# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijdvak 1
vrijdag 25 mei
9.00 - 12.00 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 35 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1034-a-18-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Sociale media verkleinen je wereld

Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Met de opkomst van sociale media als Twitter, Snapchat en Facebook
laten veel burgers zich niet langer door televisie en kranten informeren.
Door het gebruik van de sociale media dreigt volgens politicoloog Chris
Aalberts een tunnelvisie of echoput te ontstaan (zie tekst 1).

Lees de regels 1 tot en met 4 van tekst 1.
In de inleiding van tekst 1 wordt gesproken over Snapchat en Twitter als
voorbeelden van sociale media.
2p 1 Noem twee verschillen tussen de sociale media en de traditionele media
zoals kranten en televisienders. Betrek in je antwoord kenmerken van
interpersoonlijke communicatie en massacommunicatie.

Gebruik de regels 5 tot en met 44 van tekst 1.
Chris Aalberts vergelijkt de manier waarop traditionele media als het
journaal en kranten het nieuws aanbieden, met de manier waarop
Facebook het nieuws aanbiedt via de persoonlijke 'newsfeed'.
In de communicatiewetenschappen wordt onderscheid gemaakt tussen
twee vormen van pluriformiteit van de media: interne en externe
pluriformiteit.
2p 2 Welke manier van nieuws aanbieden – die van het journaal en de kranten
of die van de persoonlijke Facebook-newsfeed – past het best bij het
begrip interne pluriformiteit? Verklaar je antwoord en betrek hierin een
gegeven uit het tekstfragment.

Gebruik de regels 31 tot en met 44 van tekst 1.
Over de invloed van de media op de meningsvorming van mensen
bestaan verschillende theorieën zoals de cultivatietheorie en de
framingtheorie.
1p 3 Leg uit welke andere theorie over de invloed van de media je kunt
herkennen in de inhoud van de persoonlijke Facebook-newsfeed zoals
weergegeven in het tekstfragment.

Gebruik de regels 45 tot en met 60 van tekst 1.
Chris Aalberts spreekt over een echoput ter rechter- en ter linkerzijde. In
de tekst zijn de begrippen 'linkse' en 'rechtse' wegggelaten.
1p 4 Welk begrip moet bij (a) staan en welk begrip bij (b)?

HA-1034-a-18-1-o 2 / 11 lees verder Lees verder

### Pagina 3

Opgave 2 Reorganisatie bij Telegraaf Media Groep

Bij deze opgave horen figuur 1 en de teksten 2 tot en met 4 uit het
bronnenboekje.

Inleiding
De Telegraaf kampt, net als veel andere kranten, al jaren met dalende
oplages (zie figuur 1) en maakt daardoor minder winst. In een poging het
tij te keren kondigde Telegraaf Media Groep (TMG), de uitgever van het
dagblad, een aantal maatregelen aan. Om kosten te besparen werden de
redacties van De Telegraaf en de regionale kranten van TMG
samengevoegd (zie tekst 2). Volgens critici brengt dit risico's met zich
mee, bijvoorbeeld voor de mate waarin de regionale kranten hun politieke
functies kunnen vervullen (zie tekst 3).
Daarnaast is TMG in het voorjaar van 2017 met een online videoplatform
gekomen: Telegraaf VNDG (zie tekst 4).

Gebruik figuur 1.
De daling van betaalde oplages van de Nederlandse landelijke dagbladen
is een maatschappelijke ontwikkeling die geanalyseerd kan worden vanuit
de vier benaderingswijzen van het vak maatschappijwetenschappen.
Vanuit elke benaderingswijze kun je verschillende soorten
onderzoeksvragen stellen.
2p 5 - Formuleer een beschrijvende onderzoeks­vraag vanuit de
vergelijkende benaderingswijze, waarop het antwoord te vinden is
in figuur 1.
- Formuleer een verklarende onderzoeksvraag vanuit de
sociaal-culturele benaderingswijze, die betrekking heeft op de
informatie uit figuur 1.

Kranten, maar ook andere media kunnen voor innovatieve projecten
financiële steun aanvragen bij een overheidsorgaan in de vorm van
subsidies. Dit is het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (voor 1 juli
2014 was de naam Stimuleringsfonds voor de Pers). De doelstellingen
van dit fonds komen overeen met de uitgangspunten van het mediabeleid
van de overheid.
2p 6 Noem twee uitgangspunten van het mediabeleid van de overheid die
overeenkomen met de doelstellingen van het Stimuleringsfonds voor de
Journalistiek.

Lees de regels 1 tot en met 28 van tekst 2.
Alle regionale kranten die genoemd worden in dit gedeelte van de tekst,
zijn in de loop der jaren in handen gekomen van Telegraaf Media Groep.
1p 7 Met welk begrip wordt de ontwikkeling genoemd waarbij een steeds groter
deel van de totale dagbladenmarkt in handen komt van een steeds
kleinere groep uitgevers?

HA-1034-a-18-1-o 3 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 4

Gebruik de regels 29 tot en met 48 van tekst 2.
De Nederlandse samenleving kan getypeerd worden als een
informatiemaatschappij.
2p 8 Leg uit waarom de ontwikkeling in de richting van een
informatiemaatschappij ertoe bijgedragen heeft dat dagbladen lezers
hebben verloren. Betrek in je antwoord een kenmerk van een
informatiemaatschappij en een gegeven uit het tekstfragment.
Zie de regels 42 tot en met 48 van tekst 2.
De Telegraaf en het Algemeen Dagblad behoren tot een andere categorie
kranten dan de Volkskrant en het NRC Handelsblad.
4p 9 a Tot welke categorie kranten behoren De Telegraaf en het Algemeen
Dagblad?
b Tot welke categorie kranten behoren de Volkskrant en
NRC Handelsblad?
c Leg uit waarom de Volkskrant en NRC Handelsblad minder lezers
verliezen aan de concurrentie van gratis media dan kranten als
De Telegraaf en het Algemeen Dagblad. Betrek in je uitleg een
kenmerk van de berichtgeving van de categorie kranten waartoe
de Volkskrant en NRC Handelsblad behoren.
Gebruik tekst 3.
Door de voorgenomen reorganisatie verliest een kwart van de regionale
journalisten bij Telegraaf Media Groep zijn baan. Op 11 januari 2017
vertelde Piet Bakker, lector massamedia en digitalisering aan de
Universiteit van Utrecht, in het radioprogramma EenVandaag over de
gevolgen daarvan voor de politieke functies van de regionale media.
Tekst 3 geeft enkele fragmenten van dit radio-interview weer.
Onder de informatiefunctie van de media vallen verschillende politieke
(sub)functies, zoals de informatie functie over politiek en de controle- of
waakhondfunctie.
2p 10 Leg uit welke twee andere politiek-informatieve functies van de media de
regionale kranten na de reorganisatie volgens tekst 3 minder goed kunnen
vervullen. Betrek in je uitleg gegevens uit tekst 3.
Lees tekst 4.
Telegraaf Media Groep presenteerde haar nieuwe online videoplatform op
een bijeenkomst voor adverteerders.
2p 11 – Leg uit waarom het voor TMG belangrijk is om deze ontwikkeling met
adverteerders te delen.
– Leg uit waarom adverteerders belang hebben bij het
gepersonaliseerde aanbod van ‘Mijn Telegraaf VNDG’.
HA-1034-a-18-1-o 4 / 11 lees verder >>>

### Pagina 5

Opgave 3 Het nieuwe donorplan

Bij deze opgave horen de teksten 5 en 6 en de tabellen 1 en 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding
In Nederland bestaat een tekort aan orgaandonoren. De situatie is dat mensen zich vrijwillig kunnen laten registeren als orgaandonor. Maar veel mensen hebben zich niet laten registeren. Wanneer iemand geen keuze heeft laten vastleggen, ligt de beslissing bij de nabestaanden. Om meer orgaandonoren te krijgen, pleitte D66 al lange tijd voor aanpassing van het donorregistratiesysteem. Het eerste wetsvoorstel daarvoor stuitte begin 2014 op felle kritiek, waarna de partij besloot het wetsvoorstel enigszins aan te passen (zie tekst 5). Het aangepaste voorstel werd in september 2016 met één stem verschil aangenomen in de Tweede Kamer (zie tekst 6). De Kamerfractie van de VVD stemde verdeeld over het donorplan van D66 (zie tabel 2). Een kleine meerderheid van de Nederlandse bevolking is voor een donorregistratiesysteem (zie tabel 1).

Gebruik tekst 5.
Op het moment dat tekst 5 geschreven werd (januari 2014), stond het tekort aan orgaandonoren op de politieke agenda. Of een maatschappelijk probleem op de politieke agenda komt, is afhankelijk van een aantal voorwaarden. Een voorbeeld van zo’n voorwaarde is ‘Er is voldoende ruimte op de politieke agenda’.
2p 12 Aan welke andere voorwaarden voldoet het probleem van het donortekort waardoor het op de politieke agenda komt? Noem er twee en leg elk antwoord uit met behulp van een ander gegeven uit tekst 5.

Gebruik tekst 5.
In het proces van politieke besluitvorming spelen verschillende actoren een rol. In tekst 5 staat kritiek van een belangrijk adviesorgaan van de overheid. De naam van dit orgaan is tweemaal weggelaten in de tekst en daarvoor in de plaats staat (c).
1p 13 Welk adviesorgaan moet bij (c) staan?
A de Gezondheidsraad
B de Raad van State
C het Centraal Planbureau
D het Sociaal en Cultureel Planbureau

2p 14 Het adviesorgaan dat bedoeld wordt in tekst 5 heeft politieke macht. Leg uit op grond van tekst 5 dat het adviesorgaan politieke macht heeft. Betrek in je antwoord de definitie van politieke macht.

HA-1034-a-18-1-o 5 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 6

Het systeemmodel van het proces van politieke besluitvorming bestaat uit vier hoofdfasen.
2p 15 Leg uit in welke hoofdfase van het systeemmodel het advies van (c) volgens tekst 5 een rol speelt.

Gebruik tekst 5.
Kamerleden beschikken over een aantal formele middelen om de twee taken van het parlement te vervullen.
2p 16 — Van welk formeel middel heeft Kamerlid Dijkstra in dit geval gebruikgemaakt?
— Onder welke taak van het parlement valt dit middel?

Gebruik de regels 13 tot en met 38 van tekst 5.
Politieke partijen vervullen verschillende functies in het proces van politieke besluitvorming zoals de communicatiefunctie.
2p 17 Leg uit welke andere functie de politieke partij D66 vervult volgens het tekstfragment.

Gebruik tekst 6.
Nederland is een parlementaire democratie. Een kenmerk daarvan is dat er sprake is van een representatiedemocratie of indirecte democratie.
2p 18 Welke andere twee kenmerken van de Nederlandse parlementaire democratie zijn te herkennen in tekst 6?

Gebruik tabel 1 en 2.
Tabel 1 toont een peiling over het donorregistratiesysteem onder Nederlandse burgers, waarbij onderscheid is gemaakt naar politieke voorkeur (gebaseerd op stemkeuze). Tabel 2 toont de stemverhouding binnen de VVD-fractie bij de stemming over het wetsvoorstel van D66.
2p 19 Leg uit met behulp van gegevens uit tabel 1 en 2 dat representatie niet altijd overeenkomt met (een hoge mate van) representativiteit. Betrek in je antwoord een omschrijving van het begrip representativiteit.

HA-1034-a-18-1-o 6 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Opgave 4 Treitervloggers
Bij deze opgave horen de teksten 7 tot en met 10 uit het bronnenboekje.
In de zomer van 2016 maakte Nederland kennis met de ‘treitervlogger’.
Deze term werd gebruikt voor jongeren die voor overlast zorgden en de
filmpjes daarvan op YouTube zetten. Vooral de filmpjes van Ismail Ilgun
uit Zaandam zorgden voor veel opschudding. In YouTube-filmpjes van
hem is te zien dat agenten belachelijk worden gemaakt tijdens hun werk.

Lees de regels 1 tot en met 12 van tekst 7.
Op lokaal niveau overleggen de gemeente, Justitie en politie in het
      zogenaamde driehoeksoverleg, zie de regels 7-9. De officier van justitie
      zit namens het Openbaar Ministerie in het driehoeksoverleg en de
      korpschef namens de politie.
3p 20 a Welke functionaris neemt namens de gemeente Zaandam deel aan het
      driehoeksoverleg?
    b Voor welke taak van de politie is de gemeente verantwoordelijk?
    c Voor welke taak van de politie is het Openbaar Ministerie
      verantwoordelijk?

Lees de regels 13 tot en met 28 van tekst 7.
De woordvoerder van de politievakbond ACP Van de Kamp pleit voor
meer bevoegdheden van de politie om overlastgevers aan te pakken.
2p 21 Leg uit dat het voorstel van de politievakbond op gespannen voet kan
      staan met de rechtsstaatgedachte. Begin je antwoord met een
      omschrijving van de rechtsstaatgedachte.

Gebruik tekst 8.
In tekst 8 staat de opvatting van Halbe Zijlstra, fractievoorzitter van de
VVD in de Tweede Kamer, over de treitervloggers.
3p 22 a Welke visie van de VVD op de oorzaak van overlast en criminaliteit is
      in tekst 8 te herkennen?
    b Waarop legt de VVD de nadruk bij de aanpak van overlast en
      criminaliteit?
      Linkse partijen hebben een andere visie op de aanpak van overlast en
      criminaliteit.
    c Geef een omschrijving van de linkse visie op de aanpak van overlast
      en criminaliteit en geef een concrete overheidsmaatregel die daarbij
      past.
HA-1034-a-18-1-0 7 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 8

Gebruik tekst 9.
De vlogger Ismail Ilgun wordt verdacht van opruiing (een strafbaar feit).
De strafbaarheid van gedrag hangt af van vier factoren.
1p 23 Op grond van welke factor kan de advocaat in tekst 9 aanvoeren dat de vlogger niet strafbaar is voor zijn daden?
A Het feit moet aan de schuld van de dader te wijten zijn.
B Het gedrag moet vallen onder een delictsomschrijving.
C Het gedrag moet wederrechtelijk zijn; er mag geen
rechtvaardigheidsgrond zijn zoals sprake van overmacht.
D Het moet gaan om een menselijke gedraging.
Lees tekst 10.
Media vervullen verschillende functies voor het individu. De vlogs kunnen
een amuserende, sociale of economische functie vervullen voor de
makers.
1p 24 Leg uit welke andere individuele functie van de media voor de
straatvloggers te herkennen is in tekst 10.
Gebruik tekst 10.
De onderzoekers Jan Dirk de Jong en Jeroen van den Broek lijken niet te
verwachten dat de overlast van straatvloggers zal afnemen. De
verwachting van de onderzoekers kan ondersteund worden met twee
theorieën ter verklaring van crimineel gedrag.
2p 25 Leg uit dat je de differentiële-associatietheorie kunt gebruiken om de
verwachting van de onderzoekers te ondersteunen dat de overlast van
straatvloggers niet zal afnemen. Geef een citaat uit tekst 10 dat deze
theorie illustreert.
2p 26 Leg uit dat je de etiketteringstheorie (labeling- of stigmatiseringstheorie)
kunt gebruiken om de verwachting van de onderzoekers te ondersteunen
dat de overlast van straatvloggers niet zal afnemen. Geef een citaat uit
tekst 10 dat deze theorie illustreert.
HA-1034-a-18-1-o 8 / 11 lees verder

### Pagina 9

Opgave 5 De Europese Unie versus Apple

Bij deze opgave hoort tekst 11 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Een van de machtigste commissariaten van de Europese Unie (EU) is het
commissariaat van Mededinging. Eurocommissaris Margrethe Vestager
die momenteel op die post zit, kan hoge boetes opleggen aan bedrijven
en instellingen die zich niet houden aan de regels van de
gemeenschappelijke markt. De Eurocommissaris kan ook een lidstaat
verplichten maatregelen op te leggen aan bedrijven die extreem gunstige
belastingafspraken hebben gemaakt. In dit geval de belastingafspraak van
Ierland met het Amerikaanse bedrijf Apple (zie tekst 11). De
Eurocommissaris beschouwt een dergelijke belastingafspraak als
staatssteun.

27 Lees de regels 1 tot en met 24 van tekst 11.
De Eurocommissaris Vestager wil dat Ierland van Apple eist dat deze
alsnog miljarden aan belastinggelden betaalt. Ex-Eurocommissaris Neelie
Kroes heeft kritiek op dit besluit van Vestager. De kritiek van Neelie Kroes
is gebaseerd op één van de kenmerken van een staat.
1p Welk kenmerk van een staat is dat?

28 Lees de regels 25 tot en met 35 van tekst 11.
Op het gebied van economische samenwerking heeft de EU een aantal
bevoegdheden.
1p Op welke bevoegdheid van de EU op het gebied van economische
samenwerking is het besluit van Vestager gebaseerd?
A het bevorderen van de financiële stabiliteit van de eurolanden
B het garanderen van eerlijke concurrentie
C het garanderen van het vrije verkeer van goederen, diensten en
kapitaal
D het ordenen van de markten van landbouwproducten

29 Lees de regels 36 tot en met 43 van tekst 11.
Welke twee Europese instellingen moeten staan bij (d) en (e)?
2p Op 19 december 2016 heeft de Amerikaanse technologiegigant Apple
beroep aangetekend tegen de vordering van 13 miljard euro plus rente
aan achterstallige belasting die het bedrijf van de Europese Commissie
moet betalen aan de Ierse belastingdienst. Apple gaat de zaak voorleggen
bij een ander orgaan van de EU.
1p Bij welk Europees orgaan gaat Apple de zaak voorleggen?

HA-1034-a-18-1-o 9/11 lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 6 Cybercriminaliteit

Bij deze opgave horen tabel 3 en de teksten 12 en 13 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Digitale criminaliteit of cybercriminaliteit kent verschillende verschijningsvormen. Denk bijvoorbeeld aan hacken en DDoS-aanvallen (zie tabel 3). Hacken is het illegaal inbreken in computers of computernetwerken door het omzeilen van beveiligingsmaatregelen. Met name jongeren blijken actief te zijn als hacker. De aantrekkingskracht van het hacken onder jongeren wordt besproken in tekst 12.
Tekst 13 is een beschrijving van een zaak tegen een 22-jarige man die door het Haagse gerechtshof voor verschillende computergerelateerde delicten veroordeeld werd.

Bekijk tabel 3.
2p 31 Criminaliteit kan op verschillende manieren gemeten worden.
a Met behulp van welke onderzoeksmethode zijn de cijfers in tabel 3 verzameld? Onderbouw je antwoord met een gegeven uit tabel 3.
b Is deze onderzoeksmethode een voorbeeld van kwantitatief of kwalitatief onderzoek? Onderbouw je antwoord met een gegeven uit tabel 3.

Gebruik tekst 12.
Europol heeft een actie ondernomen tegen hackers in verschillende landen. Straffen en maatregelen (sancties) vervullen verschillende doelen zoals het handhaven van de rechtsorde en resocialisatie.
2p 32 Leg uit welke andere twee doelen van straffen Europol met deze actie hoopte te bereiken. Betrek per uitleg van een doel een gegeven uit de tekst.

Lees de regels 1 tot en met 9 van tekst 13.
Een 22-jarige man is door het gerechtshof in Den Haag veroordeeld voor een aantal computer-gerelateerde delicten.
2p 33 - Welke juridische mogelijkheid heeft deze man indien hij het niet eens is met de uitspraak van het gerechtshof?
- Beschrijf wat er vervolgens gebeurt indien deze man van deze juridische mogelijkheid gebruik gaat maken.

HA-1034-a-18-1-o 10 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 11

Lees de regels 10 tot en met 34 van tekst 13.
De verdachte heeft zelf informatie over strafbare feiten aangedragen, die
de politie nog niet van hem wist. Een verdachte is niet verplicht dit te
doen. In de wet staat onder andere dat een verdachte recht heeft op een
eerlijk proces en dat hij/zij het recht heeft om in hoger beroep te gaan.
Noem twee andere rechten van een verdachte in het strafproces.
2p 34
Gebruik tekst 13.
In tekst 13 is te herkennen dat het Nederlands strafrecht zowel een
daderstrafrecht als een daadstrafrecht is.
3p 35
Wat is het verschil tussen dader- en daadstrafrecht?
Leg uit op grond van voorbeelden uit tekst 13 dat het strafrecht in
Nederland zowel een daderstrafrecht als een daadstrafrecht is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1034-a-18-1-0
11/11
einde