# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2021 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2021/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Sociale controle: formeel of informeel? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over sociale controle, waarbij je het begrip moet omschrijven en vervolgens moet uitleggen of er sprake is van formele of informele sociale controle in een gegeven tekst. Je moet hierbij het verschil tussen beide vormen van sociale controle duidelijk maken. Wat moet je kennen: De definitie van sociale controle. Het verschil tussen formele en informele sociale controle. Wat moet je kunnen: Het begrip sociale controle correct omschrijven. Het verschil tussen formele en informele sociale controle uitleggen. De theorie over sociale controle toepassen op een concrete situatie uit een tekst. Argumenten uit de tekst gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de definitie van sociale controle volledig en correct formuleert. Leg het verschil tussen formele en informele sociale controle duidelijk uit, zonder de twee te verwarren. Koppel je uitleg over formele of informele sociale controle direct aan concrete elementen uit de tekst, zoals de rol van de overheid en de boetes. Verwijs expliciet naar de tekst om je antwoord te onderbouwen. Kernbegrippen: sociale controle, formele sociale controle, informele sociale controle ### Vraag 2 – Rationalisering in de opsporing van kinderontvoeringen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de aanpak van de Chinese politie bij kinderontvoeringen een voorbeeld is van rationalisering. Hierbij gebruik je de definitie van rationalisering, specifieke termen en informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'rationalisering' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet: - Het kernconcept rationalisering kunnen toepassen op een concrete casus. - Informatie uit een tekst kunnen selecteren die relevant is voor het kernconcept. - De verplichte termen 'systematiseren' en 'doelstelling' correct kunnen integreren in je uitleg. Waar op letten: Let erop dat je: - Niet alleen de casus beschrijft, maar expliciet de link legt met het kernconcept rationalisering. - De woorden 'systematiseren' en 'doelstelling' gebruikt in je uitleg. - De algemene definitie van rationalisering toepast op de specifieke informatie uit tekst 1. Kernbegrippen: rationalisering ### Vraag 3 – Rationele-keuzetheorie en verkeersgedrag Wat kun je verwachten: Je moet de rationele-keuzetheorie kunnen uitleggen en toepassen op een concrete situatie uit een tekst. Hierbij identificeer je kosten en baten die van invloed zijn op gedrag. Wat moet je kennen: Je moet de rationele-keuzetheorie kennen, inclusief het concept van een kosten-batenafweging. Wat moet je kunnen: Je moet: - De rationele-keuzetheorie omschrijven. - De theorie toepassen op een gegeven situatie (in dit geval verkeersgedrag in Shenzhen). - Specifieke voorbeelden van kosten en baten uit de tekst halen en benoemen in relatie tot de theorie. Waar op letten: Let erop dat je expliciet de kosten-batenafweging van de rationele-keuzetheorie toepast en niet alleen de situatie uit de tekst beschrijft. Zorg ervoor dat de kosten (boete, publieke schaamte) en baten (tijdwinst) correct en volledig uit tekst 1 worden gehaald en benoemd. Kernbegrippen: rationele-keuzetheorie, kosten-batenanalyse ### Vraag 4 – Socialisatie en cultuur in Shenzhen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe burgers in Shenzhen gesocialiseerd kunnen worden door de maatregelen op kruispunten, waarbij je de kernconcepten socialisatie en cultuur gebruikt en informatie uit tekst 1. Daarnaast moet je de socialisator benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten 'socialisatie', 'cultuur' en 'socialisator' kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en deze koppelen aan sociologische kernconcepten. Je moet een proces van socialisatie kunnen herkennen en de bijbehorende socialisator kunnen identificeren. Waar op letten: Let erop dat je de definities van socialisatie en cultuur expliciet gebruikt in je uitleg en deze koppelt aan de specifieke situatie in Shenzhen. Vermijd het enkel beschrijven van de situatie zonder de koppeling met de kernconcepten. Zorg ervoor dat je de juiste socialisator aanwijst, namelijk de (lokale) overheid. Kernbegrippen: socialisatie, cultuur, socialisator ### Vraag 5 – Functies van socialisatie: Gedragsregulatie Wat kun je verwachten: Je moet een andere functie van socialisatie benoemen dan de twee die al in de vraagtekst staan. Deze functie moet je vervolgens uitleggen en onderbouwen met specifieke informatie uit tekst 1 over de maatregelen in Shenzhen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van socialisatie kennen, naast 'continuering van de cultuur' en 'verandering van de cultuur'. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een passende functie van socialisatie te selecteren en deze te koppelen aan concrete voorbeelden en gegevens uit een brontekst. Ook moet je de gekozen functie helder kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je geen van de al genoemde functies van socialisatie (continuering of verandering van cultuur) kiest. Zorg ervoor dat je de gekozen functie duidelijk benoemt en deze vervolgens expliciet onderbouwt met een citaat of parafrase uit tekst 1, zoals de cijfers over het aantal overtreders. Kernbegrippen: socialisatie ### Vraag 6 – Gezag van de Chinese overheid en gezichtsherkenning Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de positieve reactie van burgers op camera's met gezichtsherkenning in Shenzhen kan duiden op het gezag van de Chinese overheid. Hierbij pas je het kernconcept 'gezag' toe. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'gezag' kennen en kunnen onderscheiden van 'macht'. Gezag is macht die als legitiem wordt beschouwd en geaccepteerd door de bevolking. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (tekst 1) kunnen verbinden met een abstract kernconcept ('gezag') om een redenering te vormen. Je moet de positieve reacties van voetgangers in Shenzhen kunnen interpreteren als acceptatie van overheidsbesluiten. Waar op letten: Let erop dat je het verschil tussen 'macht' en 'gezag' duidelijk maakt. Gezag impliceert acceptatie en legitimiteit. Zorg ervoor dat je de positieve reacties van de voetgangers uit tekst 1 expliciet gebruikt in je uitleg om de acceptatie van de overheid te onderbouwen. Vermijd een algemene definitie van gezag zonder koppeling aan de bron. Kernbegrippen: gezag, macht ### Vraag 7 – Representativiteit in sociaalwetenschappelijk onderzoek: sekse en leeftijd Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat het betekent dat een onderzoek niet representatief is voor een specifieke groep, en dit illustreren met een cijfermatig voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'representativiteit' kennen als een eis voor sociaalwetenschappelijk onderzoek en het verschil tussen 'steekproef' en 'populatie'. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van representativiteit kunnen toepassen op een concrete situatie en een passend cijfermatig voorbeeld kunnen geven om representativiteit te illustreren. Waar op letten: Let erop dat je representativiteit niet verwart met validiteit of betrouwbaarheid. Zorg dat je cijfervoorbeeld duidelijk de verhouding tussen steekproef en populatie weergeeft en specifiek is voor de genoemde context (sekse in de hoogste leeftijdscategorie). Kernbegrippen: representativiteit, steekproef, populatie, sociaalwetenschappelijk onderzoek ### Vraag 8 – Hypothese formuleren en variabelen benoemen op basis van onderzoek Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een onderzoek met bijbehorende figuur. Je moet een hypothese formuleren die verworpen moet worden op basis van de figuur en de afhankelijke en onafhankelijke variabele benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypothese', 'onafhankelijke variabele' en 'afhankelijke variabele' kennen en begrijpen wat 'verwerpen van een hypothese' betekent. Wat moet je kunnen: Je moet: - Een hypothese kunnen formuleren die door de data in een figuur wordt tegengesproken. - De afhankelijke en onafhankelijke variabele correct kunnen identificeren in een onderzoeksvraag of hypothese. - Data uit een grafiek correct kunnen interpreteren om een trend te herkennen. Waar op letten: Let goed op dat je: - Een hypothese formuleert die daadwerkelijk verworpen moet worden door de data in figuur 1, dus een hypothese die tegengesteld is aan wat de figuur laat zien. - De onafhankelijke en afhankelijke variabele niet door elkaar haalt. De onafhankelijke variabele is de oorzaak (wat wordt gemanipuleerd of varieert), de afhankelijke variabele is het gevolg (wat wordt gemeten). - De data in de grafiek nauwkeurig interpreteert om de juiste trend te bepalen. Kernbegrippen: hypothese, onafhankelijke variabele, afhankelijke variabele, verwerpen (van een hypothese) ### Vraag 9 – Digitale nomaden en globalisering Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het fenomeen 'digitale nomaden' een voorbeeld is van een geglobaliseerde samenleving. Hierbij gebruik je de definitie van globalisering en specifieke informatie uit tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'globalisering' kennen. Dit omvat het proces van uitbreiding en intensivering van contacten en afhankelijkheden over grote afstanden en landsgrenzen heen. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van globalisering kunnen toepassen op een concreet voorbeeld uit een tekst. Je moet ook relevante informatie uit de tekst kunnen selecteren en koppelen aan het kernconcept. Waar op letten: Let erop dat je zowel de definitie van globalisering noemt als concrete voorbeelden uit tekst 2 die globalisering aantonen. Vermijd het alleen geven van voorbeelden zonder koppeling aan de definitie, of alleen de definitie zonder voorbeelden. Kernbegrippen: globalisering ### Vraag 10 – Binding tussen digitale nomaden Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het hoofdconcept 'binding' van toepassing is op digitale nomaden, en dit onderbouwen met twee verschillende typen bindingen, elk met een passend voorbeeld uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de omschrijving van het hoofdconcept 'binding' kennen, evenals de kenmerken van 'economische bindingen' en 'affectieve bindingen'. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de omschrijving van 'binding' toe te passen op een specifieke groep (digitale nomaden) en relevante voorbeelden uit een tekst te selecteren en te koppelen aan de juiste typen bindingen. Waar op letten: Let erop dat je de algemene omschrijving van binding noemt, twee verschillende typen bindingen benoemt en bij elk type een ander, correct voorbeeld uit tekst 2 geeft. Zorg ervoor dat de voorbeelden duidelijk passen bij het type binding dat je noemt. Kernbegrippen: binding, economische bindingen, affectieve bindingen ### Vraag 11 – Argumenteren dat 'digital nomad' een identiteit is Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren dat 'digital nomad' een identiteit is. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept identiteit en specifieke informatie uit regels 43-49 van tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'identiteit' kennen. Identiteit is het beeld dat iemand van zichzelf heeft en uitdraagt naar anderen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een kernconcept om een argumentatie op te bouwen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de uitspraak van Sokolova herhaalt, maar zelf argumenteert met bewijs uit de tekst. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe het lidmaatschap van Facebookgroepen aansluit bij de definitie van identiteit (zelfbeeld en uitdragen naar anderen). Kernbegrippen: identiteit ### Vraag 12 – Sociale cohesie onder digitale nomaden Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe sociale cohesie zichtbaar is in de gemeenschap van digitale nomaden, gebaseerd op een specifiek deel van tekst 2. Je gebruikt hierbij de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale cohesie' kennen. Sociale cohesie betekent het gevoel een groep te zijn of lid te zijn van eenzelfde gemeenschap. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren die een kernconcept illustreert en dit kunnen koppelen aan de definitie van dat kernconcept. Je moet ook een duidelijke uitleg kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je: 1. Alleen informatie gebruikt uit regel 43 tot en met 86 van tekst 2. 2. De omschrijving van sociale cohesie expliciet gebruikt in je uitleg. 3. Het voorbeeld uit de tekst direct verbindt met de definitie van sociale cohesie. Vermijd het enkel citeren van de tekst zonder koppeling of het gebruiken van voorbeelden buiten de opgegeven regels. Kernbegrippen: sociale cohesie ### Vraag 13 – Sociale cohesie: Gedeelde normen en waarden Wat kun je verwachten: Je moet een andere factor dan 'wederzijdse afhankelijkheid' benoemen die sociale cohesie bevordert. Deze factor moet je uitleggen met een concreet voorbeeld uit de regels 72 tot en met 86 van tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'sociale cohesie' kennen en verschillende factoren die hieraan bijdragen, zoals 'gedeelde normen en waarden' en 'wederzijdse afhankelijkheid'. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een specifieke tekstpassage (regels 72-86) kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan een abstract concept (factor voor sociale cohesie). Je moet ook in staat zijn om een factor te onderscheiden van een reeds genoemde factor. Waar op letten: Let erop dat je niet de al genoemde factor 'wederzijdse afhankelijkheid' noemt. Zorg ervoor dat je voorbeeld strikt binnen de regels 72-86 valt en dat je de gekozen factor (gedeelde normen en waarden) expliciet koppelt aan het voorbeeld uit de tekst. Kernbegrippen: sociale cohesie, gedeelde waarden en normen, wederzijdse afhankelijkheid ### Vraag 14 – Individualisering bij digitale nomaden Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerken van individualisering kunnen benoemen die zichtbaar zijn in het leven van digitale nomaden, vergeleken met de vorige generatie. Bij elk kenmerk geef je een passend voorbeeld uit de opgegeven regels van tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet het sociologische concept 'individualisering' kennen en de kenmerken ervan kunnen herkennen. Daarnaast moet je de tekst goed kunnen lezen en interpreteren. Wat moet je kunnen: Je moet: - De kernconcepten van individualisering toepassen op een concrete situatie. - Specifieke informatie uit een tekst selecteren en koppelen aan een theoretisch concept. - Een vergelijking maken tussen twee generaties op basis van de tekst. Waar op letten: Let goed op de volgende punten: 1. **Twee kenmerken en twee voorbeelden:** Zorg dat je twee verschillende kenmerken van individualisering noemt en bij elk kenmerk een apart, passend voorbeeld uit de tekst geeft. 2. **Voorbeelden uit de juiste regels:** De voorbeelden moeten specifiek uit regel 60 tot en met 86 van tekst 2 komen. 3. **Vergelijking met vorige generatie:** Houd in gedachten dat de vraag expliciet vraagt om een vergelijking met de 'vorige generatie' (de ouders van de nomaden). 4. **Nauwkeurige formulering:** Formuleer de kenmerken van individualisering helder en zorg dat de voorbeelden deze kenmerken direct ondersteunen. Kernbegrippen: individualisering ### Vraag 15 – Digitale nomaden als subcultuur Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom digitale nomaden als een subcultuur beschouwd kunnen worden. Hierbij gebruik je de definitie van een subcultuur en specifieke informatie uit tekst 2 om je uitleg te onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'subcultuur' kennen. Een subcultuur is een groep binnen een dominante cultuur die op bepaalde punten afwijkt, maar ook overeenkomsten heeft met die dominante cultuur. Wat moet je kunnen: Je moet: - Het begrip 'subcultuur' correct toepassen. - Informatie uit een tekst (tekst 2) selecteren en gebruiken als bewijs voor je uitleg. - Zowel de overeenkomsten als de afwijkingen met de dominante cultuur benoemen en onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de overeenkomsten met de dominante cultuur als de afwijkingen daarvan benoemt. Vergeet niet om beide aspecten te onderbouwen met concrete voorbeelden of citaten uit tekst 2. Alleen afwijkingen noemen of geen onderbouwing uit de tekst geven, levert geen volledige punten op. Kernbegrippen: subcultuur, dominante cultuur ### Vraag 16 – Hofstede's cultuurdimensies: Digitale nomaden en onzekerheidsmijding Wat kun je verwachten: Je moet de vijfde cultuurdimensie van Hofstede kunnen benoemen en uitleggen welke pool van deze dimensie het beste past bij digitale nomaden, met behulp van informatie uit de bijgevoegde tekst. Wat moet je kennen: Je moet de vijf dimensies van Hofstede kennen, inclusief hun namen en de betekenis van hun polen. Specifiek moet je de dimensie 'onzekerheidsmijding' en de polen 'lage onzekerheidsmijding' en 'hoge onzekerheidsmijding' begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet: - De vijfde dimensie van Hofstede correct benoemen. - De dimensie 'onzekerheidsmijding' omschrijven. - De kenmerken van 'lage onzekerheidsmijding' en 'hoge onzekerheidsmijding' herkennen. - Informatie uit een tekst (tekst 2) selecteren die de gekozen pool van de dimensie ondersteunt en dit logisch uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je: - De vijfde dimensie van Hofstede correct benoemt (lage onzekerheidsmijding versus hoge onzekerheidsmijding). - De dimensie 'onzekerheidsmijding' duidelijk omschrijft. - De juiste pool kiest die past bij digitale nomaden (lage onzekerheidsmijding). - Je keuze onderbouwt met een concreet voorbeeld of citaat uit tekst 2. Kernbegrippen: cultuurdimensies van Hofstede, onzekerheidsmijding ### Vraag 17 – Digitale Nomaden: Een Groep in een Nomadenhub Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom digitale nomaden in een 'nomadenhub' als een groep beschouwd kunnen worden. Hierbij gebruik je een kenmerk van een groep en een specifiek voorbeeld uit tekst 2 om dit kenmerk te onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet de sociologische definitie en kenmerken van een 'groep' kennen, zoals het hebben van gemeenschappelijke waarden of een wij-gevoel. Daarnaast moet je de inhoud van tekst 2 goed begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een sociologisch concept (kenmerk van een groep) toe te passen op een concrete situatie (digitale nomaden in een nomadenhub). Ook moet je relevante informatie uit een tekst kunnen selecteren en gebruiken als bewijs. Waar op letten: Let erop dat je een duidelijk kenmerk van een groep noemt en dit kenmerk expliciet koppelt aan de digitale nomaden. Zorg ervoor dat het voorbeeld dat je uit tekst 2 haalt, direct dit genoemde kenmerk illustreert. Vermijd het alledaagse gebruik van het woord 'groep' en focus op de sociologische betekenis. Een veelvoorkomende valkuil is het niet correct benoemen van een groepskenmerk of het niet goed koppelen van het voorbeeld aan het kenmerk. Kernbegrippen: groep, gemeenschappelijke waarden, wij-gevoel ### Vraag 18 – Formele en informele groepen: Digitale Nomaden Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de kenmerken van formele en informele groepen, toegepast op het fenomeen 'digitale nomaden'. Je moet kunnen bepalen of digitale nomaden een formele of informele groep vormen en waarom. Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van een formele groep (vastomschreven doelen, hiërarchie, structuur). De definitie en kenmerken van een informele groep (spontaan, gedeelde interesses/levensstijl, geen vaste structuur of hiërarchie). Wat moet je kunnen: De kenmerken van een groep (in dit geval digitale nomaden) analyseren op basis van de gegeven informatie (tekst 2). De juiste classificatie (formeel/informeel) koppelen aan de correcte onderbouwing. Waar op letten: Verwar de individuele doelen van digitale nomaden (bijv. ondernemerschap, vrijheid) niet met de doelen van de groep als geheel. De groep 'digitale nomaden' heeft geen vastomschreven collectieve doelen. Let goed op de aanwezigheid of afwezigheid van een vastomschreven hiërarchie of structuur. De tekst beschrijft een 'stam' en 'gemeenschap' die spontaan samenkomt op basis van een gedeelde levensstijl, zonder melding van een officiële structuur. Een correct antwoord vereist zowel de juiste classificatie (formeel/informeel) als de juiste onderbouwing. Kernbegrippen: formele groep, informele groep ### Vraag 19 – De fase van omzetting in politieke besluitvorming: beleidsvoorbereiding Wat kun je verwachten: Je moet de juiste sub-fase binnen de omzettingsfase van politieke besluitvorming kunnen benoemen en uitleggen waarom de besluitvorming over de benaming van mbo'ers als 'student' zich in die specifieke sub-fase bevond, gebaseerd op de informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, inclusief de vier hoofdfasen en de drie sub-fasen van de conversie- of omzettingsfase (beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling, beleidsuitvoering). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een brontekst (tekst 3) kunnen analyseren en koppelen aan de theoretische concepten van het systeemmodel van politieke besluitvorming, specifiek de sub-fasen van de omzetting. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die zowel de naam van de sub-fase als de onderbouwing uit de tekst bevat. Waar op letten: Let goed op de specifieke acties die in tekst 3 worden beschreven. 'Onderzoeken wat er nodig is' duidt op een voorbereidende fase. Verwar de sub-fasen van de conversiefase niet met elkaar. Zorg ervoor dat je de naam van de sub-fase correct benoemt en je uitleg direct koppelt aan een relevant citaat of parafrase uit tekst 3. Kernbegrippen: systeemmodel, politieke besluitvorming, conversie (omzetting), beleidsvoorbereiding ### Vraag 20 – Sociale ongelijkheid en de term 'student' Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren hoe de verandering van de term 'deelnemer' naar 'student' voor mbo'ers sociale ongelijkheid kan verminderen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid en een concreet voorbeeld uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen en kunnen omschrijven. Sociale ongelijkheid is een ongelijke verdeling van waardering en behandeling die leidt tot een verschillende maatschappelijke positie. Wat moet je kunnen: Je moet: - De omschrijving van sociale ongelijkheid correct toepassen op een casus. - Een concreet voorbeeld van sociale ongelijkheid uit tekst 3 identificeren en gebruiken. - Een argumentatie opbouwen die de relatie legt tussen de term 'student', de vermindering van ongelijkheid en de definitie van sociale ongelijkheid. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen een voorbeeld uit de tekst geeft, maar dit ook expliciet koppelt aan de definitie van sociale ongelijkheid. Zorg ervoor dat je argumentatie duidelijk maakt hoe de verandering van de term daadwerkelijk leidt tot een vermindering van de ongelijke waardering en behandeling, en daarmee de sociale ongelijkheid. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid ### Vraag 21 – Sociale ongelijkheid: Status Wat kun je verwachten: Je moet de drie soorten sociale ongelijkheid kunnen onderscheiden en kunnen uitleggen welke soort van toepassing is in een gegeven situatie, met behulp van informatie uit de brontekst. Wat moet je kennen: Je moet de drie soorten sociale ongelijkheid kennen: ongelijke verdeling van bezit, macht en status. Specifiek moet je weten wat 'status' inhoudt in de context van sociale ongelijkheid. Wat moet je kunnen: Je moet: 1. De juiste soort sociale ongelijkheid (status) kunnen identificeren op basis van de vraag en de tekst. 2. Informatie uit de tekst kunnen selecteren en gebruiken om je uitleg te onderbouwen, specifiek de voorbeelden van ongelijke waardering en behandeling van mbo'ers. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de drie soorten sociale ongelijkheid. Verwar 'status' niet met 'bezit' of 'macht'. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk de koppeling maakt tussen het concept 'status' en de specifieke voorbeelden uit tekst 3 (ongelijke waardering en behandeling van mbo'ers). Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, status ### Vraag 22 – Sociaal kapitaal van mbo'ers Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het feit dat mbo'ers niet als student beschouwd worden, invloed heeft op hun sociaal kapitaal, en dit onderbouwen met een voorbeeld uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sociaal kapitaal' kennen en begrijpen hoe dit zich verhoudt tot netwerken en sociale connecties. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 3 kunnen selecteren en interpreteren om de relatie tussen de status van mbo'ers en hun sociaal kapitaal uit te leggen. Je moet een concreet voorbeeld van sociaal kapitaal uit de tekst kunnen benoemen. Waar op letten: Let op het correct onderscheiden van sociaal kapitaal van andere vormen van kapitaal (economisch, cultureel). Zorg ervoor dat je het concept sociaal kapitaal concreet verbindt met het voorbeeld uit de tekst (netwerk opbouwen via studentenverenigingen). Kernbegrippen: sociaal kapitaal ### Vraag 23 – Sociale uitsluiting en positietoewijzing voor mbo'ers Wat kun je verwachten: Je moet de component 'beperkte sociale participatie' van sociale uitsluiting kunnen herkennen en uitleggen hoe deze van toepassing is op mbo'ers, gebaseerd op de tekst. Daarnaast moet je het concept 'positietoewijzing' kunnen definiëren en toepassen op de situatie van mbo'ers, met behulp van informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: De definitie van sociale uitsluiting en de verschillende componenten ervan (in dit geval specifiek 'beperkte sociale participatie'). De definitie van positietoewijzing. Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst selecteren en gebruiken om een redenering te onderbouwen. Een begrip (positietoewijzing) definiëren en toepassen op een concrete situatie uit de tekst. Een verband leggen tussen maatschappelijke oorzaken en sociale uitsluiting. Waar op letten: Verwar positietoewijzing (maatschappelijke oorzaken bepalen je positie) niet met positieverwerving (eigen inspanning bepaalt je positie). Benoem de correcte component van sociale uitsluiting: 'beperkte sociale participatie'. De vraag noemt al 'niet goed kunnen voorzien in elementaire levensbehoeften', dus je moet een ándere component kiezen. Onderbouw je antwoord altijd met concrete voorbeelden en citaten (of parafraseringen) uit tekst 3, zoals het niet lid mogen worden van verenigingen of geweigerd worden in een kroeg. Zorg dat je zowel de component van sociale uitsluiting als de uitleg over positietoewijzing volledig beantwoordt, inclusief de gevraagde omschrijving en tekstinformatie. Kernbegrippen: sociale uitsluiting, beperkte sociale participatie, positietoewijzing ### Vraag 24 – Macht en politieke macht van JOB Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen dat de Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB) macht heeft en waarom dit politieke macht is. Hierbij gebruik je de definitie van 'macht' en informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'macht': het vermogen om hulpbronnen in te zetten om doelstellingen te bereiken. De definitie van het kernconcept 'politieke macht': het vermogen om politieke besluitvorming te beïnvloeden. Wat moet je kunnen: De definitie van 'macht' toepassen op een concrete situatie (JOB). Aantonen welke hulpbronnen JOB heeft ingezet en welke doelstellingen zij heeft bereikt. Uitleggen waarom de macht van JOB specifiek 'politieke macht' is, door de link te leggen met het beïnvloeden van wetgeving of overheidsbeleid. Waar op letten: Zorg ervoor dat je bij de uitleg van 'macht' zowel de ingezette hulpbronnen als de bereikte doelstellingen van JOB noemt, zoals beschreven in tekst 4. Vergeet niet uit te leggen waarom de macht van JOB 'politieke macht' is; dit betekent dat je de link moet leggen met het beïnvloeden van de overheid of wetgeving. Citeer niet alleen de tekst, maar koppel de informatie expliciet aan de kernconcepten 'macht' en 'politieke macht'. Kernbegrippen: macht, politieke macht ### Vraag 25 – Politieke participatie: Electorale vs. Niet-electorale Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over politieke participatie, waarbij je het verschil moet kennen tussen electorale en niet-electorale participatie. Je moet een specifieke vorm van participatie herkennen in een tekst en daarvan twee voorbeelden geven. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'politieke participatie', 'electorale participatie' en 'niet-electorale participatie' kennen. Electorale participatie heeft te maken met verkiezingen (bijv. stemmen), terwijl niet-electorale participatie alle andere manieren zijn om politieke besluitvorming te beïnvloeden (bijv. lobbyen, actievoeren). Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een tekst te analyseren en daarin voorbeelden van politieke participatie te herkennen. Vervolgens moet je deze voorbeelden correct categoriseren als electorale of niet-electorale participatie en specifieke voorbeelden uit de tekst kunnen aanhalen. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen electorale en niet-electorale participatie. Zorg ervoor dat je twee concrete voorbeelden uit de tekst haalt die passen bij de door jou benoemde vorm van participatie. Een punt wordt alleen toegekend als zowel de vorm als de twee voorbeelden correct zijn. Kernbegrippen: politieke participatie, electorale participatie, niet-electorale participatie ### Vraag 26 – Sociaaldemocratie en de status van mbo'ers Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het besluit om mbo'ers 'studenten' te noemen past bij de sociaaldemocratische stroming. Je moet hierbij twee specifieke elementen gebruiken: een uitgangspunt van de sociaaldemocratie en de opvatting van deze stroming over de rol van de overheid. Wat moet je kennen: Je moet de kernuitgangspunten van de sociaaldemocratische stroming kennen, met name op het gebied van gelijkheid en de rol van de overheid. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een politieke stroming (sociaaldemocratie) te koppelen aan een concreet maatschappelijk besluit (mbo'ers 'studenten' noemen) en dit te onderbouwen met de juiste argumenten over uitgangspunten en overheidsrol. Waar op letten: Let erop dat je expliciet 'gelijkheid' of 'verminderen van ongelijkheid' noemt als uitgangspunt. Verbind dit direct met de actieve rol van de overheid om deze gelijkheid te bevorderen. Zorg ervoor dat je de link legt met de specifieke casus van mbo'ers die 'studenten' worden genoemd, en niet te algemeen blijft. Kernbegrippen: politieke stroming, sociaaldemocratie, gelijkheid, rol van de overheid ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2021 tijd vak 1 maandag 31 mei 9.00 - 12.00 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 52 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redene n gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1034-a-21-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Gezichtsherkenning Bij deze opgave horen tekst 1 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over het gebruik van camera's met gezichtsherkenning in China, manieren waarop deze camera's door de (lokale) overheid ingezet worden in de Chinese technologiestad Shenzhen en over onderzoek dat gedaan is naar de publieke opinie in China over het zogenaamde Sociaal Kreditsysteem, waar de camera's in Shenzhen deel van uitmaken. Gebruik tekst 1. Uit tekst 1 blijkt dat er sprake is van een vorm van sociale controle door de (lokale) overheid. 3p 1 — Geef een omschrijving van het begrip sociale controle. — Leg vervolgens uit of uit tekst 1 blijkt dat er sprake is van formele sociale controle of van informele sociale controle. Gebruik in je uitleg het verschil tussen formele en informele sociale controle. 2p 2 Gebruik tekst 1. Leg uit dat in de wijze waarop de Chinese politie de opsporing van kinderontvoeringen aanpakt, een gerationaliseerde aanpak te herkennen is. Gebruik in je uitleg: — de omschrijving van het kernconcept rationalisering; — de woorden ‘systematiseren’ en ‘doelstelling’; — informatie uit tekst 1 waaruit het kernconcept rationalisering blijkt. 2p 3 Gebruik tekst 1. Er zijn verschillende theorieën die crimineel gedrag verklaren. Geef met behulp van de rationele-keuzetheorie een verklaring voor het feit dat de maatregelen van de (lokale) overheid op de kruispunten in Shenzhen tot gevolg hebben dat er nauwelijks mensen door het rode licht zullen lopen. Gebruik in je verklaring: — een omschrijving van de rationele-keuzetheorie; — aan de hand van informatie uit tekst 1 een voorbeeld van kosten en een voorbeeld van baten. 3p 4 Gebruik tekst 1. a Leg uit dat burgers door de maatregelen op de kruispunten in Shenzhen gesocialiseerd kunnen worden. Gebruik in je uitleg; — de omschrijving van het kernconcept socialisatie; — de omschrijving van het kernconcept cultuur; — informatie uit tekst 1 waaruit socialisatie blijkt. b Geef aan wie in dit geval de socialisator is. HA-1034-a-o 2 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 3 Gebruik tekst 1. Er zijn verschillende functies van socialisatie, zoals de functie ‘continuerning van de cultuur van de samenleving' en de functie ‘verandering van de cultuur van de samenleving'. 2p 5 Leg uit welke andere functie van socialisatie de maatregelen op de kruispunten in Shenzhen kunnen hebben. Gebruik in je uitleg informatie uit tekst 1 waaruit deze functie van socialisatie blijkt. Gebruik tekst 1. In tekst 1 staat dat de voetgangers in Shenzhen positief reageren op de camera's met gezichtsherkenning. 1p 6 Leg uit dat de hoge mate van goedkeuring van camera's met gezichtsherkenning onder burgers erop kan wijzen dat de (lokale) Chinese overheid gezag heeft. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept gezag. De camera's met gezichtsherkenning in Shenzhen maken deel uit van het zogenaamde Sociaal Kreditsysteem in China. Het Sociaal Kreditsysteem is een verzameling van commerciële en overheidssystemen, zowel lokaal als nationaal, die worden ingevoerd om het gedrag van Chinese individuen, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheidsinstanties te sturen. De Vrije Universiteit Berlijn heeft in 2018 onderzoek gedaan naar de publieke opinie in China over het Sociaal Kreditsysteem. Het onderzoek is via internet gehouden onder ruim 2000 respondenten. Het onderzoek is representatief voor de populatie in China met een internetaansluiting in de leeftijd van 14-65 jaar, gebaseerd op leeftijd, sekse en regio. Het onderzoek was alleen niet representatief wat betreft sekse in de hoogste leeftijdscategorie. 2p 7 Leg uit wat het betekent dat het onderzoek niet representatief was wat betreft sekse in de hoogste leeftijdscategorie Chinezen met een internetaansluiting. Gebruik in je uitleg: – een omschrijving van het begrip representativiteit als eis van sociaalwetenschappelijk onderzoek; – een eigen cijfermatig voorbeeld om te illustreren wanneer er wel representativiteit zou zijn geweest in de hoogste leeftijdscategorie. HA-1034-a-o 3/8 lees verder ►►► ### Pagina 4 Gebruik figuur 1. Figuur 1 is afkomstig uit het onderzoek naar de publieke opinie in China over het Sociaal Kredietssysteem (zie de inleiding bij vraag 7). De onderzoekers hadden van tevoren bepaalde verwachtingen over de mate waarin mensen met een bepaald opleidingsniveau het Sociaal Kredietsysteem goedkeuren. Deze verwachtingen zijn niet uitgekomen. 2p 8 Formuleer een hypothese over de mate van goedkeuring van het Sociaal Kredietsysteem, die op grond van figuur 1 verworpen moet worden. Benoem de afhankelijke en de onafhankelijke variabele in deze hypothese. Opgave 2 Digitale nomaden Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over digitale nomaden: mensen die voor hun werk geen vaste werkplek nodig hebben – vaak omdat ze hun werk online kunnen doen. Zij leven en werken al reizend over de wereld. 2p 9 Gebruik tekst 2. Leg uit dat in het verschijnsel digitale nomaden een wereldwijde geglobaaliseerde samenleving te herkennen is. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept globalisering, – informatie uit tekst 2 waaruit globalisering blijkt. 3p 10 Gebruik tekst 2. Leg uit dat er sprake is van binding tussen digitale nomaden. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het hoofdconcept binding; – twee typen bindingen; – bij elk type binding een ander voorbeeld uit tekst 2. 1p 11 Gebruik regel 43 tot en met 49 van tekst 2. In tekst 2 zegt Sokolova: “Nomad zijn is je identiteit.” Beargumenteer dat 'digital nomad' een identiteit is. Gebruik in je argumentatie: – de omschrijving van het kernconcept identiteit; – informatie uit regel 43 tot en met 49 van tekst 2 waaruit het kernconcept identiteit blijkt. HA-1034-a-o 4/8 lees verder ►►► ### Pagina 5 2p 12 Gebruik regel 43 tot en met 86 van tekst 2. Leg uit dat er sprake is van sociale cohesie in de gemeenschap van digitale nomaden. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept sociale cohesie; – informatie uit regel 43 tot en met 86 van tekst 2 waaruit het kernconcept sociale cohesie blijkt. Gebruik regel 72 tot en met 86 van tekst 2. Er zijn verschillende factoren die de sociale cohesie kunnen bevorderen, zoals wederzijdse afhankelijkheid. 2p 13 Leg uit welke andere factor die de sociale cohesie kan bevorderen te herkennen is in tekst 2. Gebruik in je uitleg een voorbeeld van deze factor uit regel 72 tot en met 86 van tekst 2. Gebruik regel 60 tot en met 86 van tekst 2. In tekst 2 wordt een vergelijking gemaakt tussen digitale nomaden en de vorige generatie: de generatie van hun ouders. In het leven dat digitale nomaden leiden in vergelijking met de vorige generatie is het proces van individualisering te herkennen. 2p 14 – Noem twee kenmerken van het proces van individualisering die te herkennen zijn in het leven dat digitale nomaden leiden in vergelijking met de vorige generatie. – Geef bij beide kenmerken een voorbeeld uit regel 60 tot en met 86 van tekst 2 waaruit het kenmerk blijkt. 2p 15 Gebruik tekst 2. Leg uit dat digitale nomaden beschouwd kunnen worden als een subcultuur. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het begrip subcultuur; – informatie uit tekst 2 waaruit blijkt dat digitale nomaden beschouwd kunnen worden als een subcultuur. Gebruik tekst 2. Hofstede noemt vijf dimensies waarop je culturen van elkaar kunt onderscheiden. Vier hiervan zijn: – langetermijngerichtheid versus kortetermijngerichtheid – grote machtsafstand versus kleine machtsafstand – individualistisch versus collectivisti- sch – masculien versus feminin 2p 16 a De vijf dimensies hebben elk twee polen. Zo heeft de dimensie masculien versus feminin de pool masculien en de pool feminin. Noem de vijfde dimensie van Hofstede, die hierboven niet genoemd is. b Leg vervolgens uit welke pool van deze dimensie het meest past bij het leven van digitale nomaden. Gebruik in je uitleg: – een omschrijving van deze vijfde dimensie van Hofstede; – informatie uit tekst 2 waaruit de gekozen pool van de dimensie blijkt. HA-1034-a-o 5 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 6 2p 17 Gebruik tekst 2. Leg uit dat digitale nomaden in een 'nomadenhub' een groep te noemen zijn. Gebruik in je uitleg: – een kenmerk van een groep; – een voorbeeld uit tekst 2 waaruit dit kenmerk blijkt. 1p 18 Welke uitspraak over digitale nomaden is juist? Digitale nomaden vormen een: A formele groep, want ze hebben geen vastomschreven hiërarchie. B formele groep, want ze hebben vastomschreven doelen. C informele groep, want ze hebben geen vastomschreven hiërarchie. D informele groep, want ze hebben vastomschreven doelen. Opgave 3 Mbo'ers: van deelnemers naar studenten Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over mbo'ers die (anno 2018) wettelijk geen 'studenten' heten, maar 'deelnemers'. Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB), de jongerenorganisatie voor mbo'ers, heeft actie gevoerd om dit te veranderen. In 2018 heeft de minister van Onderwijs toegezegd dat mbo'ers wettelijk 'studenten' gaan heten. Gebruik tekst 3. Het systeermodel van het proces van politieke besluitvorming bestaat uit vier hoofdfasen. Een van deze fasen is de conversie of omzetting. In de fase van omzetting worden weer drie verschillende sub-fasen onderscheiden. De besluitvorming over de wettelijke benaming van mbo'ers als 'student' bevond zich toen een tekst 3 geschreven werd in de fase van omzetting. Leg uit in welke sub-fase in de omzetting deze besluitvorming zich toen bevond. Gebruik in je uitleg informatie uit tekst 3 waaruit deze sub-fase in de omzetting blijkt. Noem ook de naam van deze sub-fase. 2p 19 Gebruik tekst 3. Beargumenteer dat de verandering van de term 'deelnemer' in de term 'student' de sociale ongelijkheid zou kunnen verminderen. Gebruik in je argumentatie: – de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid; – een voorbeeld uit tekst 3 waaruit het kernconcept sociale ongelijkheid blijkt. 2p 20 HA-1034-a-o 6 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 7 Gebruik tekst 3. Er zijn drie soorten sociale ongelijkheid te onderscheiden, één daarvan is ongelijke verdeling van bezit. 2p 21 Leg uit van welke andere soort sociale ongelijkheid sprake is volgens Roosmarijn Dam van JOB. Gebruik in je uitleg informatie uit tekst 3 waaruit deze soort sociale ongelijkheid blijkt. Gebruik tekst 3. Leg uit dat uit tekst 3 blijkt dat het feit dat mbo'ers niet als student beschouwd worden, invloed heeft op hun sociaal kapitaal. Gebruik in je uitleg een voorbeeld van sociaal kapitaal uit tekst 3. 2p 22 Gebruik tekst 3. Sociale uitsluiting heeft vier componenten, waaronder de component 'niet goed kunnen voorzien in elementaire levensbehoeften'. Op basis van tekst 3 kun je beredeneren dat een andere van de vier componenten van sociale uitsluiting geldt voor mbo'ers. 2p 23 a Beredeneer welke andere component van sociale uitsluiting voor mbo'ers geldt. Gebruik in je redenering informatie uit tekst 3 waaruit deze component van sociale uitsluiting blijkt. b Leg vervolgens op basis van tekst 3 uit dat deze vorm van sociale uitsluiting een gevolg is van positietoewijzing. Gebruik in je uitleg: een omschrijving van het begrip positietoewijzing; informatie uit tekst 3 waaruit het begrip positietoewijzing blijkt. Gebruik tekst 4. Uit tekst 4 blijkt dat mbo'ers wettelijk 'studenten' gaan heten in plaats van 'deelnemers'. 3p 24 a Leg uit dat JOB macht heeft. Gebruik in je uitleg: de omschrijving van het kernconcept macht; informatie uit tekst 4 waaruit het kernconcept macht blijkt. b Leg vervolgens uit waarom de macht van JOB politieke macht is. Politieke participatie kan worden onderverdeeld in electorale participatie en niet-electorale participatie. 1p 25 - Welke vorm van participatie is te herkennen in tekst 4? - Geef uit tekst 4 twee voorbeelden van deze vorm van participatie. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. HA-1034-a-o 7 / 8 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Er zijn verschillende politieke stromingen te onderscheiden. Het besluit om mbo'ers wettelijk studenten te gaan noemen past bij een uitgangspunt van de sociaaldemocratische stroming. 26 Leg uit dat het besluit om mbo'ers wettelijk studenten te gaan noemen past bij de sociaaldemocratische stroming. Gebruik in je uitleg: een uitgangspunt van de sociaaldemocratische stroming; de opvatting van deze stroming over de rol van de overheid. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1034-a-o 8/8 einde