Specifiek moet je de regels en de daaruit voortvloeiende standaardgedragspatronen in tekst 1 kunnen identificeren en deze verbinden met het proces van institutionalisering. Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van het kernconcept institutionalisering (regels/waarden én standaardgedragspatronen) toepast. Zorg ervoor dat je de voorbeelden uit tekst 1 concreet benoemt, zoals de omgangsvormen of de SAAR-methode, en niet alleen algemeen over 'regels' spreekt. Leg duidelijk de link tussen deze regels en het gestandaardiseerde gedrag dat ze teweegbrengen. Kernbegrippen: institutionalisering ### Vraag 4 – Verklaring afname inbraken door buurtpreventie-app Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor de afname van inbraken door een buurtpreventie-app. Hierbij gebruik je een theorie over crimineel gedrag en informatie uit de bijgevoegde tekst. Wat moet je kennen: Je moet de gelegenheidstheorie kennen en kunnen uitleggen. Deze theorie stelt dat criminaliteit ontstaat wanneer een gemotiveerde dader, een geschikt doelwit en een gebrek aan toezicht samenkomen. Wat moet je kunnen: Je moet de gelegenheidstheorie kunnen toepassen op de casus van een buurtpreventie-app en de afname van inbraken. Daarnaast moet je relevante informatie uit tekst 1 kunnen selecteren en gebruiken om je verklaring te ondersteunen. Waar op letten: Let erop dat je de gekozen theorie (bijvoorbeeld de gelegenheidstheorie) correct omschrijft en toepast op de situatie. Zorg ervoor dat je een concrete verwijzing naar tekst 1 opneemt die je verklaring ondersteunt. Vermijd het kiezen van een theorie die niet relevant is voor de casus of het noemen van een theorie zonder deze toe te passen. Kernbegrippen: gelegenheidstheorie, sociale bewaking, criminaliteit ### Vraag 5 – Subjectieve en objectieve onveiligheid bij buurtpreventie-apps Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe buurtpreventie-apps de subjectieve onveiligheid kunnen beïnvloeden. Hierbij definieer je zowel subjectieve als objectieve onveiligheid en koppel je deze begrippen aan concrete voorbeelden uit de brontekst. Wat moet je kennen: De definitie van subjectieve onveiligheid (het gevoel van onveiligheid). De definitie van objectieve onveiligheid (feitelijke, geregistreerde criminaliteit). Wat moet je kunnen: Begrippen correct definiëren. Informatie uit een brontekst herkennen en koppelen aan de juiste begrippen. Een causale relatie uitleggen tussen het gebruik van apps en het veiligheidsgevoel, gebaseerd op de tekst. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'je onveilig voelen' (subjectief) en 'feitelijke misdrijven' (objectief). Zorg ervoor dat je voor beide begrippen een duidelijke omschrijving geeft én een passend voorbeeld uit tekst 2 noemt. Verwar de begrippen niet en koppel ze correct aan de informatie uit de tekst. Kernbegrippen: subjectieve onveiligheid, objectieve onveiligheid ### Vraag 6 – Politieke bindingen en buurtpreventie-apps Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe buurtpreventie-apps de politieke bindingen in een buurt kunnen versterken. Hierbij moet je het begrip 'politieke bindingen' omschrijven en een passend voorbeeld uit de tekst gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'politieke bindingen' kennen en kunnen omschrijven. Dit concept draait om de afhankelijkheid tussen burgers en de overheid voor het regelen van collectieve zaken. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een sociaalwetenschappelijk begrip. Je moet een redenering kunnen opbouwen die zowel de definitie van het begrip als een concreet voorbeeld uit de tekst omvat. Waar op letten: Let erop dat je 'politieke bindingen' niet verwart met 'sociale bindingen'. Politieke bindingen gaan specifiek over de relatie met de overheid (of haar vertegenwoordigers), niet over de relatie tussen burgers onderling. Zorg ervoor dat je de definitie van politieke bindingen expliciet toepast in je redenering en een duidelijk voorbeeld uit tekst 2 gebruikt dat deze binding illustreert. Kernbegrippen: politieke bindingen ### Vraag 7 – Wetenschappelijke eisen: Representativiteit en de conclusie over buurtpreventie-apps Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een conclusie over het effect van buurtpreventie-apps in heel Nederland niet getrokken kan worden op basis van een specifiek onderzoek. Hierbij gebruik je een wetenschappelijke eis (anders dan validiteit) en illustreer je deze met informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: De betekenis van de wetenschappelijke eis 'representativiteit'. De betekenis van 'validiteit' en 'generaliseerbaarheid' in de context van wetenschappelijk onderzoek. Hoe je informatie uit een tekst kunt gebruiken om een wetenschappelijke eis te illustreren. Wat moet je kunnen: Een wetenschappelijke eis benoemen en omschrijven (representativiteit). Informatie uit een tekst selecteren en toepassen om een eis te illustreren (regels 41-55 van tekst 2). Uitleggen waarom een conclusie niet getrokken kan worden, door de eis van representativiteit toe te passen op het gegeven scenario. Waar op letten: Gebruik de eis van *representativiteit*, niet validiteit. De vraag noemt validiteit als voorbeeld, maar vraagt expliciet om een *andere* eis. Verwijs specifiek naar het feit dat het onderzoek van Inholland alleen in Rotterdam (een stad) is uitgevoerd en niet in een landelijke omgeving, om de beperking van de representativiteit voor 'heel Nederland' duidelijk te maken. Zorg dat je uitleg helder maakt waarom het ontbreken van representativiteit de conclusie over heel Nederland ondermijnt. Kernbegrippen: representativiteit, validiteit, generaliseerbaarheid ### Vraag 8 – Sociale ongelijkheid en rookgedrag Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of de sociale ongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden is toe- of afgenomen, gebaseerd op een figuur over rookgedrag. Je moet hierbij het kernconcept 'sociale ongelijkheid' en informatie uit de figuur gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen en kunnen toepassen. Sociale ongelijkheid verwijst naar een ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde goederen (zoals gezondheid) en sociale rechten over verschillende groepen mensen in een samenleving. Wat moet je kunnen: Je moet een grafiek kunnen interpreteren en de informatie daaruit kunnen gebruiken om een conclusie te onderbouwen. Je moet de link kunnen leggen tussen rookgedrag, gezondheid en sociale ongelijkheid. Waar op letten: Let goed op de interpretatie van de grafiek. Hoewel het absolute verschil in percentagepunten tussen laag- en hoogopgeleiden in de grafiek licht af lijkt te nemen, moet je de toename van het verschil in roken koppelen aan de toename van sociale ongelijkheid. Zorg ervoor dat je de link tussen roken, gezondheid (als schaars en hooggewaardeerd goed) en sociale ongelijkheid volledig uitlegt. Het is niet voldoende om alleen te constateren dat het verschil in roken toeneemt; dit moet gekoppeld worden aan gezondheid als een ongelijk verdeeld, hooggewaardeerd goed. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid ### Vraag 9 – Hypothese toetsen aan data over opleidingsniveau en roken Wat kun je verwachten: Je formuleert een hypothese over de relatie tussen opleidingsniveau en roken, identificeert variabelen en onderbouwt waarom de hypothese verworpen moet worden op basis van een grafiek. Wat moet je kennen: De definitie van een hypothese. Het verschil tussen een onafhankelijke en afhankelijke variabele. Het concept van het verwerpen van een hypothese op basis van empirische data. Wat moet je kunnen: Een duidelijke hypothese formuleren die getoetst kan worden. Onafhankelijke en afhankelijke variabelen correct benoemen in een hypothese. Informatie nauwkeurig aflezen uit een lijngrafiek (figuur 1). Een hypothese onderbouwd verwerpen met specifieke data uit de grafiek. Waar op letten: Formuleer een hypothese die daadwerkelijk verworpen moet worden door de gegevens in figuur 1 voor de periode 1989-1991, niet een die bevestigd wordt. Zorg ervoor dat je de onafhankelijke en afhankelijke variabele niet verwisselt. Lees de percentages voor laag- en middelbaaropgeleiden in de periode 1989-1991 zeer nauwkeurig af, omdat de verschillen klein zijn. Verwijs expliciet naar de gegevens uit figuur 1 om je reden voor verwerping te onderbouwen. Kernbegrippen: hypothese, onafhankelijke variabele, afhankelijke variabele, verwerpen (van een hypothese) ### Vraag 10 – Cultuur en roken in een Canadese wijk Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de omschrijving van het kernconcept 'cultuur' en een voorbeeld uit de tekst aantonen dat er een rookcultuur is in de wijk. Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'cultuur'. Wat moet je kunnen: De omschrijving van 'cultuur' toepassen op een concrete situatie uit een tekst en dit illustreren met een passend voorbeeld. Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel de definitie van cultuur als een concreet voorbeeld uit de tekst gebruikt in je uitleg. Koppel het voorbeeld duidelijk aan de definitie. Vermijd het geven van alleen een voorbeeld of alleen een algemene definitie. Kernbegrippen: cultuur ### Vraag 11 – Socialisatie en rookgedrag Wat kun je verwachten: Je moet kunnen beredeneren hoe ouders het rookgedrag van hun kinderen kunnen beïnvloeden, specifiek door het kernconcept 'socialisatie' te gebruiken. Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'socialisatie' (overdracht en verwerving van cultuur). Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van socialisatie kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (rookgedrag) en een logische redenering kunnen opbouwen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de definitie van socialisatie (overdracht én verwerving van cultuur) expliciet gebruikt in je redenering. Vermijd het alleen stellen dat kinderen hun ouders imiteren; koppel dit aan de overdracht van normen en waarden. Kernbegrippen: socialisatie ### Vraag 12 – Socialisatie en cultuurverandering: de anti-rook campagne Wat kun je verwachten: Je moet een andere functie van socialisatie herkennen dan de twee die al in de vraagtekst genoemd zijn ('identificatie met de eigen groep en cultuur' en 'het reguleren van gedrag'). Vervolgens leg je uit hoe deze functie te herkennen is in de beschreven mediacampagne tegen roken. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van socialisatie kennen, waaronder 'verandering van cultuur' en 'continuering van cultuur'. Je moet ook begrijpen wat cultuur inhoudt in de context van gedrag en normen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een abstract concept (functie van socialisatie) toe te passen op een concreet voorbeeld (mediacampagne). Je moet een duidelijke uitleg kunnen formuleren die de gekozen functie verbindt met het doel van de campagne. Waar op letten: Let erop dat je niet een van de al genoemde functies van socialisatie kiest. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek ingaat op hoe de gekozen functie zichtbaar is in de mediacampagne en het beoogde effect op de cultuur rondom roken. Een algemene uitleg over de functie is niet voldoende; de koppeling met de campagne is essentieel. Kernbegrippen: socialisatie, cultuur, verandering, continuering ### Vraag 13 – Politieke stromingen en de rol van de overheid Wat kun je verwachten: Je krijgt een standpunt van een politieke partij voorgelegd en moet de bijbehorende politieke stroming en een passend uitgangspunt benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken en uitgangspunten van de belangrijkste politieke stromingen kennen, in het bijzonder het liberalisme, en hun visie op de rol van de overheid in de verzorgingsstaat. Wat moet je kunnen: Je moet een concreet politiek standpunt kunnen analyseren en koppelen aan de juiste politieke stroming en een specifiek uitgangspunt daarvan. Waar op letten: Let goed op de kernwoorden in het standpunt, zoals 'niet dwingen', 'stimuleren' en 'eigen verantwoordelijkheid'. Deze wijzen vaak direct naar een specifieke stroming. Zorg ervoor dat je zowel de stroming als een passend uitgangspunt noemt. Kernbegrippen: politieke stroming, liberalisme, eigen verantwoordelijkheid, verzorgingsstaat, deregulering, beperkte overheidsbemoeienis ### Vraag 14 – Conflict en politiek conflict in Catalonië Wat kun je verwachten: Je moet een conflict kunnen herkennen en uitleggen aan de hand van een tekst en het kernconcept 'conflict'. Vervolgens moet je kunnen uitleggen waarom dit een 'politiek conflict' is, gebruikmakend van de definitie van dit begrip en informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'conflict' (twee of meer actoren die elkaar tegenwerken om de eigen doelen te bereiken). De omschrijving van het begrip 'politiek conflict' (een conflict over de wenselijke/huidige inrichting van de samenleving). Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren die een conflict illustreert. De geselecteerde informatie koppelen aan de definities van 'conflict' en 'politiek conflict'. De actoren en hun tegengestelde doelen in een conflict benoemen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de definities van 'conflict' en 'politiek conflict' volledig en correct gebruikt in je uitleg. Benoem duidelijk de twee actoren (Catalaanse regering en Spaanse regering) en hun tegengestelde doelen. Koppel de informatie uit tekst 4 specifiek aan de onderdelen van de definities (tegenwerking, eigen doelen, inrichting van de samenleving). Vermijd alleen citeren; leg uit hoe de tekst de definities illustreert. Kernbegrippen: conflict, politiek conflict ### Vraag 15 – Conflicthantering: Conflictmodel in de praktijk Wat kun je verwachten: Je moet een situatie analyseren aan de hand van het conflictmodel of harmoniemodel. Je legt uit welk model van toepassing is, noemt een kenmerk van dat model en geeft een concreet voorbeeld uit de tekst dat dit kenmerk illustreert. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het conflictmodel en het harmoniemodel kennen. Het conflictmodel gaat uit van tegengestelde belangen en het inzetten van strijdmiddelen. Het harmoniemodel gaat uit van gemeenschappelijke belangen en consensus. Wat moet je kunnen: Je moet een tekst kunnen analyseren en de kenmerken van het conflictmodel of harmoniemodel daarin kunnen herkennen. Je moet een kenmerk kunnen koppelen aan een specifiek voorbeeld uit de tekst. Waar op letten: Let goed op de vraag: je moet uitleggen welk model te herkennen is, een kenmerk van dat model noemen én een voorbeeld van dat kenmerk uit de tekst geven. Verwar het conflictmodel niet met het harmoniemodel. Zorg dat je voorbeeld uit de tekst het genoemde kenmerk duidelijk illustreert. Kernbegrippen: conflictmodel, harmoniemodel ### Vraag 16 – Politieke actoren in het systeemmodel Wat kun je verwachten: Je moet twee andere politieke actoren uit tekst 4 kunnen noemen die een rol spelen in de besluitvorming over de onafhankelijkheid van Catalonië, naast het openbaar bestuur dat al als voorbeeld is gegeven. Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen en weten wat politieke actoren zijn binnen dit model. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om verschillende politieke actoren te identificeren in een tekst, en deze te onderscheiden van elkaar en van het reeds genoemde voorbeeld 'openbaar bestuur'. Waar op letten: Let op dat je twee *verschillende* actoren noemt die duidelijk te onderscheiden zijn van het 'openbaar bestuur' (waaronder individuele politici zoals de premier of regiopresident vallen). Zorg ervoor dat de actoren direct uit tekst 4 komen. Kernbegrippen: systeemmodel (van politieke besluitvorming), politieke actoren ### Vraag 17 – Het systeemmodel van de politiek Wat kun je verwachten: Je moet de vier fases van het systeemmodel kunnen benoemen en begrijpen. Ook moet je een politieke gebeurtenis kunnen plaatsen in de juiste fase van dit model en je keuze kunnen onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet de vier fases van het systeemmodel kennen: invoer (input), omzetting (conversie), uitvoer (output) en terugkoppeling (feedback). Wat moet je kunnen: Je moet de drie ontbrekende fases van het systeemmodel kunnen noemen, naast feedback. Daarnaast moet je de protesten uit tekst 4 kunnen koppelen aan de juiste fase van het systeemmodel en deze keuze kunnen beredeneren. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'invoer' (eisen en wensen die het systeem ingaan) en 'terugkoppeling' (reactie op beleid dat al is uitgevoerd). Protesten zijn vaak een vorm van invoer, geen feedback op een besluit, tenzij het protest specifiek gericht is op een reeds genomen besluit. Kernbegrippen: systeemmodel, invoer (input), omzetting (conversie), uitvoer (output), terugkoppeling (feedback) ### Vraag 18 – De grondwet als politieke institutie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de grondwet een politieke institutie is, door de definitie van 'politieke institutie' te gebruiken en dit te illustreren met een voorbeeld uit tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'politieke institutie' kennen. Dit is een complex van geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een kernconcept kunnen toepassen op een concrete situatie uit een brontekst en dit kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je de definitie van een politieke institutie niet verwart met een politieke actor. Zorg ervoor dat je zowel de definitie als een concreet voorbeeld uit tekst 5 gebruikt in je uitleg. Kernbegrippen: politieke institutie ### Vraag 19 – Machtsbronnen: De Grondwet als Politieke Machtsbron Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke soort machtsbron de grondwet is, deze soort machtsbron benoemen en omschrijven, en vervolgens met een voorbeeld uit tekst 5 aantonen dat de grondwet deze soort machtsbron is. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende soorten machtsbronnen kennen, in het bijzonder de definitie van een politieke machtsbron. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten (machtsbronnen). Je moet een specifieke soort machtsbron kunnen benoemen en omschrijven, en dit kunnen onderbouwen met tekstuele bewijzen. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste soort machtsbron benoemt en omschrijft. Zorg ervoor dat je uitleg over waarom de grondwet deze soort machtsbron is, direct gekoppeld is aan een concreet voorbeeld van dwang of het afnemen van bevoegdheden uit tekst 5. Kernbegrippen: machtsbronnen, politieke machtsbron, macht ### Vraag 20 – Machtsgebruik door de Spaanse overheid Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de Spaanse overheid macht uitoefent door de grondwet te gebruiken, en dit koppelen aan de definitie van macht. Ook moet je een voorbeeld uit de tekst geven. Wat moet je kennen: Het kernconcept 'macht': het vermogen om de handelingsmogelijkheden van anderen te beperken. Wat moet je kunnen: De definitie van macht toepassen op een concrete situatie en een relevant voorbeeld uit een brontekst halen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je expliciet uitlegt hoe het gebruik van de grondwet leidt tot het beperken van de handelingsmogelijkheden van de Catalaanse regering. Alleen beschrijven dat Spanje de grondwet gebruikt is niet voldoende; de koppeling met de definitie van macht is cruciaal. Kernbegrippen: macht ### Vraag 21 – Externe soevereiniteit van Catalonië Wat kun je verwachten: Je moet het begrip 'externe soevereiniteit' kunnen omschrijven en dit begrip kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals die van Catalonië, door informatie uit een bron te gebruiken. Wat moet je kennen: De definitie van externe soevereiniteit: staatsgezag is niet ondergeschikt aan het gezag van andere staten. Het verschil tussen interne en externe soevereiniteit. Wat moet je kunnen: Een heldere omschrijving geven van externe soevereiniteit. Informatie uit een tekst (bron) analyseren en koppelen aan de definitie van externe soevereiniteit om een situatie te verklaren. Uitleggen waarom een entiteit (zoals Catalonië) wel of geen externe soevereiniteit heeft, gebaseerd op de definitie en broninformatie. Waar op letten: Verwar externe soevereiniteit niet met interne soevereiniteit. Zorg ervoor dat je de informatie uit de bron niet alleen citeert, maar ook expliciet uitlegt hoe deze informatie het ontbreken van externe soevereiniteit aantoont. Maak de koppeling tussen de bron en de definitie duidelijk. Let op de formulering: 'niet ondergeschikt aan het gezag van andere staten' is cruciaal voor de definitie. Kernbegrippen: externe soevereiniteit, staat ### Vraag 22 – Representativiteit van het Catalaanse referendum Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke informatie ontbreekt om te bepalen of het uitroepen van de onafhankelijkheid van Catalonië een representatief besluit was. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept representativiteit en informatie uit tabel 1. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen en begrijpen hoe dit concept van toepassing is op politieke besluitvorming en referenda. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan een sociaalwetenschappelijk kernconcept (representativiteit) om een onderbouwde uitleg te geven. Je moet ook de betekenis van een lage opkomst kunnen interpreteren in relatie tot representativiteit. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen kijkt naar de verhouding tussen 'ja'- en 'nee'-stemmers, maar vooral naar de lage opkomst (het grote aantal niet-stemmers). Een meerderheid van de uitgebrachte stemmen betekent niet automatisch een representatief besluit voor de gehele bevolking. Je moet expliciet de ontbrekende informatie benoemen en uitleggen waarom deze nodig is voor een oordeel over representativiteit. Kernbegrippen: representativiteit ### Vraag 23 – Skateboarden als geglobaliseerde sport Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom skateboarden een geglobaliseerde sport is, door het kernconcept globalisering te gebruiken en dit te koppelen aan informatie uit de inleiding van de opgave. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'globalisering' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de inleiding van de opgave kunnen herkennen en toepassen om de globalisering van skateboarden uit te leggen. Je moet het kernconcept globalisering kunnen toepassen op een concrete situatie. Waar op letten: Let erop dat je zowel de omschrijving van globalisering als specifieke informatie uit de inleiding (ontstaan in de VS, nu deelnemers van alle continenten op de Olympische Spelen) in je uitleg verwerkt. Vermijd een te algemene uitleg. Kernbegrippen: globalisering ### Vraag 24 – Skateboard-cultuur als subcultuur en sociale cohesie Wat kun je verwachten: Je moet de skateboard-cultuur analyseren aan de hand van de begrippen 'subcultuur' en 'sociale cohesie'. Je redenering moet gebaseerd zijn op de definities van deze kernconcepten en informatie uit tekst 6. Wat moet je kennen: De definities van de kernconcepten 'subcultuur' en 'sociale cohesie'. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opbouwen waarin je de skateboard-cultuur als subcultuur identificeert, gebruikmakend van de definitie van subcultuur en informatie uit tekst 6. Daarnaast moet je kunnen beredeneren hoe deze subcultuur kan zorgen voor sociale cohesie tussen skaters, door de definitie van sociale cohesie toe te passen op een factor uit tekst 6. Waar op letten: Zorg ervoor dat je bij de subcultuur zowel de overeenkomsten als de afwijkingen met de dominante cultuur benoemt. Leg bij sociale cohesie duidelijk uit hoe de gedeelde waarden leiden tot het gevoel van een groep te zijn. Vermijd het verwarren van subcultuur met tegencultuur. Kernbegrippen: subcultuur, sociale cohesie, dominante cultuur ### Vraag 25 – Materiële aspecten van cultuur herkennen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een materieel aspect van een cultuur, zoals de skateboard-cultuur, gebaseerd op een tekst. Je moet een voorbeeld noemen dat tastbaar is. Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen materiële en immateriële aspecten van cultuur. Materiële aspecten zijn tastbaar (dingen die je kunt zien of aanraken), immateriële aspecten zijn niet-tastbaar (zoals waarden, normen, ideeën). Wat moet je kunnen: Je moet voorbeelden van materiële aspecten kunnen identificeren in een tekst. Waar op letten: Let goed op het woord 'materieel'. Dit betekent dat je iets tastbaars moet noemen. Vermijd het noemen van immateriële zaken zoals waarden, normen of houdingen, ook al staan die in de tekst. Kernbegrippen: cultuur, materiële cultuur ### Vraag 26 – Sociale Identiteit: Echte Skaters vs. Nepskaters Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het jezelf 'echte skater' noemen iets zegt over je sociale identiteit. Hierbij gebruik je de definitie van sociale identiteit, het onderscheid tussen 'echte skaters' en 'nepskaters', en informatie uit de vraagtekst. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'sociale identiteit' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van sociale identiteit kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals het onderscheid tussen 'echte skaters' en 'nepskaters', en dit illustreren met de gegeven informatie. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de verplichte elementen uit de vraag gebruikt: een omschrijving van sociale identiteit, het onderscheid tussen 'echte skaters' en 'nepskaters', en informatie uit de inleiding. Voorkom verwarring tussen sociale identiteit (groepslidmaatschap) en persoonlijke identiteit (individuele kenmerken). Kernbegrippen: sociale identiteit ### Vraag 27 – Uitsluiting bij groepsvorming: het voorbeeld van 'nepskaters' Wat kun je verwachten: Je moet de term 'nepskaters' kunnen analyseren in de context van groepsvorming en uitsluiting. Je redenering moet een duidelijke omschrijving van uitsluiting bevatten en ondersteund worden door informatie uit de inleiding over skateboard-cultuur. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'uitsluiting' kennen en kunnen omschrijven. Ook moet je het kernconcept 'groepsvorming' begrijpen, in het bijzonder hoe uitsluiting hierbij een rol speelt. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opbouwen die een abstract begrip (uitsluiting) koppelt aan een concrete situatie (de term 'nepskaters'). Je moet relevante informatie uit een tekst kunnen selecteren en gebruiken ter ondersteuning van je argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je de term 'nepskaters' niet alleen als 'negatief' bestempelt, maar dit expliciet koppelt aan de definitie van uitsluiting: het niet (mogen) behoren tot een groep. Zorg ervoor dat je redenering zowel de omschrijving van uitsluiting als de informatie uit de inleiding van vraag 26 bevat en deze met elkaar verbindt. Kernbegrippen: uitsluiting, groepsvorming ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 51 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1034-a-22-2-0 ### Pagina 2 Opgave 1 Buurtpreventie-apps Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 uit het bronnenboekje. Inleiding In buurten werken bewoners steeds vaker digitaal samen om de veiligheid in hun buurt te vergroten. Een veelgebruikt middel daarvoor zijn buurtpreventie-apps. Door het gebruik van buurtpreventie-apps kunnen buurtbewoners elkaar en in sommige gevallen ook de wijkagent of een vertegenwoordiger van de gemeente informeren over verdachte situaties. In deze opgave vallen onder buurtpreventie-apps de WhatsApp-buurtpreventiegroepen en apps die speciaal voor buurtpreventie zijn ontwikkeld. Gebruik de inleiding van de opgave. Het gebruik van buurtpreventie-apps door buurtbewoners past bij opvattingen van verschillende politieke stromingen, zoals de confessionele stroming. Leg uit dat het gebruik van buurtpreventie-apps past bij de confessionele stroming. Gebruik in je uitleg: – een uitgangspunt van de confessionele stroming; – informatie uit de inleiding van de opgave waarin dit uitgangspunt van de confessionele stroming te herkennen is. 1p 1 Gebruik tekst 1. 2p 2 Beredeneer dat door het gebruik van buurtpreventie-apps burgers kunnen samenwerken. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept samenwerking; – informatie uit tekst 1 die je redenering ondersteunt. Gebruik tekst 1. 3 Beredeneer dat het gebruik van buurtpreventie-apps kan bijdragen aan de institutionalisering van buurtpreventie. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept institutionalisering; – informatie uit tekst 1 die je redenering ondersteunt. 2p Gebruik tekst 1. 4 Stel dat in een buurt het aantal inbraken afneemt sinds het gebruik van een buurtpreventie-app. Geef een verklaring voor een afname van het aantal inbraken in een wijk door het gebruik van een buurtpreventie-app. Gebruik in je verklaring: – de naam en een omschrijving van een theorie die crimineel gedrag verklaart; – informatie uit tekst 1 die je verklaring ondersteunt. 2p HA-1034-a-22-2-0 2 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 3 Gebruik tekst 2. Uit het onderzoek van de Hogeschool Inholland kwam onder andere naar voren dat bij sommige buurtbewoners het gebruik van buurtpreventie-apps invloed kan hebben op de subjectieve onveiligheid. Leg uit dat het gebruik van buurtpreventie-apps invloed kan hebben op de subjectieve onveiligheid. Gebruik in je uitleg: - een omschrijving van het begrip subjectieve onveiligheid; - informatie uit tekst 2 waarin subjectieve onveiligheid te herkennen is; - een omschrijving van het begrip objectieve onveiligheid; - informatie uit tekst 2 waarin objectieve onveiligheid te herkennen is. Gebruik tekst 2. Berèdeneer dat het gebruik van buurtpreventie-apps de politieke bindingen in de buurt kan versterken. Gebruik in je redenering: - een omschrijving van het begrip politieke bindingen; - een voorbeeld uit tekst 2 bij het begrip politieke bindingen. Gebruik regel 41 tot en met 55 van tekst 2. Een sociaalwetenschappelijk onderzoek moet voldoen aan verschillende eisen, zoals de eis van validiteit. Stel dat iemand op basis van het onderzoek van Inholland de conclusie trekt dat gebruik van buurtpreventie-apps in Nederland geen effect heeft op de veiligheid. Leg uit dat je deze conclusie niet kan trekken op basis van het onderzoek van Inholland. Gebruik in je uitleg: - de naam en een omschrijving van een andere eis die aan wetenschappelijk onderzoek gesteld wordt; - informatie uit regel 41 tot en met 55 van tekst 2 om deze eis te illustreren. Opgave 2 Roken Bij deze opgave horen figuur 1 en tekst 3 uit het bronnenboekje. Gebruik figuur 1. In figuur 1 staat het percentage rokers naar opleidingsniveau. Leg op basis van figuur 1 uit of de sociale ongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden tussen 1989 en 2015 is toegenomen of afgenomen. Gebruik in je uitleg: - de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid; - informatie uit figuur 1. HA-1034-a-22-2-o 3 / 8 lees verder ### Pagina 4 3p 9 Gebruik figuur 1. Stel dat je onderzoek doet naar de samenhang tussen opleidingsniveau en roken. Aan het begin van het onderzoek formuleer je een hypothese over deze mogelijke samenhang in de periode 1989-1991. - Formuleer een hypothese over de relatie tussen opleidingsniveau en roken in de periode 1989-1991, die op grond van figuur 1 verworpen moet worden. - Benoem de onafhankelijke en de afhankelijke variabele in de hypothese. - Geef een reden waarom de hypothese verworpen moet worden. Gebruik in je antwoord informatie uit figuur 1. Gebruik tekst 3. Tekst 3 gaat over een onderzoek naar roken in een wijk in een stad in Canada. In de wijk is een bepaalde cultuur met betrekking tot roken te herkennen. 2p 10 Leg uit dat in de wijk een cultuur met betrekking tot roken te herkennen is. Gebruik in je uitleg: - de omschrijving van het kernconcept cultuur; - een voorbeeld van een cultuur met betrekking tot roken uit tekst 3. 1p 11 Beredeneer dat ouders door socialisatie het rookgedrag van hun kinderen kunnen beïnvloeden. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept socialisatie. Overheidsbeleid kan gericht zijn op het verminderen van roken. Een bijbehorende mediacampagne kan bijvoorbeeld tot doel hebben dat mensen die roken als acceptabel gedrag zien, roken als afwijkend gedrag gaan zien. Socialisatie heeft een aantal functies. Twee functies zijn identificatie met de eigen groep en cultuur en het reguleren van gedrag. 2p 12 Leg uit welke andere functie van socialisatie in deze mediacampagne te herkennen is. Gebruik in je uitleg een functie van socialisatie. Op de website van een politieke partij staat het volgende standpunt over roken: "Verder zorgen we voor goede voorlichting, want natuurlijk willen we mensen stimuleren om gezond te leven. We gaan mensen alleen niet dwingen, dus willen we de regels voor volwassenen niet nog strenger maken dan ze al zijn." Het standpunt over niet dwingen gaat over de rol van de overheid in de verzorgingsstaat. Het standpunt past goed bij een uitgangspunt van de politieke stroming waar deze partij bij hoort. 1p 13 - Noem de bijbehorende politieke stroming. - Noem een uitgangspunt van deze politieke stroming dat bij dit standpunt past. HA-1034-a-22-2-o 4 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opgaave 3 Catalonië Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5 en tabel 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over het streven van een deel van de inwoners van Catalonië naar zelfbestuur en onafhankelijkheid van Spanje. Catalonië is een regio in Spanje. Catalonië heeft een eigen regering en parlement. In het najaar van 2017 riep de toenmalige Catalaanse minister-president Puigdemont naar aanleiding van een omstreden Catalaans referendum de onafhankelijkheid van Catalonië uit. De regering in Madrid greep in en herstelde de Spaanse orde. Gebruik tekst 4. 3p 14 a Leg uit dat in tekst 4 een conflict te herkennen is. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept conflict; – informatie uit tekst 4 waarin een conflict te herkennen is. b Leg uit dat dit conflict een politiek conflict is. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip politiek conflict. Gebruik tekst 4. 2p 15 Bij het omgaan met conflicten zijn twee modellen te onderscheiden. Leg uit welk model in tekst 4 te herkennen is. Gebruik in je uitleg: – een kenmerk van het genoemde model; – een voorbeeld van dat kenmerk uit tekst 4. Gebruik tekst 4. Met het systeemmodel kun je de politieke besluitvorming rondom de onafhankelijkheid van Catalonië analyseren. Er zijn verschillende actoren in het politieke systeem die volgens het systeemmodel bij politieke besluitvorming een rol spelen. Een voorbeeld van zo’n actor in tekst 4 is het openbaar bestuur. 1p 16 Noem uit tekst 4 nog twee andere actoren uit het politieke systeem die in het proces van politieke besluitvorming over onafhankelijkheid van Catalonië een rol spelen. Gebruik tekst 4. In het systeemmodel worden in het politieke proces vier fases onderscheiden. Een daarvan is feedback. 2p 17 – Noem de drie andere fases. – Beredeneer bij welke fase de protesten in tekst 4 passen. Kies uit één van de drie genoemde fases. HA-1034-a-22-2-0 5 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 6 Gebruik tekst 5. In tekst 5 staat dat de Spaanse premier zich mogelijk gaat beroepen op de grondwet. 2p 18 Leg uit dat uit tekst 5 blijkt dat de grondwet een politieke institutie is. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept politieke institutie; – een voorbeeld uit tekst 5 bij het kernconcept politieke institutie. Gebruik tekst 5. Machtsbbronnen kunnen worden gebruikt voor het uitoefenen van macht. Er zijn verschillende soorten machtsbronnen, zoals cognitieve machtsbronnen. 2p 19 Leg uit welke andere soort machtsbron de grondwet is. Gebruik in je uitleg: – de naam en een omschrijving van deze soort machtsbron; – informatie uit tekst 5 waaruit blijkt dat de grondwet deze soort machtsbron is. Gebruik tekst 5. De grondwet is een machtsbron. 2p 20 Leg uit dat er sprake is van machtsgebruik als de Spaanse overheid de grondwet als machtsbron gebruikt. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept macht; – een voorbeeld uit tekst 5 waaruit blijkt dat er sprake is van dit machtsgebruik. Een kenmerk van een staat is dat er sprake is van interne en externe soevereiniteit. 2p 21 a Geef een omschrijving van het begrip externe soevereiniteit. b Leg uit dat Catalonië geen externe soevereiniteit heeft. Gebruik in je uitleg: – een omschrijving van het begrip externe soevereiniteit; – informatie uit tekst 5 waarin het ontbreken van externe soevereiniteit te herkennen is. Gebruik tabel 1. Regio-president Puigdemont riep na het referendum de onafhankelijkheid van Catalonië uit. De uitslag van het referendum staat in tabel 1. Met de informatie in tabel 1 is niet te bepalen of het uitroepen van de onafhankelijkheid een representatief besluit was. 2p 22 Leg uit welke informatie in tabel 1 ontbreekt om te bepalen of het uitroepen van de onafhankelijkheid een representatief besluit was. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept representativiteit; – informatie uit tabel 1 die je uitleg ondersteunt. HA-1034-a-22-2-o 6/8 lees verder ►►► ### Pagina 7 Opgave 4 Skateborden Bij deze opgave hoort tekst 6 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over de skateboard-cultuur en skateboarden als nieuwe olympische sport. Skateboarden is in de twintigste eeuw ontstaan in de Verenigde Staten. In 2021 was skateboarden voor het eerst een sport op de Olympische Spelen in Tokyo. Een van de eisen om als skateboarder mee te doen is dat elk van de vijf wereldcontinenten vertegenwoordigd is op dit sportevenement. Gebruik de inleiding van de opgave. 1p 23 Leg uit dat skateboarden te zien is als een geglobaliseerde sport. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept globalisering; – informatie uit de inleiding van de opgave waarin globalisering te herkennen is. Gebruik tekst 6. 3p 24 a Beredeneer dat de skateboard-cultuur een subcultuur is. Gebruik in je redenering: – een omschrijving van het begrip subcultuur; – informatie uit tekst 6 waarin een subcultuur te herkennen is. b Beredeneer dat deze subcultuur kan zorgen voor sociale cohesie tussen skaters. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie; – een factor die de sociale cohesie kan bevorderen uit tekst 6. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-1034-a-22-2-o 7 / 8 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Gebruik tekst 6. 25 Noem een materieel aspect van de skateboard-cultuur uit tekst 6. In onderzoek naar de skateboard-cultuur wordt het onderscheid gemaakt tussen 'echte skaters' en 'nepskaters'. Dit onderscheid werd belangrijker doordat de 'skatestijl' populairder werd binnen de 'mainstream'-jongerencultuur. Een nepskater is bijvoorbeeld iemand die wel kleding draagt die skaters dragen, maar zelf niet op een skateboard rijdt en de technieken niet beheerst. 26 Beredeneer dat als je je een 'echte skater' noemt, dit iets zegt over je sociale identiteit. Gebruik in je redenering: – een omschrijving van het begrip sociale identiteit; – het onderscheid tussen 'echte skaters' en 'nepskaters'; – informatie uit de inleiding van deze vraag om sociale identiteit te illustreren. Gebruik de inleiding van vraag 26. 27 Bij groepsvorming is er onder andere sprake van uitsluiting. Beredeneer dat in de term 'nepskaters' uitsluiting te herkennen is. Gebruik in je redenering: – een omschrijving van het begrip uitsluiting; – informatie uit de inleiding van vraag 26 die je redenering ondersteunt. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1034-a-22-2-o einde