# Eindexamen Maatschappijwetenschappen HAVO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/maatschappijleer/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
maatschappijleer
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
2004
Tijdvak 1
Woensdag 2 juni
9.00-12.00 uur
Vragenboekje
Voor dit examen zijn maximaal 88 punten te
behalen; het examen bestaat uit 40 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een bronnenboekje.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of
uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400015-1-250
Begin
Voor alle eindexamens, zie www.allexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl.

### Pagina 2

Opgave 1 Fortuyn, de politiek en de media

In de aanloop naar de verkiezingen voor de Tweede Kamer van mei 2002 trok Pim Fortuyn,
de toenmalige lijsttrekker van Leefbaar Nederland, veel aandacht door een geheel nieuwe
stijl van optreden en door onomwonden meningen te uiten. Meningen die voorheen min of
meer taboe waren in de Nederlandse politiek. Na zijn breuk met Leefbaar Nederland ging
hij alleen verder met de LPF (Lijst Pim Fortuyn (LPF).
Nooit eerder verwierf een nieuwe politicus zo snel zo’n enorme populariteit. Waar haalde
hij die vandaan? Welke rol speelden de media daarbij?
Op 6 mei 2002 werd Pim Fortuyn, na een interview te hebben gegeven voor de radio,
doodgeschoten in het mediapark te Hilversum. Negen dagen voor de Tweede
Kamerverkiezingen verloor de LPF haar voorman. De verontwaardiging was groot. Er
werden beschuldigingen geuit aan het adres van zijn politieke tegenstanders. Ook de rol van
de media is onderwerp geweest van onderzoek en heftig debat.

Deze casus bestaat uit bronnen die onderdelen van deze publieke discussie weergeven.
Naast vragen over het fenomeenonderwerp Massamedia zullen in deze opgave ook vragen
over Politieke besluitvorming gesteld worden.

Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 7 en de figuren len 2 uit het bronnenboekje.

Zie tekst 1.
Een veelbesproken interview in de Volkskrant was aanleiding tot de breuk tussen Leefbaar
Nederland en Fortuyn.
Fortuyn vond dat artikel 1 van de Grondwet strijdig kon zijn met een ander belangrijk
grondrecht en wilde daarom artikel 1 afschaffen.
1p 1 Welk grondrecht stond volgens Fortuyn op gespannen voet met artikel 1 van de Grondwet?

Niet alleen het bestuur van Leefbaar Nederland, maar ook politieke leiders van de andere
partijen bestreden de uitspraak van Fortuyn over artikel 1 heftig, omdat dit artikel ‘het hart
vormt van onze rechtsstaat’. Grondrechten zijn namelijk een essentieel onderdeel van de
rechtsstaat en afschaffing van één van de grondrechten raakt aan de basis van de rechtsstaat.
2p 2 Wat is de basis van de rechtsstaat?

Zie tekst 2.
Het optreden van Fortuyn had voor de media veel nieuwswaarde. Voor het bepalen van de
nieuwswaarde van gebeurtenissen hanteren de media bepaalde selectiecriteria zoals
actualiteit en gebeurtenissen die dichtbij plaatsvinden.
3p 3 Leg uit waarom het optreden van Fortuyn zo’n grote nieuwswaarde had. Noem hiervoor
twee andere dan de genoemde selectiecriteria. Licht elk criterium toe met een citaat of
gegeven uit tekst 2.

4p 4p In tekst 3 komt de rol van de televisie bij de opmars van Fortuyn ter sprake en het feit dat
zijn boodschap snel werd opgepikt door de kiezer. (regels 12-17)
Noem twee beïnvloedingstheorieën die deze rol van de televisie en het genoemde feit
kunnen verklaren. Licht elke theorie toe.

Lees de regels 21-29 in tekst 3.
Volgens onderzoek werd de LPF door een groot deel van de kiezers van 2002 vooral gezien
als een single-issuepartij. Politieke partijen hebben de volgende kenmerken:
1 Politieke partijen hebben een visie over de inrichting van de samenleving als geheel en
moeten verschillende belangen tegen elkaar afwegen.
2 Politieke partijen zijn de leveranciers van bestuurders en volksvertegenwoordigers.
3 Politieke partijen

### Pagina 3

Op 14 maart 2002 presenteerde Fortuyn zijn boek ‘De puinhopen van acht jaar Paars’. Bij de presentatie van het boek kreeg hij door tegenstanders van zijn opvattingen een aantal taarten in zijn gezicht gegooid. Na deze actie riep Fortuyn politici en bestuurders van andere partijen op hem niet te ‘demoniseren’ (dit wil zeggen: hem als het kwade af te schilderen).
De actie van de taartgooiers was een vorm van protest tegen de politieke ideeën van Fortuyn en kon als een vorm van politieke participatie worden beschouwd. Maar veel mensen vonden dat hier een grens werd overschreden. En niet alleen omdat het gaat om een strafbare handeling.
4p 6 Geef twee argumenten - naast het feit dat deze actie strafbaar is - waarom een dergelijke actie niet gewenst is in een democratie. Betrek in je argumentatie twee kenmerken van een democratie.

Zie tekst 4.
In de tekst wordt professor Jan Kleinnijenhuis geciteerd: “dat Fortuyn en de pers elkaar in een bizarre dans’ gevangen hebben gehouden.” (regels 22-24) Je kunt deze dans verklaren uit belangen die politici en journalisten elk afzonderlijk hebben.
4p 7 Welk belang hebben politici en welk belang hebben journalisten bij de berichtgeving over de politiek?
Leg daarbij uit dat politici en journalisten wederzijds afhankelijk van elkaar zijn.

In de laatste alinea van tekst 4 wordt gesproken van de journalistieke norm van hoor en wederhoor, waaraan de Nederlandse journalist zich volgens Kleinnijenhuis niet altijd houdt.
1p 8 Wat houdt deze journalistieke norm in?
1p 9 Noem een andere journalistieke norm.

Figuur 1 laat voor de verschillende partijen zien hoe zij ten opzichte van elkaar hebben gereageerd in de verkiezingsstrijd.
2p 10 Wat kun je in figuur 1 afleiden uit de reacties van de LPF op de PvdA en uit de reacties van de LPF op de VVD?

Zie tekstgedeelten over Verzorgingsstaat en Gezondheidszorg in tekst 5.
2p 11 Noem één programmapunt uit Verzorgingsstaat en noem één programmapunt uit
Gezondheidszorg waarmee de PvdA het inhoudelijk niet eens is.
2p 12 Leg van één van de genoemde LPF-programmapunten uit waarom de PvdA het daarmee niet eens is.
Betrek in je uitleg een politiek uitgangspunt van de PvdA.

Zie tekst 5.
De overheid organiseert een aantal publieke voorzieningen. Deze worden ook collectieve goederen genoemd. Fortuyn wil veranderingen in het pakket van publieke voorzieningen. Noem uit de tekst de twee voorbeelden van publieke voorzieningen of collectieve goederen.
2p 13
2p 14 Geef van één voorbeeld aan waarom hier sprake is van een publieke voorziening of collectief goed. Verwerk in je antwoord twee kenmerken van een collectief goed.

In regels 13-18 van tekst 5 is kritiek op de taakopvatting van wethouders en ambtenaren van
sociale diensten te lezen.
1p 15 Op welke algemene taak van de ambtenaar wordt kritiek geleverd?

Onder de kop Openbaar bestuur wordt in tekst 5 het idee genoemd voor ‘regeren met
wisselende meerderheden in het parlement’. In het algemeen ontstaat er na de Tweede-
Kamerverkiezingen een coalitieregering.
2p 16 Leg uit waarom Nederland coalitieregeringen heeft. Betrek in je antwoord een kenmerk van
het Nederlands kiesstelsel.
1p 17 Noem een reden waarom een coalitieregering met een regeerakkoord in

### Pagina 4

Zie tekst 6.
In tekst 6 noemt Fortuyn GroenLinks-voorman Rosenmöller extreem-links en Rosenmöller
noemt Fortuyn extreem-rechts. Vooral in het begin van de campagne werd Fortuyn door
politieke tegenstanders als rechts-extremistisch gezien.
Rechts-extremisme kent een aantal kenmerkende uitgangspunten.
3p 18 Noem drie redenen waarom Fortuyn geen rechts-extremist was.
Betrek in je antwoord kenmerkende uitgangspunten van het rechts-extremisme.

Zie tekst 7.
Welke maatschappelijke functies van de traditionele massamedia zijn blijkens het artikel
van Schoof *niet* goed vervuld door de journalisten? Beschrijf er twee.
Geef één citaat waaruit blijkt dat deze functies *niet* goed vervuld zijn.

Volgens tekst 7 is de journalistiek veranderd. De vraag wordt gesteld of de journalisten de
werkelijkheid uit het oog hebben verloren (regels 36-38).
4p 20 Leg uit hoe het komt dat journalisten, volgens Elias en Bardoel (zie de regels 39-92), de
werkelijkheid vertekenend hebben weergegeven. Verwerk in je antwoord twee filters van het
selectieproces in de journalistiek.

Zie tekst 7.
Internet zit tussen de traditionele massamedia als krant, radio en televisie en de
interpersoonlijke communicatie in. (regels 69-79)
3p 21 Noem twee kenmerken van massacommunicatie waaraan internet voldoet en noem één
kenmerk waarin internet in sterke mate verschilt van de media krant, televisie en radio.

Twee maanden voor de Tweede-Kamerverkiezingen van 15 mei 2002 heeft de dienst Kijk-
en Luisteronderzoek van de NOS een onderzoek gedaan naar het kijk- en luistergedrag van
de zwevende kiezer. Deze gegevens zijn belangrijk voor de campagnewoorden van politieke
partijen. De resultaten van het kijk- en luisteronderzoek van de NOS zijn vooral interessant
voor de publieke omroepen of commerciële zenders.
1p 22 Noem een gevolg van de resultaten van het kijk- en luisteronderzoek voor de publieke
omroepen.

De commerciële omroepen zenden vooral programma’s uit waarvan zij hopen dat die veel
kijkers trekken.
2p 23 Welke beperking legt de Mediawet de publieke omroepen op waardoor zij niet net zo
marktgericht werken als de commerciële omroepen? Licht deze beperking toe.

Ook politieke partijen zelf zijn zendgemachtigden binnen het publieke omroepbestel.
Politieke partijen die zetels hebben in de Tweede Kamer hebben recht op drie minuten
zendtijd per 2,5 week. Daarnaast krijgen politieke partijen die deelnemen aan de Tweede-
Kamerverkiezingen zendtijd.
2p 24 Noem twee uitgangspunten van het mediabeleid van de overheid.
2p 25 Geef per uitgangspunt een verklaring waarom politieke partijen zendtijd krijgen.

Zie figuur 2.
De Lijst Pim Fortuyn behaalde 26 zetels bij de Tweede-Kamerverkiezingen op 15 mei 2002.
Aan de hand van onderzoek is een profiel van de LPF-kiezer samengesteld.
3p 26 Geef voor de hieronder volgende conclusies aan of deze op grond van de in figuur 2
gepresenteerde gegevens juist of onjuist zijn. Geef telkens de reden hiervoor aan.
1 Meer mannen dan vrouwen stemden op de LPF.
2 De meerderheid van de LPF-stemmers bestaat uit jonge kiezers (35 jaar of jonger).

### Pagina 5

De afgelopen decennia is de opkomst bij de Tweede-Kamerverkiezingen geleidelijk omlaag
gegaan. Algemeen was men van oordeel, dat Pim Fortuyn de Nederlands politiek voor een
grote groep kiezers nieuw leven heeft ingeblazen. Dit leidde tot een hogere opkomst
(78.8%). Er is een aantal redenen te onderscheiden waarom het wenselijk is dat veel mensen
4p 27 ☐ deelnemen aan verkiezingen.
Geef twee redenen waarom de hoge opkomst op 15 mei 2002 als positief is aan te merken
voor de democratie in Nederland.

Opgave 2 Criminaliteit en rechtsstaat

Bij deze opgave horen tekst 8 en tabel 1 uit het bronnenboekje.

Lees eerst tekst 8 voor het beantwoorden van de vragen 28 tot en met 32.

1p 28 ☐Kan Dennis strafrechtelijk worden vervolgd? Licht je antwoord toe.

De politie heeft een aantal taken.
2p 29 ☐Leg uit welke twee taken van de politie je herkent in tekst 8.

Eén van de theorieën die criminaliteit trachten te verklaren, is de etiketteringstheorie.
1p 30 ☐Wat houdt de etiketteringstheorie in?
2p 31 ☐Leg uit dat de werkwijze van het project Echt Recht/Samen Herstellen aansluit bij de
etiketteringstheorie.

In tekst 8 komen verschillende instellingen aan bod, die betrokken zijn bij de oplossing van
het vraagstuk van de criminaliteit. Bijvoorbeeld de jeugdreclassering en het Buro
Slachtofferhulp.
2p 32 ☐Vanuit welke doelstelling is de jeugdreclassering betrokken bij de werkwijze van het
project Echt Recht/Samen Herstellen en vanuit welke doelstelling is het Buro
Slachtofferhulp daarbij betrokken?

Het project Echt Recht/Samen Herstellen voor jongeren is een alternatief traject voor
toepassing van het strafrecht. Ook lang niet alle volwassenen die verdacht worden van
strafbare feiten, komen voor de rechter.
2p 33 ☐Noem twee alternatieven waar toe het openbaar ministerie kan overgaan zodat verdachten
van 18 jaar en ouder niet voor de rechter hoeven te verschijnen.

In de aanloop naar de Tweede-Kamerverkiezingen van 22 januari 2003 bekritiseerde de
toenmalige minister van Justitie, Donner, de te milde behandeling van jonge
wetsovertreders: “Jongeren van wie kan worden verwacht dat ze na hun eerste overtreding
vaker in de fout gaan, moeten direct steviger worden gestraft.” (De Gelderlander 16 januari
2003)
2p 34 ☐Geef een beredeneerde mening op de uitspraak van minister Donner. Betrek in je antwoord
de werkwijze van Echt Recht/Samen Herstellen en een functie van straffen.

Zie tabel 1.
1p 35 ☐Zijn de delicten van tabel 1 misdrijven of overtredingen?
Licht je antwoord toe.

In tabel 1 worden cijfers over delicten in Nederland tegen burgers gepresenteerd op basis
van slachtofferonderzoek. Slachtofferonderzoek geeft, zo wordt wel gezegd, een
betrouwbaarder beeld over de omvang van diverse vormen van criminaliteit dan
politiecijfers (criminaliteit die ter kennis van de politie is gekomen).
4p 36 ☐Leg uit waarom slachtofferonderzoek een betrouwbaarder beeld geeft dan politiecijfers.
Verwerk in je antwoord de methode van slachtofferonderzoek en twee beperkingen die
vastzitten aan politiecijfers.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
400015-1-250 5 Lees verder

Beschikbaar gest

### Pagina 6

2p 37 [FIGUUR: Vraagteken met vierkante selectievakje ernaast] Ook aan de methode van het slachtofferonderzoek zitten enkele beperkingen. Welke beperkingen kleven er aan de methode van slachtofferonderzoek? Geef twee beperkingen.

Opgave 3 Criminaliteit en rechtsstaat: schoolregels

Bij deze opgave hoort tekst 9 uit het bronnenboekje.

2p 38 [FIGUUR: Vraagteken met vierkante selectievakje ernaast] Tekst 9 laat zien dat het Calvijn College in Amsterdam-West veel last heeft van criminaliteit. Noem twee redenen waarom de criminaliteit zoals weergegeven in tekst 9 een maatschappelijk probleem is.

Zie regels 46-57.
Volgens schooldirecteur Bleeker is het belangrijk dat docenten nadenken over de functie van regels.
2p 39 [FIGUUR: Vraagteken met vierkante selectievakje ernaast] Noem twee functies van regels.

Bij maatschappijleer worden maatschappelijke en politieke problemen benaderd met behulp van een aantal verschillende invalshoeken of benaderingswijzen. Invalshoeken zijn hier de sociaal-juridische, de politiek-juridische, de sociaal-economische en de vergelijkende invalshoek. Een eerste stap om het probleem van criminaliteit te analyseren, is het formuleren van analysevragen op basis van deze invalshoeken. Zo kan men vanuit de sociaal-economische invalshoek bijvoorbeeld de volgende analysevragen formuleren:
• Is er een verband tussen criminaliteit en de sociaal-economische positie van de ouders van de leerlingen?
• Welke financiële schade heeft de school gehad door de criminaliteit?
2p 40 [FIGUUR: Vraagteken met vierkante selectievakje ernaast] Formuleer vanuit twee andere invalshoeken dan de genoemde sociaal-economische invalshoek een analysevraag die betrekking heeft op de problematiek in tekst 9.

Einde

400015-1-25o 6