# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijd vak 1
maandag 22 mei
09.00 - 12.00 uur
maatschappijwetenschappen

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1034-a-17-1-o

### Pagina 2

Opave 1 Openbaar Ministerie onder vuur

Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding
In 2015 kwam het Openbaar Ministerie (OM) verschillende keren onder
vuur te liggen. Deze opgave gaat over twee voorbeelden van kritiek op de
werkwijze van het OM. Het eerste voorbeeld gaat over een situatie
waarbij het OM geweldsincidenten van politieagenten in eerste instantie
niet heeft vervolgd, maar door het gerechtshof wordt gedwongen agenten
wel te vervolgen (zie tekst 1). Het tweede voorbeeld gaat over kritiek van
Philippe Remarque, hoofdredacteur van de Volkskrant, op de werkwijze
van het OM in de Valkenburgse zedenzaak (zie tekst 2).

Lees tekst 1.
Door klachten van burgers over gebruik van geweld door politieagenten
neemt het gerechtshof steeds vaker de beslissing om agenten te laten
vervolgen voor ontoelaatbaar politiegeweld.
Leg uit dat deze beslissing van het gerechtshof begrepen kan worden
vanuit de kerngedachte van de rechtsstaat (de achtergrond van de
rechtsstaatgedachte). Noem eerst de kerngedachte van de rechtsstaat.

2p 1
Onder bepaalde voorwaarden mag de politie geweld gebruiken.
Met welk begrip wordt omschreven dat alleen de overheid geweld mag
gebruiken?

1p 2
Gebruik de regels 1 tot en met 14 van tekst 2.
Straffen hebben verschillende doelen. Eén van deze doelen is vergelding.
Leg uit welk ander doel van straffen het OM wilde bereiken volgens de
regels 1 tot en met 14.

2p 3
Gebruik de regels 15 tot en met 34 van tekst 2.
Philippe Remarque heeft kritiek op de werkwijze van het OM. Door deze
werkwijze komt één van de uitgangspunten van het strafprocesrecht
onder druk te staan.
Welk uitgangspunt van het strafprocesrecht komt onder druk te staan
volgens Remarque in het tekstfragment? Leg je antwoord uit.

2p 4
HA-1034-a-17-1-o
2/10
lees verder

### Pagina 3

5 Gebruik de regels 35 tot en met 52 van tekst 2.
De rechter legde de verdachten in veel gevallen één dag gevangenis en
een taakstraf op. Remarque spreekt in dit geval over een ‘trucje’. Toch
heeft de rechtbank zich gehouden aan een beginsel van de rechtsstaat.
- Welk beginsel is dit?
- Geef een reden waarom de schrijver spreekt over een ‘trucje’. Betrek
in je uitleg een gegeven uit het tekstfragment.

Gebruik tekst 2.
Bij het bestrijden van criminaliteit heeft elke macht van de Trias Politica
zijn eigen taak of taken.
6 Noem elke macht van de Trias Politica en geef van elke macht een citaat
uit tekst 2 waarin een taak van die macht naar voren komt.

Opave 2 De politie en sociale media

Bij deze opgave horen de teksten 3 tot en met 5 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over de vraag hoe de politie en de journalistiek
gebruikmaken van sociale media. Berichtgeving via sociale media kan
voor de politie zowel voor- als nadelen hebben.

Gebruik tekst 3 en lees tekst 4.
Uit tekst 3 en 4 blijkt dat de grenzen tussen massacommunicatie en
interpersoonlijke communicatie zijn vervaagd.
7 Leg uit aan de hand van twee gegevens uit tekst 3 hoe massacommu-
nicatie en interpersoonlijke communicatie steeds meer op elkaar zijn gaan
lijken. Betrek in je uitleg twee kenmerken van massacommunicatie.

HA-1034-a-17-1-0
3/10
lees verder

### Pagina 4

Gebruik tekst 3 en 4.
Medewerkers van de Rotterdamse politie hebben een persoonlijk verhaal
gezet op Facebook (zie tekst 3 en 4).
De media vervullen verschillende functies voor het individu, zoals bij het
persoonlijke verhaal van de medewerkers van de Rotterdamse politie:
– de informatiefunctie: lezers op Facebook krijgen informatie over het
werk van de politie en
– de opiniërende functie: lezers op Facebook kunnen zich een mening
vormen over het werk van de politie.
2p 8 Welke twee andere functies van de media voor het individu kan het
persoonlijke verhaal van de agenten vervullen voor de lezers op
Facebook? Leg je antwoord uit.
Gebruik tekst 5.
Nederland is een informatiemaatschappij.
2p 9 Geef twee kenmerken van de informatiemaatschappij en geef bij elk
kenmerk een voorbeeld uit tekst 5.
Gebruik de teksten 3 tot en met 5.
Berichtgeving in de media over het werk van de politie kan zowel een
positief als een negatief effect hebben op de beeldvorming.
2p 10 Leg uit welke theorie over de invloed van de media kan verklaren dat
deze berichtgeving over het politiewerk bij sommige mensen tot een
positief beeld van het politiewerk leidt, terwijl andere mensen juist een
negatief beeld krijgen over het werk van de politie.
Gebruik tekst 3 en 5.
Algemeen Dagblad (zie tekst 3) en De Telegraaf (zie tekst 5) hebben
verhalen die op Facebook stonden, overgenomen.
Dagbladen kun je in verschillende categorieën indelen.
2p 11 Geef aan tot welke categorie dagbladen Algemeen Dagblad en De
Telegraaf behoren.
– Leg uit dat deze verhalen van Facebook aansluiten bij deze categorie
dagbladen.
Gebruik tekst 5.
Stel, dat een leerling-journaliste de opdracht krijgt om een artikel te
schrijven over de gebeurtenissen uit tekst 5. Zij dient daarbij rekening te
houden met journalistieke normen.
4p 12 – Noem twee journalistieke normen.
– Beschrijf aan de hand van gegevens uit tekst 5 hoe de leerlingjournaliste aan elk van deze twee normen zou kunnen voldoen.
HA-1034-a-17-1-o 4 / 10 lees verder

### Pagina 5

Opave 3 Aanvraag referendum over de associatie-
overeenkomst van de Europese Unie met Oekraïne

Bij deze opgave hoort tekst 6 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Deze opgave gaat over het aanvragen van het raadgevend referendum
over de associatieovereenkomst tussen de Europese Unie (EU) en
Oekraïne.
Sinds juli 2015 mogen burgers en organisaties in Nederland op grond van
de Wet Raadgevend Referendum een raadgevend referendum aanvragen
over wetsvoorstellen die het parlement al heeft goedgekeurd. De eerste
organisatie die gebruik heeft gemaakt van de nieuwe wet was het comite
GeenPeil (zie tekst 6). In september 2015 verzamelde GeenPeil via zijn
website en de weblog GeenStijl 427.939 handtekeningen, ruim voldoende
om het referendum over de associatieovereenkomst tussen de EU en
Oekraïne aan te vragen bij de Kiesraad.
Op 6 april 2016 vond dit raadgevend referendum plaats.
De uitslag van het referendum van 6 april 2016 was als volgt: 61% stemde
tegen de associatieovereenkomst tussen de EU en Oekraïne en 38,21%
voor. Het opkomstpercentage kwam uit op 32,28, bij een opkomstdrempel
van 30%.

Gebruik tekst 6.
Er worden twee categorieën knelpunten onderscheiden in het
Nederlandse staatsstelsel:
– knelpunten met betrekking tot het democratische gehalte van het
politieke systeem.
– knelpunten als gevolg van de omgeving van het politieke systeem.
De activiteiten van GeenPeil hebben betrekking op beide categorieën van
knelpunten.

2p 13 Noem één knelpunt met betrekking tot het democratische gehalte van het
politieke systeem dat te herkennen is in tekst 6 en geef het hierbij
behorende citaat uit tekst 6.

2p 14 Noem één knelpunt als gevolg van de omgeving van het politieke systeem
dat te herkennen is in tekst 6 en geef ook het hierbij behorende citaat uit
tekst 6.

HA-1034-a-17-1-0
5/10
lees verder >>>


### Pagina 6

Over het houden van een referendum zijn de meningen verdeeld. Het feit
dat een deel van de kiezers niet begrijpt waarover er precies gestemd
wordt, kan als een argument tegen het houden van een referendum
worden beschouwd. Ook kunnen mensen tegen het houden van een
referendum zijn vanwege de kosten en de vertraging van het politieke
besluitvormingsproces.
2p 15 Geef nog twee andere argumenten tegen het houden van een
(raadgevend) referendum.
Argumenten voor een (raadgevend) referendum zijn onder andere:
– burgers hebben direct invloed op de besluitvorming en
– een referendum draagt bij aan het vergroten van de representativiteit
van het beleid / de politieke besluitvorming.
1p 16 Leg uit dat een raadgevend referendum kan bijdragen aan het vergroten
van de representativiteit van het beleid / de politieke besluitvorming.
2p 17 In artikel 1 van de associatieovereenkomst tussen de EU en Oekraïne
staan de doelstellingen van deze overeenkomst.
Deze doelstellingen komen overeen met de doelstellingen van de EU.
Noem twee doelstellingen van de EU.
Opgave 4 Grenzeloos bellen binnen de Europese Unie
Bij deze opgave horen de teksten 7 en 8 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Als Europees burger kun je vrij reizen tussen de meeste EU-landen, kun
je wonen en werken in een ander EU-land en betaal je in veel EU-landen
met dezelfde munt.
In de wereld van mobiel bellen was het echter een ander verhaal: op dit
terrein waren de grenzen tussen de verschillende EU-lidstaten nog verre
van verdwenen.
De Consumentenbond kwam begin juni 2015 in actie tegen de
roamingkosten (zie tekst 7). Roamingkosten zijn de extra kosten die
providers aan hun klanten in rekening brengen als ze met hun mobiele
abonnement in het buitenland mobiel bellen, sms'en en internetten. Eind
juni 2015 werd er in Brussel een akkoord bereikt om een eind te maken
aan de roamingkosten (tekst 8).
Gebruik tekst 7.
2p 18 De Consumentenbond is een pressiegroep.
Toon aan met behulp van twee gegevens uit tekst 7 dat de
Consumentenbond een pressiegroep is.
HA-1034-a-17-1-o
6 / 10
lees verder

### Pagina 7

Gebruik de regels 6 tot en met 9 van tekst 7.
Het Europees Parlement is voor het afschaffen van de roamingkosten.
Een ander orgaan binnen de Europese Unie ligt dwars.
19 2p Op welk orgaan van de Europese Unie doelt de Consumentenbond met de uitspraak “de EU-lidstaten liggen dwars”?
- Hoe is dit orgaan samengesteld?

Lees tekst 8.
In tekst 8 is in de regels 11 en 24 de naam van een Europees orgaan weggelaten.
20 1p Welk orgaan van de Europese Unie hoort op de puntjes van (1) te staan?

Bij het vak maatschappijwetenschappen worden vier benaderingswijzen gebruikt voor de analyse van maatschappelijke vraagstukken. Eén daarvan is de veranderings- en vergelijkende benaderingswijze. Hieronder staat een aantal veranderingsprocessen (basisbegrippen) die bij deze benaderingswijze horen:
- democratisering;
- duurzame ontwikkeling;
- emancipatie;
- globalisering;
- individualisering;
- privatisering.
21 2p Leg uit van welk veranderingsproces de afschaffing van de roamingkosten in de lidstaten van de EU een voorbeeld is.

HA-1034-a-17-1-o 7 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 5 De kosten van criminaliteit

Bij deze opgave horen de figuren 1 en 2 en tekst 9 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Hoewel de geregistreerde criminaliteit al jaren daalt (zie figuur 1), blijft
veiligheidszorg (zie figuur 2) voor de overheid een grote kostenpost. Mede
om die reden kwam toenmalig staatssecretaris Teeven (Veiligheid en
Justitie) in januari 2014 met een wetsvoorstel om gedetineerden zelf mee
te laten betalen aan de kosten die gepaard gaan met de strafrechtelijke
procedure en de uitvoering van de straf (zie tekst 9). Het voorstel kreeg
veel kritiek van onder andere rechters en advocaten. Hoewel de Tweede
Kamer in juni 2014 met de plannen had ingestemd, besloot het kabinet in
november 2015 om het wetsvoorstel in te trekken.

Gebruik figuur 1.
Omvang van de criminaliteit vast te stellen maken onderzoeksbureaus
zoals het Centraal Bureau voor de Statistiek gebruik van verschillende
kwantitatieve gegevensbronnen of onderzoeksmethoden.
2p 22 a Geef aan op welke gegevensbron het aantal misdrijven uit figuur 1
gebaseerd is.
b De gegevens van welke delictgroep uit figuur 1 zijn vermoedelijk het
meest betrouwbaar? Leg uit waarom dit zo is.

Er zijn verschillende sociologisch-criminologische theorieën die
criminaliteit verklaren zoals de gelegenheidstheorie. Volgens de
gelegenheidstheorie hangt de keuze om wel of geen misdrijf te plegen af
van de situatie, die bepaald wordt door drie factoren. Met behulp van deze
drie factoren van de gelegenheidstheorie kan men verklaren waarom
vermogensmisdrijven zijn afgenomen, zie figuur 1.
3p 23 - Noem deze drie factoren van de gelegenheidstheorie.
- Leg met behulp van een factor van de gelegenheidstheorie uit hoe het
aantal vermogensmisdrijven zoals inbraak in woningen kan dalen.

Gebruik figuur 2.
Bij de activiteit ‘vervolging’ speelt de officier van justitie een belangrijke
rol.
3p 24 Noem drie andere activiteiten uit figuur 2 waarbij de officier van justitie
een van de betrokken actoren is.
Geef bij elke activiteit een omschrijving van de rol of de taak die de
officier van justitie daarbij vervult.

HA-1034-a-17-1-o 8 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 9

Dit is een examenpagina die bestaat uit opgaven. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren. De opgaven verwijzen naar specifieke teksten (tekst 9) en regels (1-23, 24-33, 30-33), en vragen de student om concepten zoals politieke besluitvorming, systeemmodellen, wetsvoorstellen, beleidsvorming, en specifieke politieke partijen (VVD, PvdA) te analyseren. De opgaven 25, 26, 27 en 28 vereisen uitleg en onderbouwing van de antwoorden met betrekking tot deze concepten en teksten. De student wordt gevraagd om de visie van politieke partijen op criminaliteitsbeleid toe te lichten en redeneringen te geven voor bepaalde akkoorden. Een disclaimer onderaan de pagina geeft aan dat de laatste vragen op de volgende pagina staan en verwijst naar externe bronnen voor extra examens.

### Pagina 10

Opgave 6 Het Jeugdjournaal

Bij deze opgave horen tekst 10 en figuur 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Binnen de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) heeft de NOS de
wettelijke taak om nieuwsprogramma's te verzorgen. In 1981, toen het
NOS Journaal zijn 25-jarige jubileum vierde, werd speciaal voor kinderen
tussen de 9 en 12 jaar het Jeugdjournaal opgericht. Nederland was toen
het tweede land ter wereld dat een journaal speciaal voor deze jonge
doelgroep uitzond. In 2016 bestond het Jeugdjournaal alweer 35 jaar (zie
tekst 10).

Gebruik de inleiding en tekst 10.
Zowel de NPO als de commerciële omroepen zenden journaals of
nieuwsprogramma's uit. In tegenstelling tot de NPO hebben de
commerciële omroepen geen apart journaal voor kinderen.
2p 29 Geef een verklaring voor het feit dat de NPO wél een jeugdjournaal heeft.
Betrek in je antwoord:
– een kenmerk van de Mediawet met een gegeven uit de Inleiding of
tekst 10 en
– de wijze van financiering van de NPO.

2p 30 Gebruik tekst 10 en figuur 3.
Geef een verklaring voor het feit dat de commerciële omroepen geen
Jeugdjournaal hebben, maar wel een journaal of nieuwsprogramma voor
volwassenen.
Betrek in je verklaring:
– een gegeven uit tekst 10 en
– een gegeven uit figuur 3.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1034-a-17-1-o
10 / 10
einde