# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2006 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2006/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
maatschappijleer
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 06
Tijdvak 1
Donderdag 1 juni
9.00-12.00 uur
Vragenboekje
Voor dit examen zijn maximaal 90 punten te
behalen; het examen bestaat uit 37 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een bronnenboekje.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of
uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
600023-1-650
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Vrouwenbladen

Bij deze opgave horen teksten 1 en de afbeeldingen 1 en 2 uit het bronnenboekje.

2p 1 Leg uit dat in de eerste zin van alinea 2 (regels 6-7) een stereotypbeeld van vrouwenbladen wordt gegeven. Behandel in je antwoord twee kenmerken van stereotypering.

Lees verder de regels 7 tot en met 47 van tekst 1.
Directeur van het Persmuseum Angélie Sens is geïnteresseerd in de vraag welke betekenis
vrouwenbladen hebben voor de lezeressen en hun omgeving (regels 20-21).
Naast het bieden van ontspanning en de sociale functie 'mee kunnen praten' hebben de
vrouwenbladen voor lezeressen ook andere functies. Een aantal is in het artikel te
herkennen.
(N.B. niet bedoeld worden de maatschappelijke functies van de massamedia zoals de
socialiserende functie.)
4p 2 Geef twee andere functies van vrouwenbladen voor hun lezeressen dan de al genoemde. Leid van beide functies een voorbeeld af uit de regels 7-47.

3p 3 Lees tekst 1 en zie de afbeeldingen 1 en 2. Welke selectiecriteria hanteert een redactie bij de keuze van de inhoud van vrouwenbladen? Noem er drie. Licht elk criterium toe met een citaat of gegeven uit tekst 1, afbeeldingen 1 en 2.

In de tekst staat dat vrouwenbladen in de zeventig jaar van hun bestaan "soms motor, soms spiegel van de samenleving, bij tijden trendsettend of eerder trendvolgend" waren (regels 68-70).
Soms liepen vrouwenbladen dus voorop bij veranderingen. In de regels 37-40 wordt bijvoorbeeld een verband gelegd tussen het gebruik van de pil, de geboortebeperking en de aandacht ervoor in de vrouwenbladen.
Er bestaan verschillende theorieën over de effecten van de media. Eén van deze theorieën is de agendatheorie. Met deze theorie valt de toegenomen acceptatie door vrouwen van het gebruik van de pil als voorbehoedsmiddel gedeeltelijk te verklaren.
3p 4 Geef eerst een beschrijving van wat de agendatheorie inhoudt en leg vervolgens met behulp van die theorie uit, wat de rol van de vrouwenbladen kan zijn geweest bij de acceptatie door vrouwen van het gebruik van de pil.

Zie de regels 71 tot en met 95.
Uit de tekst wordt duidelijk dat uitgeverijen op de markt van vrouwenbladen bedrijfsmatig handelen, onder andere door middel van marktsegmentering.
2p 5 Wat wordt bedoeld met marktsegmentering? Geef van marktsegmentering twee voorbeelden uit de tekst.

In regel 91 worden de adverteerders genoemd.
2p 6 Leg het belang van adverteerders uit voor de oplage van een (vrouwen)blad.

Zie de regels 97 tot en met 110.
In deze regels wordt gesproken over een vrouwenblad als "je beste vriendin".
Vrouwenbladen geven een tijdsbeeld van de maatschappij. Vrouwenbladen hebben zo een
socialiserende rol.
2p 7 Leg aan de hand van de regels 97-110 uit hoe vrouwenbladen een rol spelen in het
socialisatieproces. Geef in het antwoord een omschrijving van het begrip socialisatie.

Vrouwenbladen worden tot de massacommunicatie gerekend.
2p 8 Geef twee redenen waarom een vrouwenblad gerekend wordt tot de massacommunicatie.

600023-1-65o
2
Lees verder


### Pagina 3

2p 9 ☐ Noem twee andere categorieën dagbladen en geef van elke categorie een voorbeeld met de naam van een dagblad.
Opgave 2 Publieke omroep onderzocht
Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.
Op 2 april 2004 presenteerde een commissie onder voorzitterschap van Rinnooy Kan een onderzoeksrapport over het functioneren van de publieke omroep in de eerste helft van de concessieperiode 2000-2005. In tekst 2 reageert staatssecretaris Van der Laan (verantwoordelijk voor het mediabeleid) op dit evaluatierapport in een brief aan de Tweede Kamer.
Lees de regels 1 tot en met 17 van tekst 2.
Van der Laan vergelijkt de publieke omroep met een voetbalteam. Zoals een voetbalteam bestaat uit verschillende spelers, bestaat de publieke omroep uit verschillende zendgemachtigden, waaronder omroepverenigingen.
2p 10 ☐ Noem vijf verschillende ‘spelers’ uit het team van de publieke omroep: drie omroepverenigingen en twee andere zendgemachtigden.
Omroepverenigingen vormen van oudsher de basis van de publieke omroep in ons land. In 2004 zijn nog twee omroepverenigingen toegelaten tot het publieke bestel. Om zendtijd te krijgen, moeten omroepverenigingen voldoen aan een aantal wettelijke eisen.
2p 11 ☐ Noem twee wettelijke eisen waaraan een publieke omroepvereniging moet voldoen.
Lees de regels 18 tot en met 30 van tekst 2.
Het team als geheel streeft naar een bepaald resultaat. Het doel van de publieke omroep is om “met een hoogstaand en gevarieerd programma-aanbod een rol te spelen voor alle burgers” (regels 27-30).
1p 12 ☐ Welk algemeen uitgangspunt van het mediabeleid van de overheid valt in de regels 27-30 te herkennen?
2p 13 ☐ Geef twee argumenten waarom de publieke omroep met een “hoogstaand en gevarieerd programma-aanbod” belangrijk is voor het democratisch functioneren van de samenleving.
Lees de regels 31 tot en met 42.
“De commerciële concurrentie is sterker dan ooit.”
2p 14 ☐ Noem twee gevolgen die de publieke omroep ondervindt van de concurrentie van de commerciële zenders.
600023-1-650
3
Lees verder

### Pagina 4

Opave 3: Meer onrust over minder sociale zekerheid (mens en
werk en politieke besluitvorming)

Bij deze opgave horen de teksten 3 tot en met 9 uit het bronnenboekje.

Inleiding

foto 1

[FIGUUR: Een menigte demonstreert op het Museumplein in Amsterdam. Mensen met vlaggen en spandoeken zijn te zien, evenals een podium met sprekers. Het is een zonnige dag en de sfeer lijkt energiek.]

Demonstratie op het Museumplein te Amsterdam. Opgeroepen door de vakcentrales onder
het motto "Nederland verdient beter". Deze demonstratie vond plaats op 2 oktober 2004.
Ze was de grootste in Nederland gehouden demonstratie sinds 1983.

bron: foto http://www.nederlandverdientbeter.nl/

Deze opgave gaat over de voorgeschiedenis en de gevolgen van de grootste demonstratie
die de vakcentrales in de recente jaren in Nederland organiseerden. De centrales kregen op
2 oktober 2004 volgens een schatting van de vakbonden 300.000 mensen in beweging om te
protesteren tegen het kabinetsbeleid. De vakcentrales en de overheid konden het niet eens
worden over de ontwikkeling van lonen, de regelingen voor de oude dag en de uitkeringen.
Minder dan een jaar voor deze demonstratie werden er nog afspraken gemaakt zonder al te
veel problemen (tekst 3), maar in het voorjaar en de zomer van 2004 liep de spanning op. De
godanig op (tekst 4, 5 en 6) dat ze aanleiding gaven tot deze grote demonstratie. Oppositie
in de Tweede Kamer en vakcentrales overwogen daarna om een ongebruikelijks middel - een
landelijk referendum - in te zetten (tekst 7). Uiteindelijk kwam het overleg tussen kabinet
en werknemers- en werkgeversorganisaties weer op gang en dit resulteerde in een nieuw
sociaal akkoord (tekst 8). Tekst 9 bevat een gedeelte van een toespraak van minister
De Geus van Sociale Zaken over de levensloopregeling, een alternatief voor het vervroegd
pensioen.

Deze opgave begint met een artikel (tekst 3) uit oktober 2003 waarin de Volkskrant meldt
dat er opluchting is bij het kabinet vanwege het tot stand komen van een sociaal akkoord.

Lees tekst 3.
In tekst 3 zegt minister-president Balkenende dat hij geweldig blij is met dit akkoord en
minister De Geus denkt hiermee de verzorgingsstaat te kunnen hervormen (regels 19-20).
Leg uit – met gebruikmaking van een ander citaat uit tekst 3 – dat dit sociaal akkoord
afspraken bevat die effect hebben op het functioneren van de verzorgingsstaat. Begin je
antwoord met een omschrijving van het begrip verzorgingsstaat.

5p 15 □

600023-1-650 4 Lees verder


### Pagina 5

Afspraken met betrekking tot werk kunnen gaan over verschillende aspecten van arbeid zoals de arbeidsinhoud, de arbeidsverhoudingen, de arbeidsvoorwaarden of de arbeidsomstandigheden.
In tekst 3 staan afspraken waarover in het najaars­overleg van 2003 een sociaal akkoord is bereikt.
1p 16 ■ Waarover gaan die afspraken die in het akkoord staan?
A arbeidsinhoud
B arbeidsomstandigheden
C arbeidsverhoudingen
D arbeidsvoorwaarden
Minister De Geus ziet verschillende voordelen in dit akkoord waaronder de mogelijkheid om met dit akkoord de verzorgingsstaat te hervormen (regels 19-20 van tekst 3).
Dat hervormingen volgens het kabinet nodig zijn, komt onder andere omdat het kabinet meent dat de verzorgingsstaat onbetaalbaar dreigt te worden.
2p 17 ■ Leg uit hoe dit akkoord volgens het kabinet bijdraagt aan het oplossen van het probleem van de onbetaalbaarheid van de verzorgingsstaat.
Het kabinet-Balkenende II (CDA, VVD, D66) wil met een groot aantal maatregelen de
verzorgingsstaat hervormen. Het kabinet verdedigt zijn maatregelen mede op basis van
christen-democratische en liberale uitgangspunten.
2p 18 ■ Met welke christen-democratische uitgangspunten kan het kabinet zijn hervormingsplannen rechtvaardigen? Noem er twee.
Voor werknemers betekent dit akkoord bevriezing van hun lonen (regels 21-25). Dit lijkt
2p 19 ■ niet in hun belang: ze gaan er in koopkracht op achteruit.
Leg uit welk belang de werknemers op de langere termijn toch hebben bij bevriezing van de
CAO-lonen.
Lees tekst 4.
In tekst 4 komen de begrippen de vakbeweging en de vakcentrales voor. In tekst 3 wordt
gesproken over de bonden. De vakbeweging bestaat uit vakcentrales en bonden (bij het
totstandkomen van de lonen spelen de vakcentrales en de bonden een verschillende rol.
2p 20 ■ Leg uit wat doorgaans de rol van de vakcentrales en wat de rol van de vakbonden is bij het
totstandkomen van afspraken met de werkgevers over de loonontwikkeling.
De vakbeweging was geïrriteerd vanwege het niet overnemen van een SER-advies over
hervorming van de WAO (regels 30-34 van tekst 4).
4p 21 ■ Leg uit waarom de vakbeweging juist aan dit SER-advies veel waarde hechtte.
Ga in je antwoord uit van de samenstelling van de SER.
Lees tekst 5.
Het is gebruikelijk dat de minister van Sociale Zaken CAO's algemeen verbindend
verklaart. Dat minister De Geus dat nu weigert, maakt de vakbeweging woedend.
2p 22 ■ Leg uit waarom het algemeen verbindend verklaren van CAO's voor de machtspositie van
de vakbeweging erg belangrijk is.
De overheid vervult op sociaal-economisch gebied drie verschillende rollen. Eén daarvan is
de rol van werkgever.
4p 23 ■ Welke twee andere rollen van de overheid op sociaal-economisch gebied herken je in de
teksten 4 en 5? Noem die twee rollen en verwijs bij elk naar een bijbehorend citaat.
De vragen 24 tot en met 33 gaan over politieke besluitvorming.
Bij deze vragen horen de teksten 5 tot en met 9 uit het bronnenboekje.
Het plan van de minister om het algemeen verbindend verklaren van CAO's in te zetten als
middel om beleid te maken, is omst

### Pagina 6

Lees de regels 39 tot en met 49 van tekst 5.
De VVD is principieel kritisch over het algemeen verbindend verklaren van CAO's. In het
verleden heeft deze partij voorstellen gedaan om deze regeling af te schaffen. De PvdA wil
deze regeling juist handhaven.
2p 25 Noem van beide partijen een uitgangspunt dat hun verschillende opvatting over het
algemeen verbindend verklaren van CAO's verklaart.

Lees tekst 6.
André Rouvoet van de ChristenUnie vroeg zich af waar de christelijk-sociale vleugel van
het CDA gebleven is (regels 25-26 van tekst 6).
1p 26
Naar welk christen-democratisch uitgangspunt verwees Rouvoet met zijn vraag?

1p 27
Tot welke politieke stroming behoren zowel het CDA als de ChristenUnie?

Lees tekst 7 en zie tekst 5.
Kabin et en vakbeweging kozen elk voor een zogeheten ramkoers. Het gaat er dan om wie
het sterkste is.
4p 28
Geef uit tekst 5 twee machtsbronnen die het kabinet in zijn conflict met de vakbeweging
kan inzetten en geef uit tekst 7 twee machtsbronnen waaruit de vakbeweging in deze
situatie kan putten.

Vakbonden en kabinet overlegden niet meer. Zij hadden de onderhandelingstafel ingeruild
voor de media waarin zij over en weer elkaar de schuld gaven van het mislukken van het
overleg.
Zie tekst 7.
De oppositiepartijen in de Tweede Kamer en de vakbeweging kwamen met het plan een
referendum te houden. Regeringspartij D66 gaf te kennen dat ze de uitslag van een
referendum als bindend zou beschouwen.
2p 29
Leg uit waarom juist D66 de uitslag van een referendum als bindend wil beschouwen voor
verdere besluitvorming door regering en parlement.

Het referendum over de vu-plannen van het kabinet is niet doorgegaan. Ruim een half jaar
later is er wel een referendum gehouden, maar over een geheel ander onderwerp. Op 1 juni
2005 konden de burgers zich uitspreken of ze vóór of tegen de Europese grondwet waren.
Een meerderheid (bijna 62 procent) van de Nederlandse kiezers die zijn opgenomen, heeft
de Europese Grondwet toen afgewezen.
2p 30
Vind je het houden van een referendum wel of niet een goed aanvullend middel van
besluitvorming?
Geef twee argumenten die je mening ondersteunen.
(N.B. De argumenten 'het organiseren kost te veel geld' of 'het vertraagt het
besluitvormingsproces' tellen niet mee.)

Vakcentrales zijn belangen groepen. Politieke partijen en belangen groepen verschillen van
elkaar in hun rol in de politieke besluitvorming.
4p 31
Noem twee verschillen tussen politieke partijen en belangen groepen in het politieke proces.

Terugblikkend op het conflict tussen vakcentrales en het kabinet over vervroegd pensioen
en WAO kun je zeggen dat vooral de positie van oudere werknemers in het geding was. Dit
ting samen met het probleem van de vergrijzing. Op de website van het ministerie van
Volksgezondheid, Wel-zijn en Sport stond op 16 januari 2005 het volgende:
"In 2030 zijn ongeveer veertien miljoen Nederlanders ouder dan 65 jaar. Dat is bijna een kwart
van de bevolking. Op dit moment is ongeveer veertien procent van de bevolking ouder dan
65."
Een demografische ontwikkeling in de samenleving zoals de vergrijzing,

### Pagina 7

Lees tekst 9.
Je kunt het proces van politieke besluitvorming beschrijven volgens de begrippen van het
systeemmodel. Het kabinet heeft het wetsvoorstel Levensloop ingediend (zie regel 2 van
tekst 9).
2p 33 Welk begrip van het systeemmodel is hierop van toepassing? Leg uit waarom.

De vragen 34 tot en met 36 gaan over mens en werk en vraag 37 gaat over de
benaderingswijze van het vak maatschappijleer.
Bij deze vragen horen de teksten 3 tot en met 9 uit het bronnenboekje.

De Nederlandse besluitvorming op sociaal-economisch gebied wordt wel aangeduid met de
term 'poldermodel'.
4p 34 In welke teksten herken je voorbeelden van het poldermodel? Noem die voorbeelden.
Beschrijf eerst wat de term poldermodel inhoudt.

Lees tekst 9.
Het kost kennelijk moeite om mannen zover te krijgen dat ze hun deel van
huishoudelijke arbeid gaan verrichten. Dat zal, zo wordt verondersteld, te maken hebben
met de lage maatschappelijke waardering van huishoudelijk werk.
3p 35 Geef drie factoren die van invloed zijn op de relatief lage maatschappelijke waardering van
huishoudelijk werk.

Zie tekst 9.
Een persoon zal gedurende zijn/haar leven steeds meer en verschillende sociale rollen
vervullen. Er kan gesproken worden van fragmentering van sociale rollen.
2p 36 Wat is een sociale rol? Noem twee voorbeelden van sociale rollen die iemand in zijn/haar
leven kan vervullen en waarop de levensloopregeling van toepassing kan zijn.

Zie de teksten 8 en 9.
Het vraagstuk van het al dan niet langer doorwerken na de leeftijd van 65 jaar is een
complex vraagstuk, waarin je zowel politieke, sociale, economische als culturele aspecten
kunt herkennen. De verschillende benaderingswijzen van maatschappijleer helpen
verschillende aspecten van een probleem te onderzoeken.
Drie bekende benaderingswijzen zijn: de politiek-juridische, de sociaal-economische en de
sociaal-culturele benaderingswijze.
3p 37 Formuleer bij elke benaderingswijze een vraag over het vraagstuk van langer doorwerken
na 65 jaar op basis van de teksten 8 en 9.

Einde

600023-1-650
7