# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2022 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2022/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Socialisatie en cultuurverandering bij studentenverenigingen Wat kun je verwachten: Je moet de functie van socialisatie 'verandering van cultuur' kunnen uitleggen aan de hand van een concrete situatie. Hierbij is het essentieel dat je het kernconcept 'cultuur' correct omschrijft en toepast op de gegeven tekst, en de link legt tussen de nieuwe afspraken en de cultuurverandering. Wat moet je kennen: Je moet de omschrijving van het kernconcept 'cultuur' kennen. Daarnaast moet je de verschillende functies van socialisatie kennen, in het bijzonder de functie 'verandering van cultuur'. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en hierin elementen van cultuur kunnen herkennen. Je moet een functie van socialisatie kunnen koppelen aan concrete afspraken of gedragsveranderingen. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren waarin je de kernconcepten 'cultuur' en 'socialisatie' correct toepast en met elkaar verbindt. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste functie van socialisatie kiest (verandering van cultuur, niet continuering). Zorg ervoor dat je de omschrijving van cultuur duidelijk toepast op de 'alcoholcultuur' in de tekst. Gebruik een concreet voorbeeld uit de tekst om deze cultuur te illustreren. Verbind de nieuwe afspraken expliciet met de gewenste cultuurverandering. Kernbegrippen: cultuur, socialisatie ### Vraag 2 – Samenwerking bij alcoholbeleid studentenverenigingen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat er sprake is van samenwerking bij het project om alcoholgebruik te verminderen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'samenwerking' en informatie uit tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'samenwerking' kennen. Samenwerking betekent dat partijen hun handelen op elkaar afstemmen om een gemeenschappelijk doel te bereiken. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van 'samenwerking' kunnen toepassen op een concrete situatie uit de tekst. Dit betekent dat je de twee onderdelen van de definitie (afstemmen van handelen en gemeenschappelijk doel) moet kunnen herkennen en koppelen aan specifieke informatie uit de tekst. Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van de definitie van samenwerking expliciet benoemt en koppelt aan concrete informatie uit tekst 1. Benoem wie er samenwerken, wat ze afstemmen en wat hun gemeenschappelijke doel is. Kernbegrippen: samenwerking ### Vraag 3 – Formele of informele sociale controle bij studentenverenigingen Wat kun je verwachten: Je moet kunnen uitleggen of een gegeven situatie een voorbeeld is van formele of informele sociale controle, en je antwoord onderbouwen met een correcte omschrijving van de gekozen soort sociale controle. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van formele en informele sociale controle kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een concrete situatie kunnen analyseren en bepalen welke vorm van sociale controle van toepassing is, en dit kunnen uitleggen met de juiste terminologie. Waar op letten: Let goed op de basis van de controle: is deze vastgelegd in geschreven regels (convenanten, wetten, etc.) en wordt deze uitgevoerd door daartoe aangewezen personen? Of is de controle gebaseerd op ongeschreven normen en waarden binnen een groep? De context (studentenvereniging) kan misleidend zijn; kijk naar de aard van de afspraken. Kernbegrippen: sociale controle, formele sociale controle, informele sociale controle ### Vraag 4 – Machtsuitoefening door de Rijksuniversiteit Groningen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de Rijksuniversiteit Groningen macht uitoefent door de betaling van bestuursbeurzen uit te stellen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'macht' en de informatie uit de vraag. Wat moet je kennen: Je moet de omschrijving van het kernconcept 'macht' kennen: het vermogen om hulpbronnen in te zetten om doelstellingen te bereiken en de handelingsmogelijkheden van anderen te beperken of te vergroten. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van 'macht' kunnen toepassen op een concrete situatie. Je moet de 'hulpbron' in de casus kunnen identificeren en uitleggen hoe deze wordt ingezet om de handelingsmogelijkheden van anderen te beïnvloeden. Waar op letten: Let erop dat je de definitie van 'macht' correct toepast en niet alleen de situatie beschrijft. Benoem expliciet de 'hulpbron' (de bestuursbeurzen) en leg uit hoe deze wordt gebruikt om de financiële mogelijkheden van de bestuursleden te beperken, wat leidt tot machtsuitoefening. Kernbegrippen: macht, hulpbron ### Vraag 5 – Representativiteit en de kiesgerechtigde leeftijd Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd de representativiteit van overheidsbesluiten kan verhogen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept representativiteit en informatie uit de inleiding van de opgave. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'representativiteit' kennen en kunnen toepassen. Representativiteit is de mate waarin de standpunten van volksvertegenwoordigers en hun besluiten overeenkomen met die van het volk. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opbouwen die de relatie legt tussen het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd en een verhoging van de representativiteit, gebruikmakend van de gegeven informatie en het kernconcept. Waar op letten: Let erop dat je de specifieke informatie uit de inleiding gebruikt, zoals de lage opkomst van jongeren en hun afwijkende opvattingen/zorgen. Verwar representativiteit niet met representatie. Leg uit waarom een hogere opkomst van jongeren leidt tot hogere representativiteit, namelijk doordat hun specifieke standpunten en belangen beter worden meegewogen in de besluitvorming. Kernbegrippen: representativiteit, politieke betrokkenheid ### Vraag 6 – Passief kiesrecht en jongerenrepresentatie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wanneer een verlaging van de leeftijdsgrens voor passief kiesrecht naar 16 jaar leidt tot een hogere representatie van jongeren in een volksvertegenwoordiging. Je moet hierbij de kernconcepten 'representatie' en 'passief kiesrecht' correct omschrijven en toepassen. Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'representatie' en de omschrijving van het begrip 'passief kiesrecht'. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen de verlaging van de leeftijdsgrens voor passief kiesrecht en een hogere representatie van jongeren, inclusief de voorwaarden waaronder dit gebeurt. Je moet de kernconcepten correct in je uitleg verwerken. Waar op letten: Verwar actief en passief kiesrecht niet. Het is niet voldoende dat jongeren zich alleen verkiesbaar kunnen stellen; ze moeten ook daadwerkelijk verkozen worden om de representatie te verhogen. Zorg ervoor dat je het begrip 'representatie' correct toepast op de specifieke groep (jongeren) en de context (volksvertegenwoordiging). Kernbegrippen: representatie, passief kiesrecht ### Vraag 7 – Kiesstelsel als politieke institutie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het kiesstelsel een politieke institutie is. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'politieke institutie' en een voorbeeld uit de inleiding van de opgave. Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'politieke institutie': een complex van geformaliseerde regels die het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties reguleren. Wat moet je kunnen: De omschrijving van een kernconcept toepassen op een concreet voorbeeld en dit helder uitleggen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de definitie van 'politieke institutie' volledig en correct gebruikt, met nadruk op 'geformaliseerde regels'. Het voorbeeld moet specifiek uit de inleiding van de opgave komen, zoals de kiesgerechtigde leeftijd van 18 jaar. Verwar een politieke institutie (regels) niet met een politieke actor (organisatie). Kernbegrippen: politieke institutie ### Vraag 8 – Onderzoek naar kiesgerechtigde leeftijd en politieke betrokkenheid Wat kun je verwachten: Je formuleert een hypothese over het verband tussen de kiesgerechtigde leeftijd en politieke betrokkenheid, benoemt de variabelen en operationaliseert een concept. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypothese', 'afhankelijke variabele', 'onafhankelijke variabele' en 'operationalisering' kennen en begrijpen hoe deze in sociaalwetenschappelijk onderzoek worden toegepast. Wat moet je kunnen: Je moet een toetsbare hypothese kunnen formuleren, de afhankelijke en onafhankelijke variabele in een onderzoeksvraag kunnen identificeren en een abstract concept (zoals politieke betrokkenheid) kunnen operationaliseren tot een meetbare indicator. Waar op letten: Let op het correct formuleren van een toetsbare hypothese (geen vraag), het niet verwisselen van de afhankelijke en onafhankelijke variabele, en het geven van een concrete, meetbare operationalisering. Kernbegrippen: Hypothese, Afhankelijke variabele, Onafhankelijke variabele, Operationalisering, Politieke betrokkenheid ### Vraag 9 – Politieke participatie: Electorale en niet-electorale vormen Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van de twee hoofdvormen van politieke participatie en je vermogen om deze te herkennen in een tekst. Je moet de andere vorm van politieke participatie naast 'stemmen' kunnen benoemen en daarvan een concreet voorbeeld uit de gegeven tekst kunnen aanwijzen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'politieke participatie', 'electorale participatie' en 'niet-electorale participatie' kennen en begrijpen wat ze inhouden. Electorale participatie heeft betrekking op deelname aan verkiezingen (zoals stemmen), terwijl niet-electorale participatie alle andere manieren omvat om invloed uit te oefenen op politieke besluitvorming. Wat moet je kunnen: Je moet: 1. De twee vormen van politieke participatie kunnen onderscheiden. 2. De term voor de 'andere' vorm van politieke participatie correct kunnen benoemen. 3. Een relevant en correct voorbeeld van deze vorm kunnen identificeren in de gegeven tekst (tekst 2). Waar op letten: Let goed op de vraagstelling: er worden twee dingen gevraagd: de naam van de andere vorm én een voorbeeld uit de tekst. Zorg ervoor dat je beide elementen geeft. Controleer of je voorbeeld daadwerkelijk uit tekst 2 komt en een correcte illustratie is van niet-electorale participatie. Verwar 'electorale' en 'niet-electorale' participatie niet. Kernbegrippen: politieke participatie, electorale participatie, niet-electorale participatie ### Vraag 10 – Visies op politieke participatie Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van twee belangrijke visies op politieke participatie: de ontwikkelingsvisie en de instrumentele visie. Je moet de kenmerken van elke visie kunnen onderscheiden en toepassen op een gegeven situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities en doelen van de ontwikkelingsvisie en de instrumentele visie op politieke participatie kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de twee visies kunnen benoemen en hun belangrijkste doel kunnen beschrijven. Daarnaast moet je de visies kunnen herkennen in een tekstfragment en kunnen koppelen aan specifieke aspecten van politieke participatie. Waar op letten: Let goed op de specifieke formulering van de vraag. Voor deel a wordt gevraagd naar de visie die 'verwerven en ontwikkelen van politieke kennis en interesse' als doel op zichzelf ziet. Voor deel b moet je zowel de naam van de andere visie noemen als het doel ervan beschrijven. Zorg ervoor dat je de twee visies niet door elkaar haalt en dat je beide onderdelen van vraag b beantwoordt. Kernbegrippen: politieke participatie, ontwikkelingsvisie, instrumentele visie ### Vraag 11 – Politieke socialisatie en stemgedrag van jongeren Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom jongeren van 16 of 17 jaar waarschijnlijk vaker gaan stemmen dan jongeren van 18 jaar of ouder, als de stemgerechtigde leeftijd wordt verlaagd. Je redenering moet gebaseerd zijn op het kernconcept 'politieke socialisatie', informatie uit tekst 2 en twee socialisatoren die in de tekst genoemd worden. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het kernconcept 'politieke socialisatie' kennen. Daarnaast moet je weten wat 'socialisatoren' zijn en welke rol zij spelen bij politieke socialisatie. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en toepassen in een redenering. Je moet het kernconcept 'politieke socialisatie' kunnen uitleggen en toepassen op een concrete situatie. Ook moet je socialisatoren kunnen identificeren en hun invloed op stemgedrag kunnen beredeneren. Waar op letten: Let erop dat je de definitie van politieke socialisatie niet alleen noemt, maar ook daadwerkelijk toepast in je redenering. Zorg ervoor dat je de informatie uit tekst 2 niet alleen citeert, maar ook uitlegt hoe dit een voorbeeld is van politieke socialisatie. Benoem expliciet twee socialisatoren (school/onderwijs en gezin/ouders) en leg de link tussen effectievere socialisatie en een grotere kans op stemmen duidelijk uit. Kernbegrippen: politieke socialisatie, socialisatoren ### Vraag 12 – Verandering en democratisering bij verlaging kiesleeftijd Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd naar 16 jaar een veranderingsvraagstuk is. Hierbij gebruik je de omschrijving van het hoofdconcept 'verandering' en een passend kernconcept (met omschrijving) dat hierbij hoort. Vervolgens koppel je dit kernconcept aan specifieke informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de hoofdconcepten en kernconcepten van het vak kennen, in het bijzonder de omschrijving van 'verandering' en een relevant kernconcept zoals 'democratisering'. Je moet ook de inhoud van tekst 2 (regels 36-74) begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de omschrijving van 'verandering' en een passend kernconcept (zoals 'democratisering') correct te formuleren. Je moet ook relevante informatie uit de tekst kunnen selecteren en deze logisch kunnen verbinden met het gekozen kernconcept om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je de kernconcepten 'institutionalisering' en 'individualisering' NIET gebruikt. Zorg ervoor dat je zowel het hoofdconcept 'verandering' als het gekozen kernconcept (bijvoorbeeld 'democratisering') correct omschrijft. Verbind je uitleg expliciet met de informatie uit regels 36 tot en met 74 van tekst 2. Kies een kernconcept dat duidelijk onder het hoofdconcept 'verandering' valt. Kernbegrippen: verandering, democratisering ### Vraag 13 – Sociale ongelijkheid herkennen in overheidsbeleid Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe figuur 1 sociale ongelijkheid aantoont. Hierbij gebruik je de definitie van sociale ongelijkheid en specifieke gegevens uit de figuur. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen. Dit betekent dat je weet dat het gaat om een ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken (zoals geld, macht, status) tussen verschillende sociale groepen. Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een grafiek (figuur 1) kunnen interpreteren en deze kunnen koppelen aan de definitie van sociale ongelijkheid. Je moet kunnen uitleggen dat 'netto profijt van overheidsbeleid' een schaars en hooggewaardeerd goed is en dat 'generaties' (geboortejaren) de sociale groepen zijn waartussen de ongelijkheid bestaat. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de grafiek beschrijft, maar expliciet de link legt met het kernconcept sociale ongelijkheid. Zorg ervoor dat je de definitie van sociale ongelijkheid toepast op de gegevens uit de grafiek, door aan te geven wat het schaarse en hooggewaardeerde goed is en welke sociale groepen ongelijk verdeeld zijn. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid ### Vraag 14 – Groepsvorming bij Meat the Victims Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe groepsvorming zichtbaar is bij de activisten van Meat the Victims, door het kernconcept 'groepsvorming' te gebruiken en dit te koppelen aan informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet de omschrijving van het kernconcept 'groepsvorming' kennen. Dit omvat het ontstaan van bindingen door wederzijdse beïnvloeding en de ontwikkeling van gemeenschappelijke normen en waarden. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst kunnen selecteren die groepsvorming illustreert en deze informatie kunnen verbinden met de definitie van groepsvorming. Je moet expliciet de elementen van groepsvorming (bindingen, beïnvloeding, gemeenschappelijke normen) kunnen benoemen in je uitleg. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen informatie uit de tekst citeert, maar dit ook expliciet koppelt aan de definitie van groepsvorming. Zorg ervoor dat je de definitie van groepsvorming correct en volledig toepast. Benoem duidelijk hoe de activisten elkaar beïnvloeden en welke gemeenschappelijke normen zij ontwikkelen, wat leidt tot bindingen. Kernbegrippen: groepsvorming, bindingen, normen en waarden ### Vraag 15 – Formele en informele groepen herkennen in een tekst Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat een organisatie, in dit geval 'Meat the Victims', kenmerken heeft van zowel een formele als een informele groep. Je gebruikt hiervoor specifieke kenmerken van beide groepstypen en onderbouwt deze met informatie uit de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van formele en informele groepen kennen. Een formele groep heeft vaak een vast omschreven doel, normen en soms een hiërarchie. Een informele groep heeft vaak geen vastgelegde hiërarchie, wisselt van samenstelling en heeft geen officiële uitvalsbasis. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten (formele en informele groepen). Je moet specifieke citaten of parafraseringen uit de tekst kunnen gebruiken als bewijs voor je uitleg. Waar op letten: Let goed op dat je voor zowel de formele als de informele groep: 1. Een correct kenmerk noemt. 2. Dit kenmerk duidelijk koppelt aan specifieke informatie uit tekst 3. Verwar de kenmerken van formele en informele groepen niet. Zorg ervoor dat je uitleg compact en to the point is, zoals gevraagd in de vraagtekst. Kernbegrippen: formele groep, informele groep ### Vraag 16 – Gezag en ongehoorzaamheid: de visie van Meat the Victims Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren dat de overheid geen gezag heeft onder de activisten van Meat the Victims, door het kernconcept 'gezag' toe te passen op hun standpunt over wetgeving. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'gezag' kennen en kunnen uitleggen. Gezag betekent dat macht als legitiem wordt beschouwd, en dat beslissingen of wetten worden geaccepteerd en gerespecteerd. Wat moet je kunnen: Je moet een argumentatie kunnen opbouwen waarin je de opvatting van de activisten van Meat the Victims (het niet gehoorzamen van 'onjuiste' wetten) koppelt aan het ontbreken van gezag van de overheid, door de definitie van gezag toe te passen. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil maakt tussen 'macht' en 'gezag'. Gezag is macht die als legitiem wordt ervaren. Zorg ervoor dat je expliciet de link legt tussen het 'niet gehoorzamen van onjuiste wetten' en het 'niet als legitiem beschouwen' van de macht van de overheid. Een goed antwoord past de definitie van gezag correct toe op de casus. Kernbegrippen: gezag ### Vraag 17 – Conflictmodel herkennen in strategie van Meat the Victims Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk model van conflicthantering (conflict- of harmoniemodel) te herkennen is in de strategie van Meat the Victims, zoals beschreven in tekst 4. Je moet hierbij een kenmerk van het gekozen model noemen en dit kenmerk illustreren met een concreet voorbeeld uit tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het conflictmodel en het harmoniemodel kennen. Het conflictmodel kenmerkt zich door het inzetten van strijdmiddelen om het eigen gelijk te halen, terwijl het harmoniemodel gericht is op overleg en consensus. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de strategie van een organisatie (Meat the Victims) te analyseren op basis van een tekst en deze te koppelen aan een theoretisch model (conflict- of harmoniemodel). Daarnaast moet je een passend voorbeeld uit de tekst kunnen selecteren dat het gekozen model illustreert. Waar op letten: Let goed op dat je het juiste model kiest (conflictmodel). Verwar het conflictmodel niet met het harmoniemodel. Zorg ervoor dat het kenmerk dat je noemt duidelijk bij het conflictmodel hoort en dat het voorbeeld uit tekst 4 dit kenmerk direct ondersteunt. Koppel het voorbeeld expliciet aan het kenmerk. Kernbegrippen: conflictmodel, harmoniemodel ### Vraag 18 – Conflicthantering: Harmoniemodel vs. Conflictmodel Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk model van conflicthantering past bij de strategie van gevestigde actiegroepen, zoals beschreven door actievoerder Savage. Je gebruikt hierbij een kenmerk van dit model en een voorbeeld uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'harmoniemodel' en 'conflictmodel' kennen en de kenmerken van elk model kunnen onderscheiden. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst (regels 65-73 en 45-64 van tekst 4) kunnen selecteren en interpreteren om de strategie van de gevestigde actiegroepen te koppelen aan het juiste conflictmodel. Ook moet je een kenmerk van dit model kunnen benoemen en dit kenmerk met een voorbeeld uit de tekst kunnen onderbouwen. Waar op letten: Verwar het harmoniemodel en het conflictmodel niet. Zorg ervoor dat je het citaat uit de tekst niet alleen overneemt, maar ook duidelijk uitlegt waarom dit een kenmerk van het harmoniemodel is. Let op de specifieke regels die je moet gebruiken voor je uitleg en voorbeeld. Kernbegrippen: harmoniemodel, conflictmodel ### Vraag 19 – Mediaframing-hypothese en de actie van Meat the Victims Wat kun je verwachten: Je moet de mediaframing-hypothese kunnen omschrijven en deze kunnen toepassen op een concrete situatie, waarbij je informatie uit een tekst gebruikt om een bewering te onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van de mediaframing-hypothese kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de mediaframing-hypothese kunnen omschrijven en deze theorie kunnen toepassen om een bewering te onderbouwen, gebruikmakend van specifieke informatie uit een tekst. Waar op letten: Let erop dat je de mediaframing-hypothese correct omschrijft en deze specifiek koppelt aan de uitspraak van Hans Baaij in de tekst. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe de media-aandacht door de framing verschuift van het oorspronkelijke doel van de actievoerders naar de illegaliteit van de actie. Kernbegrippen: mediaframing-hypothese ### Vraag 20 – Selectiviteitshypothese: Selectieve Blootstelling Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de selectiviteitshypothese en de verschillende selectiemechanismen die hierbij een rol spelen. Je moet een verklaring geven voor een scenario met behulp van een specifiek selectiemechanisme, anders dan 'selectief onthouden'. Wat moet je kennen: De selectiviteitshypothese en de drie selectiemechanismen: selectieve blootstelling, selectieve perceptie en selectief onthouden. Je moet de betekenis van elk mechanisme kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de selectiemechanismen kunnen toepassen op een concrete casus, zoals het voorbeeld van Meat the Victims en vleeseters. Je moet het juiste mechanisme kunnen kiezen en dit correct kunnen benoemen en verklaren in de context van de vraag. Waar op letten: Let goed op dat je niet het mechanisme 'selectief onthouden' gebruikt, aangezien dit expliciet wordt uitgesloten in de vraag. Zorg ervoor dat je de naam van het gekozen selectiemechanisme noemt én een duidelijke verklaring geeft die past bij de casus. Verwar de verschillende mechanismen niet met elkaar. Kernbegrippen: selectiviteitshypothese, selectieve blootstelling, selectieve perceptie ### Vraag 21 – Binding binnen Farmers Defence Force Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe binding tussen leden van Farmers Defence Force te herkennen is in tekst 5. Hierbij gebruik je een specifiek kernconcept bij 'binding' (behalve groepsvorming en cultuur) en leg je uit hoe dit concept in de tekst naar voren komt. Wat moet je kennen: Je moet het hoofdconcept 'binding' kennen en de bijbehorende kernconcepten, met name 'sociale cohesie' en de omschrijving daarvan. Je moet ook weten welke kernconcepten je expliciet niet mag gebruiken (groepsvorming en cultuur). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren die relevant is voor het gekozen kernconcept. Je moet het gekozen kernconcept kunnen benoemen en omschrijven, en vervolgens de link kunnen leggen tussen de tekstinformatie en de omschrijving van het kernconcept. Waar op letten: Let goed op dat je een kernconcept kiest dat bij 'binding' hoort, maar niet 'groepsvorming' of 'cultuur'. Zorg ervoor dat je zowel de naam als de omschrijving van het gekozen kernconcept geeft. Verbind de informatie uit tekst 5 duidelijk met de omschrijving van het kernconcept, in plaats van alleen de tekst te citeren. Kernbegrippen: binding, sociale cohesie ### Vraag 22 – Bedreigingen voor varkensboeren: Natuurlijk en Sociaal Wat kun je verwachten: Je moet voorbeelden kunnen geven van verschillende soorten bedreigingen voor varkensboeren en deze correct kunnen categoriseren. Wat moet je kennen: De verschillende categorieën van bedreigingen (natuurlijk, sociaal, technologisch) en hun kenmerken. Wat moet je kunnen: Een voorbeeld van een natuurlijke bedreiging voor varkensboeren kunnen noemen en het risico op een bezetting van een veehouderij kunnen categoriseren. Waar op letten: Let op het onderscheid tussen natuurlijke en sociale bedreigingen. Zorg ervoor dat je voorbeeld van een natuurlijke bedreiging specifiek van toepassing is op varkensboeren. Kernbegrippen: Bedreigingen van natuurlijke aard, Bedreigingen van sociale aard ### Vraag 23 – Strafrecht en de functies van straffen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het straffen van activisten door de rechtbank eigenrichting kan voorkomen en hoe het kan zorgen voor generale preventie. Hierbij moet je de begrippen eigenrichting en generale preventie correct omschrijven en toepassen op de casus. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'eigenrichting' en 'generale preventie' kennen. Eigenrichting is het zelf voor rechter spelen en het recht in eigen hand nemen, buiten de wettelijke kaders om. Generale preventie is het afschrikken van (potentiële) daders in de samenleving door het opleggen van straffen, zodat zij vergelijkbare delicten niet plegen. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'eigenrichting' en 'generale preventie' kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals het straffen van activisten, en de relatie kunnen leggen tussen de straf en het voorkomen van deze fenomenen. Je moet in staat zijn om uit te leggen hoe het straffen van de activisten door de rechtbank voorkomt dat burgers of boeren zelf geweld gebruiken (eigenrichting) en hoe het andere (potentiële) activisten afschrikt (generale preventie). Waar op letten: Let op het correct omschrijven van beide begrippen. Verwar generale preventie niet met speciale preventie (voorkomen van herhaling door de dader zelf). Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk maakt hoe de straf van de rechtbank specifiek bijdraagt aan het voorkomen van eigenrichting en het realiseren van generale preventie, zoals het handhaven van het geweldsmonopolie van de staat en het afgeven van een afschrikwekkend signaal aan de samenleving. Kernbegrippen: eigenrichting, generale preventie ### Vraag 24 – Politieke besluitvorming: agendavorming en beleidsvoorbereiding Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het systeemmodel van politieke besluitvorming, specifiek over de fase van omzetting. Je moet voorwaarden voor politieke agendavorming en een andere sub-fase van de omzetting herkennen en uitleggen aan de hand van een inleidingstekst. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Systeemmodel van politieke besluitvorming', 'Omzetting (conversie)', 'Politieke agendavorming' en 'Beleidsvoorbereiding' kennen. Dit omvat de verschillende sub-fasen van de omzetting en de voorwaarden voor politieke agendavorming. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de theorie van het systeemmodel van politieke besluitvorming toe te passen op een concrete casus. Dit betekent dat je voorwaarden voor agendavorming en sub-fasen van de omzetting kunt herkennen in een tekst en deze kunt onderbouwen met voorbeelden uit die tekst. Waar op letten: Let op dat je de voorwaarden voor agendavorming niet herhaalt die al in de vraagtekst worden genoemd. Zorg ervoor dat je de sub-fasen van de omzetting (agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling) goed uit elkaar houdt. Het is cruciaal om elke genoemde voorwaarde of sub-fase te koppelen aan een specifiek voorbeeld uit de inleidingstekst. Kernbegrippen: Systeemmodel van politieke besluitvorming, Omzetting (conversie), Politieke agendavorming, Beleidsvoorbereiding ### Vraag 25 – Maatschappelijke positie: positietoewijzing versus positieverwerving Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de maatschappelijke positie van jongeren, zoals beschreven in tekst 6, vooral wordt bepaald door 'positietoewijzing'. Hierbij moet je de naam en omschrijving van dit proces geven, een voorbeeld uit de tekst gebruiken en het proces van 'positieverwerving' omschrijven. Wat moet je kennen: De definitie van 'positietoewijzing'. De definitie van 'positieverwerving'. Wat moet je kunnen: De begrippen 'positietoewijzing' en 'positieverwerving' correct toepassen op een concrete situatie. Een relevant voorbeeld uit een brontekst selecteren dat 'positietoewijzing' illustreert. Een heldere uitleg formuleren die de relatie tussen de tekst en de kernconcepten aantoont. Waar op letten: Verwar de begrippen 'positietoewijzing' en 'positieverwerving' niet. 'Positietoewijzing' gaat over externe factoren, 'positieverwerving' over eigen inspanning. Kies een voorbeeld uit de tekst (regel 11-41) dat duidelijk een maatschappelijke oorzaak is en niet een individuele keuze of gevolg. Denk aan het sociaal leenstelsel, flexbanen of de woningmarkt. Zorg ervoor dat je uitleg de maatschappelijke positie van jongeren in de tekst koppelt aan 'positietoewijzing' en dit contrasteert met 'positieverwerving'. Kernbegrippen: positietoewijzing, positieverwerving ### Vraag 26 – Soorten kapitaal en kansenongelijkheid Wat kun je verwachten: Je moet de twee andere soorten kapitaal benoemen die, naast cultureel kapitaal, een rol spelen bij kansenongelijkheid tussen jongeren. Bij elke soort kapitaal geef je een specifiek voorbeeld uit tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de begrippen 'economisch kapitaal', 'sociaal kapitaal' en 'cultureel kapitaal' in de context van kansenongelijkheid. De vraag stelt dat cultureel kapitaal al een rol speelt, dus je moet de andere twee kunnen identificeren. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en koppelen aan de juiste begrippen. Specifiek moet je de voorbeelden van economisch en sociaal kapitaal uit tekst 6 kunnen halen en correct toewijzen. Waar op letten: Let goed op dat je alleen de *twee andere* soorten kapitaal noemt dan cultureel kapitaal. Zorg ervoor dat de voorbeelden die je geeft *letterlijk* uit tekst 6 komen en duidelijk gekoppeld zijn aan de juiste soort kapitaal. Verwar de drie soorten kapitaal niet met elkaar. Kernbegrippen: economisch kapitaal, sociaal kapitaal, cultureel kapitaal, kansenongelijkheid ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 1 woensdag 18 mei 9.00 - 12.00 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 51 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1034-a-22-1-0 ### Pagina 2 Opgave 1 Alcoholgebruik bij studentenverenigingen Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje. Gebruik tekst 1. In het project dat gestart is om het alcoholgebruik binnen bepaalde studentenverenigingen te verminderen, hebben de betrokkenen een aantal afspraken gemaakt. Een voorbeeld van een afspraak is dat elke vereniging ernaar streeft om de toegang tot de sociëteit te weigeren aan leden die te veel alcohol hebben gedronken. Socialisatie heeft een aantal functies. 3p 1 Leg uit welke functies van socialisatie te herkennen is in de afspraken. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept cultuur; – informatie uit tekst 1 waarin cultuur te herkennen is; – een functie van socialisatie. Gebruik tekst 1. 2p 2 Leg uit dat er bij het project in tekst 1 om het alcoholgebruik te verminderen sprake is van samenwerking. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept samenwerking; – informatie uit tekst 1 waaruit het kernconcept samenwerking blijkt. De afspraken die de acht studentenverenigingen met de gemeente Groningen, de Hanzehogeschool Groningen en de Rijksuniversiteit Groningen hebben gemaakt, zijn vastgelegd in een convenant dat door alle partijen is ondertekend. Het wel of niet naleven van de maatregelen in het convenant door de studentenverenigingen kan gevolgen hebben voor de studentenverenigingen. Een maatregel in het convenant is dat leden die zich misdragen hebben omdat ze te veel alcohol gedronken hebben, zullen worden aangesproken door iemand van het verenigingsbestuur en zullen worden geconfronteerd met hun gedrag. 1p 3 Leg uit of er bij naleving van deze maatregel sprake is van informele of formele sociale controle. Gebruik in je uitleg een omschrijving van de gekozen soort sociale controle. HA-1034-a-22-1-o 2 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 In september 2017 richtten een paar honderd dronken leden van een studentenvereniging in Groningen in een restaurant vernielingen aan. In reactie hierop stelde de Rijksuniversiteit Groningen per direct de betaling van de bestuursbeurzen van de bestuursleden uit. Als zich geen nieuwe incidenten zouden voordoen, zou het geld aan het eind van het studiejaar alsnog worden overgemaakt. 1p 4 Leg uit dat de Rijksuniversiteit Groningen door deze maatregel macht uitoefent. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept macht; – informatie uit de inleiding van deze vraag. HA-1034-a-22-1-o 3/11 lees verder ►►► ### Pagina 4 Opgave 2 Jong geleerd, oud gedaan Bij deze opgave horen tekst 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding De leeftijd waarop men in Nederland mag stemmen voor een volksvertegenwoordiging is 18 jaar en vastgelegd in de Grondwet. In juni 2019 kwam de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) met het adviesrapport 'Jong geleerd, oud gedaan'. In dit rapport adviseert de ROB om de kiesgerechtigde leeftijd uit de Grondwet te halen, zodat het mogelijk is om te experimenteren met stemrecht voor 16- en 17-jarigen op gemeentelijk en provinciaal niveau. De ROB stelt dat uit onderzoek blijkt dat "de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd een positief effect kan hebben op onder andere politieke kennis en interesse van jongeren en op hun opkomst bij verkiezingen. Bovendien lijkt dit effect langdurig te zijn, in de zin dat wanneer jongeren ouder worden hun opkomst structureel hoger blijft." In het adviesrapport van de ROB staat dat de politieke betrokkenheid van jongeren in Nederland laag is, in vergelijking met oudere leeftijdsgroepen en in vergelijking met landen die enigszins lijken op ons land. Slechts 4 op de 10 jongeren in Nederland zijn tamelijk tot zeer geïnteresseerd in de politiek. Een van de duidelijkste signalen voor de lage betrokkenheid van jongeren is volgens de ROB hun lage opkomst bij verkiezingen. Volgens de ROB is de lage opkomst van jongeren problematisch. Jongeren maken zich zorgen over andere politieke vraagstukken dan ouderen of hebben andere opvattingen over bestaande maatschappelijke problemen, zo staat er in het adviesrapport. Gebruik de inleiding van de opgave. Volgens de ROB is verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd een geschikte maatregel om de politieke betrokkenheid van jongeren te vergroten, waaronder hun opkomst bij verkiezingen. Voorstanders van verlaging stellen bovendien dat verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd kan leiden tot een verhoging van de representativiteit van overheidsbesluiten. 2p 5 Beredeneer dat verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd de representativiteit van overheidsbesluiten kan verhogen. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept representativiteit; – informatie uit de inleiding van de opgave die je redenering ondersteunt. HA-1034-a-22-1-o 4 / 11 lees verder ### Pagina 5 Er is een verschil tussen actief kiesrecht en passief kiesrecht. Zowel een verlaging van de leeftijdsgrens voor het actief kiesrecht naar 16 jaar als een verlaging van de leeftijdsgrens voor het passief kiesrecht naar 16 jaar, kan leiden tot een hogere representatie van jongeren in een volksvertegenwoordiging zoals een gemeenteraad. 2p 6 Leg uit wanneer een verlaging van de leeftijdsgrens voor passief kiesrecht naar 16 jaar zal leiden tot een hogere representatie van jongeren in een volksvertegenwoordiging zoals een gemeenteraad. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept representatie; – een omschrijving van het begrip passief kiesrecht. Gebruik de inleiding van de opgave. 2p 7 Leg uit dat het kiesstelsel een politieke institutie is. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept politieke institutie. – een voorbeeld uit de inleiding van de opgave bij het kernconcept politieke institutie. Stel dat de kiesgerechtigde leeftijd in Nederland verlaagd wordt naar 16 jaar en jij het verband tussen het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd en de politieke betrokkenheid van 16- en 17-jarigen wilt onderzoeken. 3p 8 Formuleer een hypothese over de gevolgen van het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd voor de politieke betrokkenheid van 16- en 17-jarige jongeren. – Benoem de afhankelijke en de onafhankelijke variabele in de hypothese. – Geef een operationalisering van politieke betrokkenheid bij de lokale politiek. Gebruik tekst 2. Er zijn twee vormen van politieke participatie te onderscheiden. Stemmen tijdens verkiezingen is een voorbeeld van een van deze twee vormen. In tekst 2 komt ook de andere vorm van politieke participatie aan de orde. 1p 9 Noem deze andere vorm van politieke participatie en geef daarvan een voorbeeld uit tekst 2. HA-1034-a-22-1-o 5/11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Zie regel 26 tot en met 35 van tekst 2. In tekst 2 staat over Oostenrijk, waar 16-jarigen in 2005 voor het eerst konden stemmen voor twee deelstaten en in 2008 konden stemmen voor het parlement: “Dat had invloed op het verwerven en ontwikkelen van politieke kennis en interesse, en op de groei van politiek zelfvertrouwen onder jongeren." Er zijn twee visies op de wenselijkheid van politieke participatie te onderscheiden. 2p 10 a Welke visie op de wenselijkheid van politieke participatie ziet het verweren en ontwikkelen van politieke kennis en interesse als doel op zichzelf van politieke participatie? b Noem de naam van de andere visie op de wenselijkheid van politieke participatie en geef aan wat het doel van politieke participatie volgens deze visie vooral is. Gebruik regel 36 tot en met 74 van tekst 2. In het adviesrapport van de ROB staat: “Jongeren tussen de 16 en 18 zitten in een levensfase waarin ze extra ontvankelijk zijn voor socialisatie tot democratisch burger. (...) Bovendien bevinden jongeren zich op deze leeftijd in een context die het makkelijker maakt hen politiek te socialiseren dan wanneer zij 18 zijn." Stel dat jongeren vanaf 16 jaar mogen stemmen. 3p 11 Beredeneer dat de kans dat jongeren gaan stemmen groter is als zij 16 of 17 jaar zijn, dan wanneer zij 18 jaar of ouder zijn. Gebruik in je redenering: – de omschrijving van het kernconcept politieke socialisatie; – informatie uit regel 36 tot en met 74 van tekst 2 waarin politieke socialisatie te herkennen is; – twee socialisatoren die in tekst 2 aan de orde komen. Gebruik regel 36 tot en met 74 van tekst 2. 3p 12 Stel dat de kiesgerechtigde leeftijd verlaagd wordt naar 16 jaar. Leg uit dat in het verlagen van de kiesgerechtigde leeftijd een veranderingsvraagstuk te herkennen is. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het hoofdconcept verandering; – de naam en omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept verandering; – informatie uit regel 36 tot en met 74 van tekst 2 waarin het gekozen kernconcept bij het hoofdconcept verandering te herkennen is. Let op: je mag de kernconcepten institutionalisering en individualisering niet gebruiken. HA-1034-a-22-1-o 6 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 7 2p 13 Gebruik figuur 1. In het adviesrapport van de ROB wordt in verband met de politieke participatie van jongeren ook ingegaan op verschillen tussen generaties. Figuur 1 toont de mate waarin verschillende generaties netto profijt hebben van overheidsbeleid. Leg uit dat uit figuur 1 blijkt dat er sprake is van sociale ongelijkheid. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid; – gegevens uit figuur 1. Opgave 3 Actie op het erf Bij deze opgave horen de teksten 3, 4 en 5 uit het bronnenboekje. Inleiding In november 2019 werden ruim zestig activisten van de actiegroep Meat the Victims door de rechtbank van Den Bosch veroordeeld voor het urenlang bezet houden van een varkenshouderij in Boxtel. De actiegroep deelde tijdens de bezetting beelden vanuit de stal via social media. De actie kon rekenen op weinig steun van de gevestigde actiegroepen voor dierenwelzijn. Boeren die zich door de activisten bedreigd voelden, besloten zich te verenigen in een eigen actiegroep met de naam Farmers Defence Force. 2p 14 Gebruik tekst 3. Leg uit dat er onder de activisten van Meat the Victims sprake is van groepsvorming. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept groepsvorming; – informatie uit tekst 3 waaruit groepsvorming blijkt. 2p 15 Gebruik tekst 3. Er is een onderscheid te maken tussen formele en informele groepen. Leg uit op basis van tekst 3 dat Meat the Victims kenmerken heeft van een formele groep én van een informele groep. Gebruik in je uitleg: – een kenmerk van formele groepen; – informatie uit tekst 3 waaruit dit kenmerk blijkt; – een kenmerk van informele groepen; – informatie uit tekst 3 waaruit dit kenmerk blijkt. HA-1034-a-22-1-0 7 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Volgens tekst 3 zien activisten van Meat the Victims het bezetten van andersmans eigendommen als gerechtvaardigd omdat wetgeving die (in hun ogen) onjuist is, niet moet worden gehoorzaamd. 1p 16 Beargumenteer dat uit deze opvatting blijkt dat de overheid geen gezag heeft onder de activisten van Meat the Victims. Gebruik in je argumentatie de omschrijving van het kernconcept gezag. Gebruik tekst 4. Bij het omgaan met conflicten kunnen twee modellen worden onderscheiden. 2p 17 Leg uit welk model te herkennen is in de strategie van Meat the Victims. Gebruik in je uitleg: – een kenmerk van het genoemde model; – een voorbeeld van dat kenmerk uit tekst 4. 1p 18 Leg uit welk model bij het omgaan met conflicten te herkennen is in de strategie die de gevestigde actiegroepen hanteren volgens actievoerder Savage. Gebruik in je uitleg: – een kenmerk van het genoemde model; – een voorbeeld van dat kenmerk uit regel 65 tot en met 73 van tekst 4. Gebruik regel 45 tot en met 64 van tekst 4. Uit tekst 4 blijkt dat Meat the Victims mensen bewust wil maken van het leed dat volgens hen achter de staldeuren verborgen is. In tekst 4 zegt Hans Baaij van Varkens in Nood dat illegale acties contraproductief werken. Er zijn verschillende theorieën en hypothesen over de mate waarin media mensen beïnvloeden. Een daarvan is de mediaframing-hypothese. 2p 19 a Geef een omschrijving van de mediaframing-hypothese. Volgens Hans Baaij zal de actie van Meat the Victims niet het effect hebben dat Meat the Victims wenst. b Beredeneer dat de mediaframing-hypothese deze bewering van Hans Baaij kan onderbouwen. Gebruik in je redenering: – een omschrijving van de mediaframing-hypothese; – informatie uit regel 45 tot en met 64 van tekst 4. Een andere mediahypothese over de mate waarin de massamedia invloed hebben op mensen is de selectiviteitshypothese. Volgens de selectiviteitshypothese spelen drie selectiemechanismen een rol bij de beïnvloeding van mensen door de massamedia. Een daarvan is selectief onthouden. Stel dat de actie van Meat the Victims niet het door Meat the Victims gewenste effect heeft op mensen die veel vlees eten. 1p 20 Geef hiervoor een verklaring met behulp van een ander selectiemechanisme dat een rol speelt in de selectiviteitshypothese. Noem ook de naam van het gekozen selectiemechanisme. HA-1034-a-22-1-o 8/11 lees verder ►►► ### Pagina 9 Gebruik tekst 5. 21 2p Leg uit dat in tekst 5 binding tussen de leden van Farmers Defence Force te herkennen is. Gebruik in je uitleg: de naam en omschrijving van een kernconcept bij het hoofdconcept binding: informatie uit tekst 5 waarin het gekozen kernconcept te herkennen is. Let op: je mag de kernconcepten groepsvorming en cultuur niet gebruiken. Boeren in Nederland voelden zich bedreigd door de illegale bezetting door Meat the Victims. Er kunnen drie verschillende categorieën van bedreigingen worden onderscheiden. Eén categorie is bedreigingen van natuurlijke aard. 22 2p Geef een voorbeeld van een bedreiging van natuurlijke aard waar varkensboeren mee te maken kunnen krijgen. In welke categorie bedreigingen valt het risico op een bezetting van een veehouderij? De rechtbank van Den Bosch veroordeelde de activisten van Meat the Victims voor huisvredebreuk. Ze werden bestraft met een geldboete en een voorwaardelijke gevangenisstraf. 23 2p Leg uit dat het straffen van de activisten door de rechtbank eigenrichting kan voorkomen. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip eigenrichting. Leg uit dat het straffen van de activisten door de rechtbank kan zorgen voor generale preventie. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip generale preventie. HA-1034-a-22-1-0 9/11 lees verder ### Pagina 10 Opgave 4 Kansen en belemmeringen voor jongeren Bij deze opgave hoort tekst 6 uit het bronnenboekje. Inleiding In 2017 publiceerde het Jongerenplatform van de SER (Sociaal Economische Raad) een manifest waarin het platform zijn zorgen uitte over kansen voor jongeren op het gebied van leren, werken en samenleven. Het SER Jongerenplatform is een samenwerking tussen de SER en diverse jongerenorganisaties. In het manifest riep het Jongerenplatform de politiek op “werk te maken van een Nederland waarin iedereen meetelt”. Naar aanleiding hiervan vroeg minister Koolmees van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in 2018 het SER Jongerenplatform een verkennend onderzoek uit te voeren naar de ontplooiingskansen voor jongeren. Op basis van het verkennende onderzoek publiceerde het SER Jongerenplatform in augustus 2019 het rapport ‘Hoge verwachtingen – kansen en belemmeringen voor jongeren in 2019’. Gebruik de inleiding van de opgave. Een fase in het systeemmodel van het proces van politieke besluitvorming is de omzetting. De omzetting van wensen in overheidsbeleid verloopt in drie sub-fasen. De eerste sub-fase is politieke agendavorming. Of een maatschappelijk probleem op de politieke agenda komt, is afhankelijk van een aantal voorwaarden, zoals de voorwaarde dat de situatie hevige emoties oproept of vaak voorkomt en de voorwaarde dat er voldoende ruimte is op de politieke agenda. 3p 24 Leg uit welke twee andere voorwaarden om op de politieke agenda te komen in de inleiding van de opgave te herkennen zijn. – Leg uit welke andere sub-fase van de omzetting te herkennen is in de inleiding van de opgave. Noem ook de naam van deze sub-fase. Gebruik tekst 6. Er zijn twee processen die een rol spelen bij het bereiken van een maatschappelijke positie. Een daarvan is het proces van positieverwerving. Leg uit dat de maatschappelijke positie van jongeren zoals die in regel 11 tot en met 41 van tekst 6 naar voren komt, vooral bepaald wordt door het andere proces. Gebruik in je uitleg: – de naam en een omschrijving van het andere proces; – een voorbeeld uit regel 11 tot en met 41 waarin dit andere proces te herkennen is. – een omschrijving van het proces van positieverwerving. 2p 25 HA-1034-a-22-1-o 10 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 11 Gebruik tekst 6. Volgens het SER Jongerenplatform is er een tweedeling zichtbaar tussen jongeren die het meest profiteren van de kansen en jongeren die het meest getroffen worden door belemmeringen en onzekerheden. Deze tweedeling wordt gevormd door het meer of minder hebben van verschillende soorten kapitaal. Een soort kapitaal is cultureel kapitaal. 26 Welke twee andere soorten kapitaal spelen volgens tekst 6 een rol in de kansenongelijkheid tussen jongeren? Noem de soorten kapitaal en geef bij elke soort een voorbeeld uit tekst 6. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1034-a-22-1-o 11 / 11 einde ■