# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2011
tijd vak 1
donderdag 26 mei
9.00 - 12.00
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Het examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1034-a-11-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Onderwijsvrijheid en onderwijskansen

Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 5 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Al sinds de jaren tachtig staat het vraagstuk van 'zwarte' en 'witte' scholen op de
publieke en politieke agenda. In elf steden nemen gemeentebesturen proeven
om scholen meer te mengen. Nijmegen gaat hierin het verst (zie tekst 1).
Volgens critici zijn deze maatregelen in strijd met de grondwettelijke vrijheid van
onderwijs (tekst 2). In de vaste Tweede Kamercommissie voor Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap is begin 2010 uitgebreid gesproken over onderwijs-
gelijkheid en onderwijskansen (tekst 3). Veel sprekers stelden dat het niet alleen
maar ging om 'zwarte' en 'witte' scholen, maar dat bij segregatie met name
verschillen spelen tussen kansarme en kansrijke. In dit debat werd regelmatig een
artikel in NRC Handelsblad aangehaald (tekst 4). Ook ouders zelf nemen
initiatieven om te zorgen voor een meer gemengde populatie van leerlingen
(tekst 5).

2p 1 Lees de regels 1 tot en met 31 van tekst 1.
Leg uit dat het in Nijmegen bij de problematiek rond de scholen gaat om een
politiek probleem. Gebruik in je toelichting twee gegevens uit tekst 1.

2p 2 Zie de regels 19 tot en met 31 van tekst 1.
Het proces van politieke besluitvorming in de gemeente Nijmegen kan
beschreven worden volgens het systeemmodel van politieke besluitvorming.
In welke fase van het model is het besluitvormingsproces gekomen gezien
tekst 1? Licht je antwoord toe.

Sommigen spreken in de discussie over 'zwarte' en 'witte' scholen van een
scheiding tussen scholen met kansarme en kansrijke leerlingen, anderen
spreken van segregatie naar etnische afkomst.
In Nederland werd het onderwijs lange tijd getypeerd door een (zekere mate
van) segregatie naar levensbeschouwing.
2p 3 Op welk voor Nederland kenmerkend sociaal-cultureel verschijnsel wordt hier
gedoeld?
Leg uit hoe dit verschijnsel in het onderwijs tot uitdrukking komt.

Lees tekst 2.
De confessionele partijen hebben in het verleden gestreden voor het beginsel
van onderwijsvrijheid en voor de financiële gelijkstelling van openbaar onderwijs
en bijzonder onderwijs. Het resultaat van deze 'schoolstrijd' is neergelegd in
artikel 23 van de Grondwet. Hierin kun je ook het confessionele idee van de
gespreide verantwoordelijkheid herkennen.
3p 4 Wat houdt het idee van gespreide verantwoordelijkheid in? Laat met behulp van
twee zinsneden uit artikel 23 zien hoe het idee van de gespreide
verantwoordelijkheid in artikel 23 tot uitdrukking komt.

HA-1034-a-11-1-0 2 lees verder ▶▶▶

### Pagina 3

Zie tekst 2.
(Openbaar) onderwijs is een (semi-)collectief goed.
Welk kenmerk van dit collectief goed herken je in tekst 2?
Geef nog een ander kenmerk van een collectief goed dat van toepassing is op
onderwijs.

Lees fragment 1 van tekst 3.
De toenmalige staatssecretaris Dijksma (Onderwijs Cultuur en Wetenschap),
vond het verstandig dat Nijmegen ook het huisvestingsbeleid bij het
onderwijsbeleid betrekt.
Leg in dit verband het begrip 'verkokering' uit.

Lees fragment 2 van tekst 3.
Leg met behulp van fragment 2 uit dat de opvatting dat 'zwarte scholen slechte
scholen zijn' te beschouwen is als een vooroordeel. Geef eerst twee kenmerken
van een vooroordeel.

Lees de standpunten A, B en C in tekst 3.
Enkele sprekers merkten op dat de discussie liep volgens de vanouds bekende
ideologische lijnen. In de standpunten A, B en C zijn de meningen samengevat
van partijen die drie verschillende stromingen vertegenwoordigen. Er is één
christendemocratisch, één liberaal en één sociaaldemocratisch standpunt.
Welke stroming hoort bij welk standpunt?
Geef bij elk van de drie standpunten aan welk kenmerk uitgangspunt van de
gekozen stroming te herkennen is.

De Tweede Kamer doet haar werk ook in vaste commissies. Het parlement heeft
een aantal hoofdtaken, waaronder de beleidsbepalende taak.
Welke twee andere hoofdtaken heeft de Tweede Kamer?

Lees tekst 4.
Vijf sprekers (van verschillende politieke kleur) haalden tijdens het debat een
artikel van Vink aan ter ondersteuning van hun standpunten. Het artikel (tekst 4)
werd een aantal dagen voor het debat in NRC Handelsblad gepubliceerd.
Massamedia hebben een aantal functies in het proces van politieke
besluitvorming.
Welke twee functies herken je in tekst 4?
Geef voor elk van beide functies een voorbeeld uit de tekst.

Lees tekst 5.
Naast de politiek nemen ook burgers initiatieven om het probleem van 'zwarte'
en 'witte' scholen aan te pakken. Tekst 5 gaat over de Stichting Kleurrijke
Scholen, een stichting van ouders die zich inzetten voor een meer gemengde
populatie van leerlingen. Deze stichting is te beschouwen als een pressiegroep.
Welke twee kenmerken van een pressiegroep zijn te herkennen in de tekst?
Noem bij elk kenmerk een voorbeeld uit de tekst.

### Pagina 4

Zie tekst 5.
De Stichting Kleurrijke Scholen heeft haar doel om meer gemengde scholen in
Nederland te krijgen, nog niet bereikt. In het barrièremodel wordt het proces
beschreven of en hoe een maatschappelijk probleem leidt tot overheidsbeleid.
Uit tekst 5 kun je afleiden dat de eerste twee barrières blijkbaar door de stichting
met succes genomen zijn.
4p 12 Leg uit welke twee barrières de stichting met (gedeeltelijk) succes heeft
genomen.
Ondersteun je antwoorden met behulp van de tekst.

Opgave 2 Crisis in krantenland?

Bij deze opgave horen tabel 1 en grafiek 1 en de teksten 6 tot en met 8 uit het
bronnenboekje.

Inleiding
De oplages van de gratis en betaalde dagbladen blijven dalen (tabel 1 en
grafiek 1). Ook radio- en tv-zenders staan onder financiële druk. Wat zijn de
oorzaken en wat de gevolgen van de crisis in deze branches? (tekst 6).
De commissie-Brinkman adviseerde de minister over de wijze waarop de
overheid uitgaven kan helpen bij het innoveren van kranten en deed een
aantal aanbevelingen (tekst 7). Ten slotte komt de vraag aan de orde: is er met
de komst van internet nog wel behoefte aan (kwaliteits)journalistiek? (tekst 8).

Bekijk tabel 1.
3p 13 In tabel 1 zijn de landelijke dagbladen opgenomen. Je kunt dagbladen op
verschillende manieren indelen, bijvoorbeeld in massakranten en kaderkranten.
Deel de negen landelijke betaalde dagbladen uit tabel 1 in volgens de indeling
‘krantenkrant’ of ‘populaire massakrant’.

Bekijk tabel 1.
2p 14 Geef van elk van de twee onderstaande beweringen aan of deze juist is of
onjuist. Gebruik gegevens uit tabel 1 om je keuzes toe te lichten.
1 Alle landelijke dagbladen met een liberale kleur zien hun oplage dalen.
2 Alle landelijke dagbladen van orthodox-christelijke signatuur zien hun oplage
dalen.

Lees de regels 1 tot en met 41 van tekst 6.
Het verlies van lezers kan leiden tot een lagere oplage (regels 15-17).
2p 15 Beschrijf de volgende twee stappen in de ‘neerwaartse oplagespiraal’ en betrek
bij elke stap een of meer regels uit de tekst.

HA-1034-a-11-1-o
4
lees verder

### Pagina 5

De commissie-Brinkman stelt in haar eindrapport: "De Tijdelijke Commissie
Innovatie en Toekomst Pers heeft ervaren dat de perssector er in Nederland in
economische zin slecht voorstaat, en maakt zich zorgen over de toekomst van
de journalistiek. Deze is essentieel voor de goede werking van een democratie,
terwijl de ‘nieuwe media’ (...) nog onvoldoende (...) voorzien in de essentiële
functies."

2p 16 Geef twee redenen waarom ‘pluriforme, betrouwbare en kwalitatief goede
informatievoorziening’ van wezenlijk belang is voor een democratische
samenleving.

Lees tekst 7.
De commissie-Brinkman deed een aantal aanbevelingen hoe media te
innoveren. Critici van aanbeveling 1 vinden dat de internetgebruiker niet hoeft te
betalen voor de financiële nood van de krant. Al eerder (met het instellen van
het Stimuleringsfonds voor de Pers) vochten voor- en tegenstanders een
principieel debat uit over de rol van de overheid op het terrein van de pers.
2p 17 Geef een argument vóór en een argument tegen het steunen van de pers door
de overheid.

Lees de regels 42 tot en met 57 van tekst 6.
De economische crisis van 2008 gaat ook aan andere takken van journalistiek
niet voorbij. Ook journaaldiensten bij radio en televisie ontkomen niet aan
bezuinigingen. RTL Nieuws blijkt het het moeilijkst te hebben.
2p 18 Geef een reden waarom RTL (Nieuws) gevoeliger is voor een economische
crisis dan NOS (Nieuws).

De programmawisseling van BNR (regel 60) past binnen de kritiek van
J. Blokker en anderen op de Nederlandse journalistiek. Zij vragen zich af of de
actuele dagbladen niet beter een ‘crisis van de journalistiek’ genoemd kan
worden. Kwaliteitsjournalistiek moet steeds voldoen aan een aantal
journalisitieke normen, bijvoorbeeld aan de norm ‘het scheiden van feiten en
meningen’.
2p 19 Noem twee andere journalistieke normen waaraan kwaliteitsjournalistiek moet
voldoen.

Lees de regels 1 tot en met 14 van tekst 8.
De vraag is of burgers met de komst van internet nog wel kwaliteitsjournalistiek
nodig hebben. Zij kunnen zelf hun krant samenstellen uit al het nieuws dat
internet hun biedt. Maar Van Groesen wijst daarbij op het gevaar van “het
versmalde venster van zijn favoriete nieuws”.
2p 20 Bij welk begrip uit de communicatiewetenschap sluit de bovenstaande
opmerking van Van Groesen het beste aan?
Licht dit begrip toe en betrek daarbij ook het begrip referentiekader.

Lees de regels 24 tot en met 42 van tekst 8.
Van Groesen constateert dat de dagbladsector te markgericht is geworden.
Welke twee gevolgen van de markgerichtheid herken je in de regels 24-42?
Licht elk van beide antwoorden toe met een citaat.
2p 21

HA-1034-a-11-1-o 5 lees verder


### Pagina 6

Opgave 3 Nederland tegen terrorisme

Bij deze opgave hoort tekst 9 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Naar aanleiding van de aanslagen in New York (2001), Madrid (2004) en Londen
(2005) is ook in Nederland terrorisme uitgegroeid tot één van de belangrijkste
onderwerpen op de veiligheidsagenda en zijn verschillende maatregelen
genomen om Nederland beter te beveiligen tegen een terroristische aanslag.
Met de moord op de filmmaker Theo van Gogh op 2 november 2004 kreeg
Nederland voor het eerst zelf te maken met een terroristische aanslag,
geïnspireerd door de 'gewelddadige jihad'. Naast de massale blijken van
afschuw over de moord, leidde deze gebeurtenis ook tot angst voor een
verscherping van de binnenlandse verhoudingen.
Volgens een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (2009) maakt
meer dan veertig procent van de Nederlanders zich zorgen over een
terroristische aanslag in het eigen land (dat is boven het Europese
landengemiddelde).
In een interview (tekst 9) gaat Rik Coolsaet, hoogleraar Internationale
Betrekkingen aan de universiteit van Gent, in op deze angst voor terrorisme en
 }^{\text{be pleit terrorisme in een perspectief te plaatsen. }}

2p 22 Lees de regels 1 tot en met 29 van tekst 9.
Terrorisme beoogt angst onder de bevolking te zaaien.
Noem twee voorbeelden van immateriële 'schade' waartoe
(internationaal) terrorisme kan leiden.

Media willen mensen informeren over belangrijke maatschappelijke
verschijnselen zoals terrorisme.
2p 23 Welk ander belang kunnen media hebben naast een journalistiek belang bij
berichtgeving over terrorisme en criminaliteit? Licht je antwoord toe.

Lees de regels 30 tot en met 52 van tekst 9.
Coolsaet constateert: de publieke opinie associeert terrorisme met moslims,
terwijl de feitelijke cijfers van terrorisme in Europa dat niet rechtvaardigen.
2p 24 Geef een mogelijke verklaring voor deze beeldvorming in de publieke opinie
vanuit het begrip 'mediaraame'.

Lees de regels 53 tot en met 63 van tekst 9.
Om terrorisme beter te kunnen bestrijden, werd de wetgeving aangepast.
(Zo is er nu de Wet Terroristische Misdrijven met daarin een verbod op het
samenspannen ter voorbereiding op een terreuraanslag en een verbod op het
werven van mensen voor een gewapende strijd in het buitenland.)
Nieuwe wetgeving is noodzakelijk op grond van het legaliteitsbeginsel.
2p 25 Leg uit wat het legaliteitsbeginsel inhoudt.
Leg vervolgens uit dat het legaliteitsbeginsel een noodzakelijk beginsel is voor
de rechtsstaat(gedachte).

HA-1034-a-11-1-o
6
lees verder ►►►

### Pagina 7

Coolsaet vindt dat inlichtingen- en politiediensten de mogelijkheid moet worden
gegeven om terreuraanslagen te verhinderen. In Nederland zijn bijzondere
opsporingsbevoegdheden ingevoerd op basis waarvan aan ‘vroegsporing’ kan
worden gedaan. Een voorbeeld daarvan is het inzetten van politie-infiltranten of
andere opsporingsambtenaren, die in het criminele circuit binnendringen zonder
dat (er al) sprake is van formele verdachten.
26
Noem nog twee andere voorbeelden van bijzondere opsporingsbevoegdheden
om terrorisme te bestrijden.

Opsporingsbevoegdheden mogen alleen worden ingezet wanneer er formeel
sprake is van een verdachte.
Bijzondere opsporingsbevoegdheden kunnen worden ingezet voordat er formeel
sprake is van een verdachte.
27
Geef een omschrijving van het begrip ‘verdachte’ zoals in het algemeen wordt
gehanteerd.
Leg aan de hand van een voorbeeld uit dat bij de bestrijding van terrorisme het
begrip ‘verdachte’ verruimd is.

In hetzelfde interview (niet in tekst 9 opgenomen) stelt Coolsaet:
“Ik constateer dat in Nederland juristen veel uitgesproken kritiek hebben op een
mogelijke ‘big brother-staat’ door de antiterreurisme-wetgeving.” Hij doelt op het
maatschappelijk debat dat in Nederland ontstond naar aanleiding van de
verscherpte antiterreurisme-wetgeving.
28
Welk dilemma van de rechtsstaat heeft centraal gestaan in dit maatschappelijke
debat?
Licht dit dilemma vervolgens toe met behulp van een voorbeeld van een nieuwe
opsporingsbevoegdheid bij terrorismebestrijding.

29
Lees de regels 64 tot en met 77 van tekst 9.
De interviewer stelt dat het antiterreurismebeleid averechts zou kunnen werken.
Met welke theorie over de oorzaak van criminaliteit kan je dit standpunt
ondersteunen? Licht je antwoord toe.

30
Lees de regels 78 tot en met 100 van tekst 9.
Welke theorie over oorzaken van criminaliteit herken je in de conclusies van de
AIVD? Licht je antwoord toe.

31
Lees de regels 101 tot en met 130 van tekst 9.
Om ervoor te zorgen dat een verdachte daadwerkelijk kan worden bestraft, moet
de tenlastelegging heel zorgvuldig worden opgesteld.
Welke actor heeft in het strafproces de taak om te zorgen voor de omschrijving
van het delict in de tenlastelegging?
Noem ook twee andere taken van deze actor binnen de opsporingstaak of de
vervolgingstaak tijdens het strafrechtelijk (voor)onderzoek.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1034-a-11-1-o
7
lees verder

### Pagina 8

Zie de regels 101 tot en met 124 van tekst 9.
Als niet alle bestanddelen uit de delictomschrijving zijn bewezen, moet bij
gebrek aan bewijs vrijspraak volgen.
Of op bepaald gedrag een straf volgt, hangt af van nog meer factoren.
32 Noem twee andere voorwaarden waaraan voldaan moet zijn voordat een straf
kan worden opgelegd.

Lees de regels 131 tot en met 154 van tekst 9.
Bij de bestrijding van criminaliteit kunnen twee vormen van overheidsbeleid
worden onderscheiden: een repressieve en een preventieve aanpak. In de
regels 145-149 stelt Rik Coolsaet dat een eenzijdige repressieve aanpak te
weinig oplevert.

33 Geef twee andere citaten waaruit blijkt dat hij een meer preventieve aanpak van
terrorisme voorstaat.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1034-a-11-1-o* 8 einde ■