# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2014 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2014/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2014
tijdvak 2
dinsdag 17 juni
13.30 - 16.30 uur
maatschappijwetenschappen

Bij dit examen hoort een bijlage.

Het examen bestaat uit 32 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, wordt aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1034-a-14-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Gewetensbezwaarde ambtenaren
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Op 3 september 2012 ondertekenden diverse politieke partijen het
zogenaamde ‘Roze Stembusakkoord’. In het ‘Roze Stembusakkoord’
legden de partijen vast een aantal kwesties te gaan regelen op het gebied
van de emancipatie van lesbische vrouwen, homoseksuele mannen,
biseksuelen en transgenders (LHBT’ers). Dit gebeurde op initiatief van
GroenLinks en onder begeleiding van het COC Nederland. Het COC
Nederland is een organisatie die opkomt voor de belangen van LHBT’ers.
Een van de afspraken die in het ‘Roze Stembusakkoord’ staat is de
afschaffing van de gewetensbezwaarde ambtenaar, de zogenaamde
‘weigerambtenaar’. In 2012 heeft D66 een wetsvoorstel ingediend dat een
einde moet maken aan het fenomeen van gewetensbezwaarde
ambtenaren. De teksten 1 tot en met 3 gaan hierover.

Lees tekst 1.
Sinds 2001 staat het vraagstuk van de gewetensbezwaarde ambtenaren
regelmatig hoog op de politieke agenda. Of een maatschappelijk
vraagstuk op de politieke agenda komt, hangt af van een aantal vragen.
Welke vragen zijn dit? Noem er drie.
2p 1

Lees tekst 2.
Het proces van politieke besluitvorming kan worden beschreven met het
barrièremodel, zo ook het proces van politieke besluitvorming over de
gewetensbezwaarde ambtenaar. Uit tekst 2 blijkt dat er op 22 februari
2013 al een of meer barrières genomen zijn.
Wat is de eerstvolgende barrière (let op: geen nummer noemen) in dit
proces van politieke besluitvorming die genomen moet worden om tot het
verbod op gewetensbezwaarde ambtenaren te komen? Licht je antwoord
toe met behulp van een citaat van een zin(sdeel) uit tekst 2.
2p 2

Politieke partijen vervullen verschillende functies in het
besluitvormingsproces.
Leg uit welke functie van politieke partijen D66 heeft vervuld.
2p 3

Zie tekst 2.
De Tweede Kamer heeft verschillende formele middelen tot haar
beschikking om haar taken zo goed mogelijk uit te voeren.
Van welk formeel middel heeft D66 gebruikgemaakt? Bij welke taak van
de Tweede Kamer hoort dat middel?
2p 4

HA-1034-a-14-2-o 2/9 lees verder ►►►

### Pagina 3

2p 5 Zie tekst 2.
Bij het voorstel hebben de D66-indieners Dijkstra en Schouw een
'memorie van toelichting' geschreven. In deze toelichting schrijven zij dat
in het geval van gewetensbezwaarde ambtenaren van de burgerlijke stand
een fundamenteel kenmerk van de democratische rechtsstaat in het
geding is, namelijk: het legaliteitsbeginsel.
Leg uit waarom volgens D66 het toestaan van gewetensbezwaarde
ambtenaren in strijd is met het legaliteitsbeginsel. Geef eerst aan wat het
legaliteitsbeginsel inhoudt.
Eind 2012 heeft de Raad van State advies uitgebracht over het voorstel.
De Raad van State was van mening dat een wettelijk verbod op
gewetensbezwaarde trouwambtenaren niet noodzakelijk is.
De beoordeling of er ruimte kan bestaan voor gewetensbezwaarde
ambtenaren kan volgens de Raad van State worden overgelaten aan de
gemeenten.
Uit tekst 2 blijkt dat het wetsvoorstel ondanks dit advies toch behandeld
zal worden in de Tweede Kamer.
2p 6 Noem twee formele middelen die Tweede Kamerleden kunnen inzetten
die het niet eens zijn met dit wetsvoorstel.

Lees tekst 3.
COC Nederland vindt dat het wetsvoorstel geen definitief einde van het
fenomeen van de gewetensbezwaarde ambtenaar bewerkstelligt en wil
dat de Tweede Kamer de kwestie direct definitief regelt. Het COC
Nederland is een pressiegroep.
2p 7 Noem twee machtsmiddelen of -bronnen van het COC die kunnen
bijdragen aan de invloed van het COC op de politieke besluitvorming over
de gewetensbezwaarde ambtenaar. Je moet deze uit de tekst kunnen
afleiden.

Zie tekst 3.
De omgeving van het Nederlandse politieke systeem heeft invloed op de
politieke besluitvorming.
1p 8 Noem een omgevingsfactor die van invloed is op de politieke
besluitvorming over het verbod op gewetensbezwaarde ambtenaren, die
te herkennen is in tekst 3.

### Pagina 4

3a (9p)
Mensen die voor het afschaffen van gewetensbezwaarde ambtenaren zijn én mensen die tegen het afschaffen van gewetensbezwaarde ambtenaren zijn, kunnen om hun gelijk te halen, zich beroepen op eenzelfde kenmerk van de democratische rechtsstaat.
a Noem een kenmerk van de democratische rechtsstaat waarop beide groepen zich kunnen beroepen.
b Geef aan hoe mensen die voor het afschaffen van gewetensbezwaarde ambtenaren zijn, zich op dit kenmerk kunnen beroepen.
c Geef ook aan hoe mensen die tegen het afschaffen van gewetensbezwaarde ambtenaren zijn, zich op dit kenmerk kunnen beroepen.

10 (2p)
De VVD en de PvdA behoren tot twee verschillende politieke stromingen, maar steunen beide het wetsvoorstel van D66 over gewetensbezwaarde ambtenaren.
a Geef een voorbeeld van een ideologisch uitgangspunt op basis waarvan de VVD het wetsvoorstel van D66 over gewetensbezwaarde ambtenaren kon steunen.
b Geef een voorbeeld van een ander uitgangspunt op basis waarvan de PvdA het wetsvoorstel van D66 over gewetensbezwaarde ambtenaren kon steunen.

Politieke partijen en standpunten kunnen op verschillende manieren ingedeeld worden. Twee mogelijke indelingen zijn:
– conservatief of progressief
– confessioneel of niet-confessioneel

11 (1p)
Is wat D66 met het wetsvoorstel over gewetensbezwaarde ambtenaren wil bereiken volgens jou conservatief of progressief te noemen? Licht je antwoord toe met behulp van de definitie van het door jou gekozen begrip.

12 (1p)
Leg uit of het wetsvoorstel volgens jou beter bij confessioneel of bij niet-confessioneel past.

### Pagina 5

Opgave 2 Massamedia

Bij deze opgave horen de teksten 4 tot en met 6 uit het bronnenboekje.

Inleiding
De afgelopen jaren maakte de levensbeschouwelijke omroep HUMAN
samen met de redactie van het onderzoeksprogramma Argos van de
VPRO een serie afleveringen over het onderwerp medialogica.
Zowel het radioprogramma Argos als de tv-serie Medialogica zijn gemaakt
op basis van onderzoeksjournalistiek. Tekst 4 is een deel van een
interview met de eindredacteur van het onderzoeksprogramma Argos.
Een van de afleveringen van de serie Medialogica ging over taakstraffen
(tekst 5). De levensbeschouwelijke omroep HUMAN wordt volgens de
bezuinigingsplannen die staatssecretaris Dekker in december 2012 aan
de Tweede Kamer stuurde, vanaf 2016 niet meer gefinancierd (tekst 6).

Lees tekst 4.
Nieuws is het resultaat van een selectieproces. Voor de consument het
nieuws gepresenteerd krijgt, passeert het meerdere filters.
Noem twee filters die zijn te herkennen in tekst 4. Geef bij ieder filter een
bijpassend citaat met regelnummers.

Zie tekst 4.
In tekst 4 zegt Kees van den Bosch dat het belangrijk is dat er mensen
zijn “Van wie je erop kunt vertrouwen dat ze iets goed uitzoeken en dat
wanneer zij iets vertellen, het ook waar is” (regels 39-42).
Onderzoeksjournalistiek moet voldoen aan een aantal journalistieke
normen om zo betrouwbaar en objectief mogelijk te zijn.
3p 14 a Geef een journalistieke norm die te herkennen is in de regels 53-75
van tekst 4. Geef bij deze journalistieke norm ook een passend citaat
met regelnummers.
b Noem nog een andere journalistieke norm.

Zie tekst 4.
Het is duidelijk dat het onderzoeksprogramma Argos de
onderzoeksfunctie vervult. Massamedia kunnen nog andere functies
vervullen, zoals de informatieve functie. Binnen deze brede
informatieve functie zijn verschillende functies te onderscheiden.
4p 15 Noem twee van deze functies die te herkennen zijn in tekst 4. Onderbouw
je keuze voor de betreffende functie met behulp van een passend citaat.

HA-1034-a-14-2-o 5 / 9 lees verder

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Medialogica'. Er worden vijf vragen gesteld, variërend in punten (aangegeven met '2p' of '4p'). De vragen verwijzen naar teksten (tekst 5 en tekst 6) en specifieke regels binnen die teksten. De onderwerpen die aan bod komen zijn: de rol van media in berichtgeving, de journalistiek, invloed van media, mediabeleid, de identiteit van publieke omroepen, en commerciële omroepen. De student wordt gevraagd om uit te leggen, te redeneren, te vergelijken en te onderbouwen op basis van de aangeleverde teksten en concepten uit de communicatiewetenschap. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen op deze pagina. De tekst bevat een citaat en verwijst naar politieke gebeurtenissen en mediapublicaties.

### Pagina 7

Dit document is een opgavenpagina met de titel 'Opgave 3 Criminele meisjes en vrouwen'. De inhoud is een tekst die de studenten moeten lezen en analyseren. Er worden geen grafieken, tabellen of andere visuele elementen getoond. De tekst behandelt de methoden om criminaliteit te meten, met een focus op kwantitatieve onderzoeksmethoden, en specifiek de factoren die bijdragen aan criminaliteit bij meisjes. Er wordt verwezen naar 'tekst 7' uit een bronnenboekje. De student wordt gevraagd om, op basis van de tekst, twee kwantitatieve onderzoeksmethoden te identificeren, een passend citaat te vinden en deze methoden te verklaren. Verder moeten studenten een psychologische verklaring voor crimineel gedrag bij meisjes geven, gerelateerd aan de concepten 'neutralisatie' en de invloed van opvoeding en individuele kenmerken. Tot slot wordt de student gevraagd om de rol van de Europese Unie en de Raad van Europa in de aanpak van georganiseerde misdaad te beschrijven, aan de hand van een persbericht. Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet expliciet aanwezig, behalve de analyse van onderzoeksmethoden en psychosociale factoren.

### Pagina 8

Opave 4 Opsporingsberichtgeving

Bij deze opgave horen de teksten 8 en 9 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Een van de middelen die een officier van justitie kan inzetten in het opsporingsonderzoek is opsporingsberichtgeving. Via opsporings-
berichtgeving vragen Openbaar Ministerie en politie via de media het
publiek om hulp om voor het onderzoek relevante informatie te verkrijgen.
Het vertonen van filmbeelden van een delict is een voorbeeld van
opsporingsberichtgeving. Het OM kan besluiten om filmbeelden van een
delict te vertonen (tekst 8). De rechtbank kan oordelen dat het uitzenden
van filmbeelden niet op zijn plaats was (tekst 9).

Lees tekst 8.
Bij de opsporingsberichtgeving 'nieuwe stijl', zoals geschetst in tekst 8,
kan zich het dilemma van de rechtsstaat voordoen.
4p 25 Leg uit hoe het dilemma van de rechtsstaat aan de orde kan komen bij het
vertonen, door het OM, van beelden van ernstige delicten.

Vanaf het einde van de vorige eeuw heeft de overheid (steeds meer) een
integraal veiligheidsbeleid ontwikkeld. Een voorbeeld daarvan is
Burgernet.
2p 26 Leg uit dat het vertonen van beelden van ernstige delicten past in de
ontwikkeling naar een steeds meer integraal veiligheidsbeleid.

2p 27 Leg uit dat de opsporingsberichtgeving zoals beschreven in tekst 8, zowel
een preventieve als een repressieve werking kan hebben.

Zie tekst 8.
Er bestaan verschillende theorieën over de oorzaken van criminaliteit.
Eén van deze theorieën is de rationele keuzetheorie.
2p 28 a Geef een beschrijving van de rationele keuzetheorie.
b Leg vervolgens uit dat je met behulp van de rationele keuzetheorie de
aanpak van het OM, om beelden van ernstige misdrijven uit te zenden,
kunt onderbouwen.

Zie de kop van tekst 8.
Het Openbaar Ministerie laat de opsporingsberichtgeving niet uitzenden
voor de kijkcijfers. Diverse media hebben echter wel behoefte aan hoge
kijkcijfers. Deze behoefte heeft een belangrijke invloed op de
beeldvorming over criminaliteit.
2p 29 Leg het verband uit tussen de behoefte van massamedia aan hoge
kijkcijfers en de beeldvorming over criminaliteit.

HA-1034-a-14-2-0
8/9
lees verder

### Pagina 9

Lees tekst 9.
Uit tekst 9 blijkt dat er bij de aanpak van criminaliteit een spanningsveld
kan ontstaan tussen de verantwoordelijkheden van de verschillende
machten van de trias politica.
30 a Tussen de verantwoordelijkheden van welke twee machten is er in dit
geval een spanningsveld?
b Leg uit welke spanning er tussen de verantwoordelijkheden van deze
twee machten is.

Zie tekst 9.
De rechter heeft de hoofddachte tot 10 maanden cel veroordeeld. Om
iemand te veroordelen tot een straf, moet er aan een aantal voorwaarden
voldaan zijn. Zo moet het feit strafbaar zijn, moeten alle bestanddelen van
het gedrag binnen de delict-omschrijving vallen.
31 Noem twee andere voorwaarden waaraan voldaan moet zijn voordat een
rechter iemand kan veroordelen tot een straf.

Zie tekst 9.
Bij strafrecht kunnen we een onderscheid maken tussen daad(straf)recht
en dader(straf)recht.
32 Leg uit of de straf(fen) en de motivering die de rechtbank hiervoor geeft,
overwegend passen bij daad(straf)recht of bij dader(straf)recht. Betrek in
je antwoord het verschil tussen beide.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1034-a-14-2-o einde