# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2021 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2021/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 23 – Opgave 23

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 3
donderdag 8 juli
13.30 - 16.30 uur
maatschappijwetenschappen

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 23 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 52 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1034-a-21-3-o

### Pagina 2

Opgave 1 Tweede Kamerverkiezingen 2017
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en afbeelding 1 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze opgave gaat over de verkiezingen voor de Tweede Kamer van 15 maart 2017. In totaal namen 28 politieke partijen deel aan deze verkiezingen. Voorafgaand aan de verkiezingen voerden de politieke partijen campagne om de stem van zoveel mogelijk kiezers voor zich te winnen. Meer dan bij eerdere verkiezingen maakten ze daarbij gebruik van sociale media. De uiteindelijke verkiezingsuitslag maakte het moeilijk om een kabinet te vormen. Er waren minstens vier partijen nodig voor een meerderheid in de Tweede Kamer.
Gebruik tekst 1.
Tekst 1 is een bericht van de Facebookpagina van de ChristenUnie tijdens de verkiezingscampagne.
Politieke partijen vervullen een aantal functies, zoals de articulatiefunctie en de communicatiefunctie.
Uit tekst 1 blijkt dat de ChristenUnie ook andere functies van politieke partijen vervult.
Noem twee van deze functies en geef aan waaruit blijkt dat de ChristenUnie deze functies vervult. Gebruik in je antwoord:
– twee functies van politieke partijen;
– bij elke functie informatie uit tekst 1.
Verkiezingen opgevat worden als een strijd om de macht. Leg dit uit met het kernconcept macht. Gebruik in je uitleg de woorden ‘hulpbronnen’, ‘doelstellingen’ en ‘handelingsmogelijkheden’.
Gebruik tekst 2.
Uit tekst 2 blijkt dat politieke partijen bij het online campagnevoeren rekening houden met het referentiekader van mensen. Leg uit waaruit dit blijkt. Gebruik in je uitleg:
– het begrip referentiekader;
– informatie uit de regels 1 tot en met 53 van tekst 2.
Toen de samenleving verzuild was, waren er niet veel zwevende kiezers. Leg uit hoe socialisatoren in de verzuild samenleving hieraan bijdroegen. Gebruik in je uitleg:
– twee socialisatoren;
– de omschrijving van het kernconcept politieke socialisatie.
Geef een verklaring voor het feit dat er tegenwoordig meer zwevende kiezers zijn dan in de verzuild samenleving. Gebruik in je verklaring de omschrijving van het kernconcept individualisering.
HA-1034-a-o
2/9

### Pagina 3

Gebruik tekst 2.
Er kan gesteld worden dat bij het online campagnevoeren van D66 sprake is van rationalisering.
3p 5
- Geef de omschrijving van het kernconcept rationalisering. Gebruik in je omschrijving de woorden ‘ordenen’, ‘voorspelbaar’, ‘doelgericht’, ‘efficiënt’ en ‘resultaten’.
- Leg vervolgens met behulp van deze omschrijving uit dat er bij het online campagnevoeren van D66 sprake is van rationalisering. Gebruik in je uitleg:
  - de woorden ‘ordenen’, ‘voorspelbaar’, ‘doelgericht’, ‘efficiënt’ en ‘resultaten’;
  - informatie uit tekst 2 waarin rationalisering te herkennen is.

Gebruik tekst 3.
In een verkiezingscampagne proberen politieke partijen kiezers voor zich te winnen met een boodschap die bij de partij past. Tekst 3 is afkomstig van de Twitterpagina van Gert-Jan Segers, lijsttrekker van de ChristenUnie. Kenmerkend voor de verkiezingscampagne van de ChristenUnie is de aandacht voor het gezin en voor Bijbelse waarden en normen. De ChristenUnie behoort tot de confessionele stroming.
2p 6
Leg uit bij welk ander kenmerk van de confessionele stroming de campagneboodschap uit tekst 3 past. Gebruik in je uitleg:
- een kenmerk van de confessionele stroming;
- een voorbeeld uit tekst 3.

Gebruik afbeelding 1.
Sociale media bieden de mogelijkheid om specifieke groepen te bereiken en hen te overtuigen een partij te steunen. Afbeelding 1 is een gesponsord bericht van D66 op Facebook.
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen verschillende typen gezinnen.
2p 7
Leg uit waarom de boodschap van afbeelding 1 past bij het moderne gezin. Gebruik in je uitleg:
- een kenmerk van het moderne gezin;
- informatie uit afbeelding 1.

HA-1034-a-o 3 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 4

In afbeelding 1 noemt D66 welke resultaten de partij heeft gehaald en wat concrete doelen van de partij zijn.
Stel dat je als campagneleider van een nieuwe politieke partij een
soortgelijk Facebookbericht wilt maken dat als doel heeft om leden van
een kostwinnersgezin ervan te overtuigen op jouw partij te stemmen.
Daarvoor moet je nog een concreet doel formuleren waarvoor jouw partij
strijdt.
2p 8 — Formuleer een concreet doel waarvoor jouw partij strijdt
en waarmee je leden van een kostwinnersgezin wilt overhalen op jouw
partij te stemmen. Doe dit door het volgende aan te vullen:
Stem op... (verzin naam partij)! ... (naam partij) strijdt voor: ... .
Geef aan bij welk kenmerk van een kostwinnersgezin dit doel past.
Soms stemmen kiezers strategisch bij verkiezingen. Dit kan verschillende
redenen hebben. Zo kunnen mensen bijvoorbeeld strategisch kiezen als
ze twijfelen of de partij van hun eerste voorkeur kans maakt op
regeringsdeelname en ze hun stem graag geven aan een partij die deel
uit gaat maken van de regering. Zij stemmen dan niet op de partij waar zij
de meeste affiniteit mee hebben, maar bijvoorbeeld op een partij van hun
tweede of derde keuze die meer kans maakt op regeringsdeelname. Deze
kiezers twijfelen tussen ‘een stem met het hart’ of ‘een stem met het
hoofd’.
2p 9 Leg het dilemma van deze kiezers uit. Gebruik in je uitleg de omschrijving
van het kernconcept representativiteit.
Na de verkiezingen van 2017 had geen partij een meerderheid in de
Tweede Kamer. In de formatie probeert men een regeringscoalitie te
vormen.
1p 10 Welke afweging moeten alle politieke partijen maken als zij
regeringsdeelname overwegen? Gebruik in je antwoord de omschrijving
van een kernconcept bij het hoofdconcept verhouding. Noem ook de
naam van het kernconcept.
Je mag het kernconcept ‘macht’ niet gebruiken.
HA-1034-a-o 4 / 9 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 415

### Pagina 5

Opgave 2 Chronisch ziek of gehandicapt

Bij deze opgave horen tabel 1, figuur 1 en de teksten 4 en 5 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Nederlanders worden steeds ouder én tegelijkertijd zijn ze steeds meer jaren ziek. Hoogleraar gezondheidseconomie Johan Polder spreekt van een gezondheidsparadox, een ogenschijnlijk tegenstrijdige situatie. Met name het aandeel chronische zieken groeit hard. Het percentage van de Nederlandse bevolking met chronische ziekte groeit naar verwachting van 32 procent in 2011 naar 40 procent in 2030. Een chronische ziekte is een aandoening zonder uitzicht op volledig herstel en met een relatief lange ziekteduur. Voorbeelden zijn astma, epilepsie, diabetes mellitus en bepaalde hartziekten.

Gebruik tabel 1.
Dat Nederlanders almaar ouder worden én tegelijkertijd steeds meer jaren (chronisch) ziek zijn, is een paradox. In tabel 1 is deze ontwikkeling van het ‘ouder worden’ en ‘zieker worden’ af te lezen.
1p 11 Hoeveel levensjaren meer zullen vrouwen die geboren zijn in 2013
volgens de verwachting doorbrengen mét een chronische ziekte
vergeleken met vrouwen die geboren zijn in 1983?
A 3,4 meer
B 9,5 meer
C 12,9 meer
D 42,0 meer

Gebruik figuur 1.
In figuur 1 wordt het percentage mensen met een chronische ziekte of handicap in 2012 van 25 jaar en ouder onderverdeeld naar opleidingsniveau.
6p 12 a Noem de onafhankelijke en de afhankelijke variabelen in figuur 1.
b Beschrijf de richting van het verband tussen de variabelen in figuur 1.
Doe dit door de volgende zin aan te vullen: Hoe ..., hoe vaker/minder
vaak ...
Cultureel en economisch kapitaal kunnen interveniërende variabelen zijn
die invloed hebben op het verband in figuur 1.
c Geef een verklaring voor het verband in figuur 1 met behulp van het
begrip cultureel kapitaal als interveniërende variabele. Gebruik in je
verklaring een voorbeeld van cultureel kapitaal.
d Geef een verklaring voor het verband in figuur 1 met behulp van het
begrip economisch kapitaal als interveniërende variabele. Gebruik in
je verklaring een voorbeeld van economisch kapitaal.

HA-1034-a-o 5 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 6

Gebruik tekst 4.
De overheid heeft verschillende instrumenten om sociale ongelijkheid te
beïnvloeden. Een voorbeeld van een instrument dat de overheid heeft, is
dat zij via belastingen de ongelijke inkomensverdeling kan verminderen.
3p 13 a Geef aan van welk overheidsinstrument sprake is bij de
arbeidsongeschiktheidsregeling. Gebruik in je antwoord informatie uit
tekst 4.
b Leg vervolgens uit dat de arbeidsongeschiktheidsregeling de sociale
ongelijkheid in Nederland beïnvloedt. Gebruik in je uitleg de
omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid.

Uit tekst 4 blijkt dat de vrees heerste dat ook mensen die het niet of niet
meer nodig hebben een uitkering kregen. Deze mensen zouden
gebruikmaken of gebruik blijven maken van de
arbeidsongeschiktheidsregeling terwijl zij ook zouden kunnen werken. Dat
mensen gebruikmaken van de arbeidsongeschiktheidsregeling terwijl dit
niet nodig is, kan verklaard worden met behulp van de rationele-
keuzetheorie.
3p 14 a Geef een omschrijving van de rationele-keuzetheorie.
b Geef vervolgens met behulp van de rationele-keuzetheorie een
verklaring voor de situatie dat mensen gebruik blijven
maken van de arbeidsongeschiktheidsregeling terwijl dit niet nodig is.
c Beredeneer met behulp van de rationele-keuzetheorie een
beleidsoplossing om het aantal mensen met een uitkering te
vermindere n. Baseer de beleidsoplossing op de verklaring
die je gegeven hebt bij b.

Gebruik tekst 4.
Deelname aan de arbeidsmarkt voor mensen met een chronische ziekte
of een handicap, is van belang om sociale uitsluiting tegen te gaan.
Sociale uitsluiting heeft vier componenten. Een van deze componenten is
beperkte normatieve integratie.
2p 15 Geef aan dat een andere component van sociale uitsluiting te herkennen
is in de argumentatie voor de beleidswijzigingen. Gebruik in je antwoord:
– een component van sociale uitsluiting;
– informatie uit tekst 4.

Gebruik tekst 4.
In de beleidswijzigingen in tekst 4 zijn verschillende ideologieën te
herkennen.
2p 16 Leg uit dat in de beleidswijzigingen de liberale ideologie te herkennen is.
Gebruik in je uitleg:
– een kenmerk van de liberale ideologie;
– informatie uit tekst 4 waaruit dit kenmerk blijkt.

HA-1034-a-o 6/9 lees verder ►►►

### Pagina 7

In 2006 hebben de Verenigde Naties (VN) een verdrag aangenomen dat
als doel heeft de rechten van mensen met een chronische ziekte of
handicap te verbeteren. In het verdrag staat wat de overheden moeten
doen om ervoor te zorgen dat de positie van deze mensen verbetert.
In Nederland waren wetswijzigingen nodig om het verdrag in werking te
kunnen laten treden. Deze moesten worden getoetst met onderzoek,
zoals naar de mogelijkheden voor de invoering in Caribisch Nederland.
In het systeemmodel van het proces van politieke besluitvorming worden
verschillende fasen onderscheiden. Een van deze fasen is de
conversiefase. Binnen deze fase worden weer sub-fasen onderscheiden.
Binnen welke sub-fase valt het onderzoek naar mogelijkheden voor de
invoering in Caribisch Nederland? Noem alleen de naam van deze
sub-fase.
1p 17

Gebruik tekst 5.
In tekst 5 staat een zaak beschreven over de sollicitatie van een man met
de chronische ziekte diabetes. Bij deze sollicitatie is er sprake van een
conflict.
2p 18 Leg uit dat er bij deze sollicitatie sprake is van een conflict tussen
sollicitant en werkgever. Gebruik in je uitleg:
- de omschrijving van het kernconcept conflict;
- informatie uit tekst 5 waaruit het kernconcept conflict blijkt.

Uit onderzoek naar kansen op het werk blijkt dat mensen met een
zichtbare chronische ziekte of handicap minder promotiekansen krijgen
dan andere mensen. Dit verschil kan worden verklaard met het begrip
'opgelegde identiteit'. Hiervan is sprake wanneer iemand een identiteit
krijgt toebedeeld door anderen. Een opgelegde identiteit is bijvoorbeeld
het beeld dat iemand met een chronische ziekte of handicap niet in staat
is om op hetzelfde niveau te functioneren als verwacht wordt van andere
medewerkers.
Aan de hand van de etiketteringstheorie kan beredeneerd worden dat een
dergelijke opgelegde identiteit kan leiden tot minder promotiekansen.
2p 19 Geef deze redenering aan de hand van de etiketteringstheorie. Gebruik in
je redenering:
- de omschrijving van het kernconcept identiteit;
- een omschrijving van het begrip selffulfilling prophecy.

HA-1034-a-o 7/9 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 3 ‘Het failliet van het gedogen’
Bij deze opgave horen de teksten 6 en 7 uit het bronnenboekje.

Inleiding
In 2015 is het rapport ‘Het failliet van het gedogen - Op weg naar de
cannabiswet’ gepresenteerd. Dit rapport is opgesteld door een werkgroep
van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. De werkgroep is
opgericht omdat de gemeenten grote problemen ervoeren van het
cannabisbeleid, met name problemen op het gebied van gezondheid en
criminaliteit en veiligheid. Het doel van de werkgroep was om de
problemen, oplossingsrichtingen en de mogelijke consequenties van die
oplossingsrichtingen in kaart te brengen. Tekst 6 komt uit het rapport en
geeft een beeld van de overlast in een gemeente. Ook tekst 7 is afkomstig
uit het rapport.

2p 20 Gebruik tekst 6.
Leg uit dat integraal veiligheidsbeleid om drugsoverlast tegen te gaan
de sociale cohesie in een wijk kan versterken. Gebruik in je uitleg:
– een voorbeeld van integraal veiligheidsbeleid uit tekst 6;
– de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie.

Gebruik tekst 6.
In de omgeving van coffeeshops zijn vaak straathandelers actief.
Straathandel van cannabis is strafbaar.
Er zijn verschillende theorieën die crimineel gedrag verklaren, zoals de
gelegenheidstheorie. Deze theorie omvat drie factoren die het niveau van
de criminaliteit bepalen. Eén van deze factoren is de aanwezigheid van
potentiële daders.

2p 21 Geef met behulp van de twee andere factoren uit de gelegenheidstheorie
een verklaring voor het niveau van criminaliteit in de omgeving van
coffeeshops. Gebruik in je antwoord bij elke factor een voorbeeld uit
tekst 6.

Gebruik tekst 7.
In tekst 7 wordt gesteld dat veel, vooral kwetsbare, mensen betrokken
raken bij de cannabisproductie en -handel.
3p 22 Leg uit dat in het betrokken raken van deze mensen bij de
cannabisproductie en -handel twee kernconcepten bij het hoofdconcept
vorming te herkennen zijn. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van twee kernconcepten bij het hoofdconcept
vorming;
– één voorbeeld uit tekst 7 dat past bij beide kernconcepten.
Noem telkens ook de naam van het kernconcept.
Je mag het kernconcept ‘socialisatie’ niet gebruiken.

HA-1034-a-o 8/9 lees verder ►►►

### Pagina 9

Aan de hand van fasen in het systeemmodel van politieke besluitvorming kan worden uitgelegd dat beleidsvorming een doorgaand proces is. Een van de fasen in het systeemmodel is de uitvoer-fase.
De conclusie in het rapport ‘Het failliet van het gedogen’ van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten was dat het gedoogbeleid voor cannabis onhoudbaar is en een effectieve aanpak van gezondheidsproblematiek, criminaliteit en overlast in de weg staat.
In het rapport wordt de oproep gedaan om na 40 jaar gedogen een einde te maken aan het gedoogbeleid en wordt de overheid (wetgever) opgeroepen om met een landelijk programma van experimenten met een geregelde cannabisketen te komen.

23 Leg uit dat uit bovenstaande informatie over het rapport blijkt dat beleidsvorming een doorgaand proces is. Gebruik in je uitleg twee andere fasen (dan de uitvoer-fase) in het systeemmodel van politieke besluitvorming. Noem ook de naam van de fasen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1034-a-o einde ■