# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 2
maandag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
maatschappijwetenschappen

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1034-a-17-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Strafrecht op festivals
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 4 en tabel 1 uit het
bronnenboekje.
Inleiding
Op festivals worden drugs gebruikt. In Nederland is het produceren en
verhandelen van drugs in strijd met de wet. In 2014 werd op het
Lowlands-festival voor het eerst een zogenaamde 'strafrechtstraat'
ingesteld. Hier werden festivalgangers met te veel drugs in hun bezit,
direct bestraft (tekst 1). In navolging van Lowlands werd ook op het
Amsterdam Dance Event (ADE) een strafrechtstraat ingesteld (tekst 2 en
tekst 3).
In tabel 1 staan politiecijfers over drugsdeli cten in 2012. In tekst 4 staan
enkele onderzoeksgegevens uit 2013 over ecstasygebruik.

2p 1 Lees de regels 1 tot en met 42 van tekst 1.
Leg uit welke conclusie je uit dit tekstd eel kunt trekken met betrekking tot
de strafbaarheid en strafwaardigheid van drugsgebruik op festivals.
Ondersteun je conclusie met een verwijzing naar de tekst.

2p 2 Lees de regels 43 tot en met 67 van tekst 1.
Het opleggen van straf beoogt verschillende doelen en functies zoals
vergelding.
Leg van twee andere doelen van straf uit dat die nagestreefd kunnen
worden met het opleggen van een geldboete aan iemand die 5 of meer
xtc-pillen heeft.

2p 3 Lees de regels 43 tot en met 67 van tekst 1.
De mogelijkheid voor het opleggen van een strafbeschikking bestaat sinds
1 februari 2008. Voor sommige delinquenten pakt de strafbeschikking
negatief uit. Voor justitie werd een bestaand probleem er kleiner door.
Welk probleem van justitie in Nederland wordt met de strafbeschikking
kleiner? Leg je antwoord uit.

HA-1034-a-17-2-0 2 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 3

Lees tekst 2 en zie de regels 64 tot en met 67 van tekst 1.
Op Lowlands ging bijna 80% van de betrapten ter plekke akkoord met de
boete. Bij het Amsterdam Dance Event was dat minder dan 50%. Dat is
een groot verschil. Terwijl de politie op Lowlands strengere richtlijnen
hanteerde dan in Amsterdam en de boetebedragen niet veel verschilden.
Welk ander gegeven uit tekst 2 kan verklaren dat in Amsterdam de
bereidheid om de boete meteen te voldoen, kleiner was dan op Lowlands?
Leg je antwoord uit.

2p 4 Drugsbezit kan zowel met preventief als met repressief beleid aangepakt
worden.
2p 5 Is de ‘strafrechtstraat’ een voorbeeld van repressief of preventief beleid?
Verklaar je antwoord.

Lees tekst 3.
De minister wil opheldering over een verschil in de richtlijn die in
Amsterdam werd toegepast in vergelijking met de rest van het land.
Leg uit wat de opheldering die de minister wil over dat verschil met de
rechtsstaatgedachte te maken heeft.

2p 6 Theorieën die crimineel gedrag verklaren, kunnen een bepaalde aanpak
ondersteunen.
2p 7 Door welke theorie wordt de harde aanpak van Van der Steur
ondersteund? Leg je antwoord uit.

Bekijk tabel 1.
In tabel 1 staan politiecijfers over het aantal verdachten van
drugdelicten. Politiecijfers geven niet precies weer wat de werkelijke
omvang van de gepleegde criminaliteit is.
3p 8 — Geef twee redenen waarom men op basis van deze tabel niet kan
bepalen hoe groot de werkelijke omvang van de drugscriminaliteit in
2012 was.
— Leg uit welke gegevens men nodig heeft om een aanvullend inzicht te
verkrijgen met preciezere cijfers.

Lees tekst 4.
In het jaarbericht 2015 van de nationale drugsmonitor staat dat er
signalen zijn van een toename van ecstasysgebruik op festivals.
2p 9 — Geef een omschrijving van de differentiële associatietheorie van
Sutherland.
— Leg uit hoe je met behulp van de differentiële associatietheorie van
Sutherland het hoge percentage gebruikers kunt verklaren.

HA-1034-a-17-2-o 3 / 8 lees verder

### Pagina 4

Opgave 2 Politiek en klimaat

Bij deze opgave horen de teksten 5, 6 en 7 uit het bronnenboekje.

Inleiding
De discussie rond het klimaatbeleid van overheden, speelt zich af op
verschillende politieke niveaus. Tijdens de klimaattop in Parijs in
december 2015 worden leden van de Europese Commissie door
lobbyisten uit het bedrijfsleven getrakteerd op een diner (tekst 5). De
internationale waakhonden Corporate Accountability International
(Boston) en Corporate Europe Observatory (Brussel) zouden de
lobbyorganisaties van bedrijven in de fossiele sector scherp in de gaten.
In Nederland kwamen de partijleiders Samsom (PvdA) en Klaver
(GroenLinks) in de aanloop naar de klimaattop met een initiatiefvoorstel
voor een nieuwe klimaatwet (tekst 6). Verschillende politieke partijen in de
Tweede Kamer hebben ieder hun eigen opvattingen over het gewenste
klimaat- en milieubeleid (tekst 7).

1p 10 Lees de regels 1 tot en met 31 van tekst 5.
De Europese Commissie heeft verschillende taken.
Geef een taak van de Europese Commissie waarop de lobby van het
bedrijfsleven is gericht.

Lees de regels 1 tot en met 31 van tekst 5.
Werkgeverskoepel BusinessEurope en de bedrijven die in tekst 5
genoemd worden treden op als pressiegroepen. Pressiegroepen willen,
net als politieke partijen, hun wensen in beleid vertaald zien. Er zijn echter
ook verschillen tussen pressiegroepen en politieke partijen.
2p 11 - Leg aan de hand van een citaat uit de regels 1 tot en met 31 van
tekst 5 uit, welk verschil er bestaat tussen pressiegroepen en politieke
partijen.
- Geef ook nog een ander verschil tussen pressiegroepen en politieke
partijen.

HA-1034-a-17-2-0 4 / 8 lees verder

### Pagina 5

Lees de regels 32 tot en met 74 van tekst 5.
In het spoor van de tabaksproducenten gaf Exxon rond de 30 miljoen uit
aan onderzoekers en activisten die in de media hun twijfels wilden uiten
over het klimaatprobleem. Volgens Tamar Lawrence-Samuel van
Corporate Accountability International blijkt uit de Exxon-affaire dat de
fossiele industrie dezelfde lobbymethoden hanteert als eerder de
tabaksindustrie. 'De tabaksindustrie probeerde de risico's van het roken te
bagatelliseren. En Exxon zou ten aanzien van het klimaatprobleem
hetzelfde bereiken als dat probleem door de media op een andere manier
zal worden gepresenteerd: niet meer als een groot politiek probleem maar
als een onderwerp van een discussie tussen wetenschappers.
2p 12 Welke theorie over de invloed van de media is te herkennen in deze
strategie van Exxon? Leg je antwoord uit.
Lees de regels 1 tot en met 34 van tekst 6.
Samsom en Klaver zijn lid van de Tweede Kamer.
3p 13 — Bij welke hoofdfaak van de Tweede Kamer hoort het maken van een
initiatiefwet?
— Noem nog twee andere formele middelen die de Kamer heeft om deze
taak te kunnen uitvoeren.
Lees de regels 1 tot en met 34 van tekst 6.
4p 14 Leg uit waarom het onbruikelijk is dat een regeringspartij en een
oppositiepartij samen een wetsvoorstel indienen.
Lees de regels 1 tot en met 34 van tekst 6.
Een gezond milieu is een collectief goed.
3p 15 Geef drie kenmerken van een gezond milieu waaruit blijkt dat het een
collectief goed is.
De VVD is huiverig voor het maken van dwingender milieuafspraken
(regels 22 tot en met 24 van tekst 6).
3p 16 — Welke ideologie hangt de VVD aan?
— Verklaar de huiver voor dwingende milieuafspraken op basis van twee
ideeën uit die ideologie.

HA-1034-a-17-2-o
5/8
lees verder ▶▶▶

### Pagina 6

Lees de regels 35 tot en met 72 van tekst 6.
Tekst 6 gaat over de omzetting van wensen ten aanzien van het klimaat in
overheidsbeleid. Het systeemmodel van het politieke proces verdeelt die
omzetting in drie fasen.
4p 17 - Noem de drie fasen van de omzetting.
- Geef bij elk van de drie fasen een actor die in tekst 6 genoemd wordt.
- Leg uit wat elk van de actoren bijdraagt aan die fase in de omzetting.

Gebruik tekst 7.
De standpunten a, b en c in tekst 7 komen uit de verkiezingsprogramma's
van het CDA, de PVV en de SP.
6p 18 - Welk standpunt hoort bij welke partij?
- Beargumenteer je keuze op basis van een kenmerk van de politieke
stroming dat in het standpunt te herkennen is.
- Geef ook de naam van die politieke stroming.

Opgave 3 Computerspellen: onschuldig vermaak?

Bij deze opgave horen de teksten 8, 9 en 10 uit het bronnenboekje.

Inleiding
De invloed van computerspellen op het gedrag van kinderen en jongeren
is regelmatig onderwerp van discussie. Begin 2016 verschenen er twee
onderzoeken met betrekking tot verschillende aspecten van dit
onderwerp.
In tekst 8 komt Karin Fikkers aan het woord. Zij heeft aan de Universiteit
van Amsterdam promotieonderzoek gedaan naar de mogelijke gevolgen
van game-geweld op agressie onder jongeren. Tekst 9 gaat over een
onderzoek van Frans Folkvord van de Radboud Universiteit Nijmegen,
waaruit blijkt dat spelletjes van snoepfabrikanten grote invloed hebben op
kinderen.
Ter bescherming van kinderen tegen schadelijke reclame heeft de
Stichting Media Rakkers, de Jeugd Reclame Wijzer in het leven geroepen
(tekst 10).

Lees tekst 8.
Over de invloed van de media bestaan verschillende theorieën, zoals de
cultivatietheorie, de framingtheorie, de agendasettingtheorie en de
selectieve perceptietheorie.
2p 19 Leg uit welke van deze vier theorieën het beste aansluit bij de
bevindingen van Fikkers. Betrek in je antwoord:
- de naam en een omschrijving van de theorie.
- een gegeven uit tekst 8.

HA-1034-a-17-2-o 6/8 lees verder >>>

### Pagina 7

20 (3p)
Jonge kinderen worden gemakkelijk beïnvloed.
— Geef een omschrijving van het begrip referentiekader.
— Leg aan de hand van het begrip referentiekader uit waarom jonge
kinderen makkelijker beïnvloed kunnen worden door
reclameboodschappen in spelletjes dan ouderen.
— Ondersteun je uitleg met een citaat uit tekst 9.

Lees tekst 9.
Dat reclamemakers in vergelijking met 25 jaar geleden steeds meer
moeite moeten doen om het publiek met hun reclame te bereiken, heeft
onder andere te maken met technologische ontwikkelingen.
21 (2p)
— Noem een technologische ontwikkeling waardoor het kijkgedrag van
mensen is veranderd.
— Leg uit op welke wijze dat veranderde kijkgedrag leidt tot een
probleem voor makers van televisiereclame.

Lees tekst 10.
In tekst 10 is te lezen hoe de Stichting Media Rakkers probeert om
kinderen te beschermen tegen schadelijke reclame. In het voorstel is een
liberaal uitgangspunt te herkennen omdat de regulering aan
de markt overlaat. Er is echter ook een confessioneel uitgangspunt in te
herkennen.
22 (2p)
Welk confessioneel uitgangspunt is te herkennen? Leg je antwoord uit.

Opgave 4 Onrust bij De Telegraaf

Bij deze opgave horen tekst 11 en 12 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Dagbladen en tijdschriften kampen al jaren met verminderde advertentie-
inkomsten en een dalende oplage. In een poging de omzetdaling te
stoppen, kondigt de directie van De Telegraaf in mei 2015 aan dat ze van
plan is om deelredacties als Telesport, De Financiële Telegraaf, Vrouw en
Privé te verzelfstandigen. Dit plan stuit op verzet van de redactie.

Lees de regels 1 tot en met 18 van tekst 11.
De twee problemen die in de tekst worden beschreven (minder
advertentie- en minder abonnees) kunnen elkaar versterken.
23 (2p)
— Noem de naam van dit verschijnsel.
— Leg uit op welke manier deze ontwikkelingen elkaar kunnen
versterken.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1034-a-17-2-0
7 / 8
lees verder

### Pagina 8

3a (4p) Lees de regels 19 tot en met 32 van tekst 11.
Volgens oud-voorzitter van de Bond van Adverteerders ontstaat er weer behoefte aan kwalitatieve, gedegen journalistiek die onafhankelijk is. Dat soort journalistiek past de journalistieke normen toe.
— Geef drie journalistieke normen.
— Leg met behulp van één van die normen uit hoe de kwaliteit van een journalistiek product daarmee wordt gewaarborgd.

2p 25 Lees de regels 33 tot en met 55 van tekst 11.
De directie bekijkt de mogelijkheid om het journalistieke product, De Telegraaf, op te splitsen in een aantal deelproducten die elk een specifieke doelgroep gaan bedienen.
— Met welk begrip wordt dit verschijnsel (het splitsen in deelproducten) aangeduid?
— Welk doel zou de directie met deze verandering kunnen nastreven?

4p 26 Uit tekst 11 blijkt dat er een belangenconflict is tussen directie en redactie van De Telegraaf. De directie van een krant heeft een ander belang dan de redactie. De relatie tussen directie en redactie is vastgelegd in een document.
— Hoe heet het document waarin die relatie tussen directie en redactie is vastgelegd?
— Wat is het belang van de directie en wat is het belang van de redactie?
— Beschermt dat document meer de directie tegen bemoeienis van de redactie of beschermt het document meer de redactie tegen bemoeienis van de directie?

2p 27 Lees tekst 12 en zie tekst 11.
De Telegraaf schrijft in tekst 11 dat een krachtige publieke omroep de uitgevers beconcurreert (regels 15 tot en met 18 van tekst 11). De Telegraaf noemt niet de concurrentie met de commerciële omroepen, terwijl uit tekst 12 blijkt dat het marktaandeel van de commerciële omroepen, samen, groter is dan dat van de publieke omroep.
— Welke concurrentie ervaart De Telegraaf van de Publieke Omroep?
— Waarom wordt de concurrentie van de publieke omroep wel als probleem genoemd en de concurrentie van de commerciële omroep niet?

2p 28 Hoewel er commerciële zenders zijn, houdt de overheid de publieke omroep in stand om een aantal doelstellingen uit de mediawet te realiseren. Onder andere het streven naar pluriformiteit en dat er kwalitatief hoogstaande programma's uitgezonden moeten worden. Geef een andere doelstelling van het mediabeleid die onze overheid probeert te bereiken met de publieke omroep. Leg je antwoord uit.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1034-a-17-2-o
8 / 8
einde