# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2025 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2025/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Papegaaien in de geschiedenis: Chronologische volgorde

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen die te maken hebben met papegaaien en de geschiedenis. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke historische perioden en gebeurtenissen kennen, zoals: ontdekkingsreizen (Christoffel Columbus), de Reformatie/Opstand (Floris I), de Victoriaanse tijd (Koningin Victoria), de Eerste Wereldoorlog, de Tweede Wereldoorlog en de dekolonisatie van Indonesië (komst Molukkers).

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven gebeurtenissen kunnen plaatsen binnen de juiste historische context en op basis daarvan een correcte chronologische volgorde kunnen bepalen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke gebeurtenis die verwijzen naar een bepaalde periode of persoon. Verwar de Eerste en Tweede Wereldoorlog niet en plaats de Reformatie correct ten opzichte van de ontdekkingsreizen. Een foutief geplaatst nummer kan leiden tot puntenaftrek, maar een bijna correcte reeks kan nog 1 punt opleveren.

Kernbegrippen: Chronologie, Ontdekkingsreizen, Reformatie, Victoriaanse tijd, Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog, Dekolonisatie

### Vraag 2 – Kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw benoemen en uitleggen hoe de gegeven geschiedenis (over schoolmeester Derck Paesschen en Maarten Luther) hierbij past.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen. Specifiek zijn 'de hernieuwde oriëntatie op het klassieke erfgoed' en '(het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en) het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling' relevant voor de context van het Brein-record. Voor de gegeven vraagtekst over Luther is kennis van de Reformatie en de gevolgen daarvan essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet kenmerkende aspecten kunnen herkennen en toepassen op een historische situatie. Je moet ook een duidelijke uitleg kunnen geven die de verbinding tussen het aspect en de situatie aantoont.

Waar op letten: Let goed op dat je na het benoemen van elk kenmerkend aspect ook een duidelijke uitleg geeft. Alleen het noemen van het aspect levert geen punten op. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek verwijst naar de details uit de geschiedenis over Derck Paesschen en Maarten Luther.

Kernbegrippen: renaissance, humanisme, klassieke oudheid, wetenschappelijke belangstelling, kenmerkende aspecten, Reformatie, confessionalisering

### Vraag 3 – De Reformatie en onrust in de stad

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het stadsbestuur in de 16e eeuw dacht dat een boek van Maarten Luther voor onrust zou zorgen. Dit vereist kennis van de Reformatie en de maatschappelijke spanningen die dit met zich meebracht.

Wat moet je kennen: Je moet weten wie Maarten Luther was en wat zijn rol was in de Reformatie. Daarnaast moet je begrijpen welke groepen in de samenleving hierdoor beïnvloed werden en hoe dit tot conflicten kon leiden.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen beredeneren tussen de ideeën van Maarten Luther en de mogelijke onrust in een stad in de 16e eeuw. Dit betekent dat je de impact van religieuze veranderingen op het dagelijks leven en het bestuur moet kunnen verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt waarom Luthers boek tot onrust zou leiden, en niet alleen dat er onrust was. Denk aan de reactie van katholieken of de druk van hogere (katholieke) autoriteiten. Vermijd algemene antwoorden over 'religieuze verschillen' zonder de link met Luther en de Reformatie te leggen.

Kernbegrippen: Maarten Luther, Reformatie, stadsbestuur, katholieken, religieuze onrust

### Vraag 4 – Verklaren van gebeurtenissen met kenmerkende aspecten (16e eeuw)

Wat kun je verwachten: Je moet twee historische gebeurtenissen uit de zestiende eeuw verklaren. Voor elke gebeurtenis moet je een passend, verschillend kenmerkend aspect van die periode noemen en uitleggen hoe dit aspect de gebeurtenis verklaart.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen, in het bijzonder 'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat' en 'het begin van de Europese overzeese expansie'. Je moet ook de context van de Republiek der Nederlanden, Filips II en de Portugese zeeroutes naar India kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan relevante kenmerkende aspecten. Daarnaast moet je in staat zijn om een duidelijke en compacte uitleg te formuleren die de relatie tussen het kenmerkende aspect en de gebeurtenis aantoont.

Waar op letten: Let erop dat je voor elke gebeurtenis een *verschillend* kenmerkend aspect gebruikt. Het is cruciaal dat je na het noemen van een kenmerkend aspect ook een *uitleg* geeft. Zonder uitleg krijg je geen punten. Zorg dat je uitleg specifiek ingaat op de gebeurtenis en de link met het kenmerkende aspect duidelijk maakt.

Kernbegrippen: Filips II, Republiek der Nederlanden, conflict in de Nederlanden, Europese overzeese expansie, Carreira da Índia, Amsterdamse kooplieden, kenmerkende aspecten 16e eeuw

### Vraag 5 – Nieuw-Nederland: Vestigingskolonie en vreedzame omgang

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat de kolonisten in Nieuw-Nederland twee specifieke opdrachten uitvoeren, gebaseerd op de informatie in bron 2. Het gaat om het stichten van een vestigingskolonie en het voorkomen van conflicten met de oorspronkelijke bevolking.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'vestigingskolonie' kennen en weten wat de 'oorspronkelijke bevolking' inhoudt in de context van kolonisatie. Kennis over de WIC en Nieuw-Nederland is nuttig.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een historische bron (bron 2) kunnen analyseren en selecteren om specifieke beweringen te onderbouwen. Je moet voor elk van de twee opdrachten een apart bewijs uit de bron kunnen formuleren.

Waar op letten: Behandel beide opdrachten apart en zorg ervoor dat je voor elke opdracht een concreet bewijs uit bron 2 aanhaalt. Vermijd algemene uitspraken; verwijs direct naar zinsdelen of feiten uit de bron. Let op de valkuil om niet voor beide opdrachten apart bewijs te leveren of om het antwoord niet te ondersteunen met de bron.

Kernbegrippen: Nieuw-Nederland, WIC, vestigingskolonie, kolonisten, oorspronkelijke bevolking

### Vraag 6 – Schaghen en de WIC: Tevredenheid over Nieuw-Nederland

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Schaghen, als bestuurder van de WIC, tevreden is met de kolonie Nieuw-Nederland. Je antwoord moet gebaseerd zijn op zijn functie en ondersteund worden met een verwijzing naar bron 2.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van de WIC kennen als handelsorganisatie die gericht is op winst en wereldhandel. Ook moet je weten dat Nieuw-Nederland een Nederlandse kolonie was.

Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor de tevredenheid van Schaghen, gekoppeld aan de belangen van de WIC. Daarnaast moet je relevante informatie uit bron 2 kunnen selecteren en gebruiken om je verklaring te ondersteunen.

Waar op letten: Let erop dat je verklaring focust op de handelsbelangen en winstgevendheid voor de WIC, en niet op het succes van Nieuw-Nederland als vestigingskolonie. De WIC was primair geïnteresseerd in handel. Zorg ervoor dat je de bron correct citeert of parafraseert om je antwoord te ondersteunen.

Kernbegrippen: WIC, Nieuw-Nederland, handelskapitalisme, wereldhandel

### Vraag 7 – Brits leger in India en de boodschap van de medaille

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de Britten na 1765 een leger nodig hadden in India, specifiek ingaand op een gebeurtenis uit dat jaar. Daarnaast moet je twee verschillende boodschappen van de medaille benoemen: één die de Britten willen geven door het uitreiken van de medaille, en één die ze willen geven met de afbeelding op de medaille.

Wat moet je kennen: Je moet het belang van het Verdrag van Allahabad (1765) kennen en de rol van de East India Company in India. Ook moet je inzicht hebben in Brits imperialisme en de inzet van inheemse soldaten.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen (Verdrag van Allahabad) kunnen koppelen aan de gevolgen ervan (behoefte aan een leger). Daarnaast moet je symboliek kunnen interpreteren, zowel van een handeling (uitreiken medaille) als van een afbeelding (Brittannia, vlag op fort).

Waar op letten: Let erop dat je de gebeurtenis uit 1765 (Verdrag van Allahabad) expliciet noemt en uitlegt waarom dit leidde tot de behoefte aan een leger (belasting innen, besturen). Zorg dat je de twee verschillende boodschappen van de medaille duidelijk onderscheidt: de waardering voor de soldaten door het uitreiken, en de Britse macht en onderwerping van India door de afbeelding.

Kernbegrippen: East India Company, Verdrag van Allahabad, Brits imperialisme in India, inheemse soldaten

### Vraag 8 – Abolitionisme en motieven van Afrikaanse koningen

Wat kun je verwachten: Je moet twee redeneringen ondersteunen. Eerst geef je een argument voor de stelling dat Wädstrom de abolitionistische beweging wilde steunen, met een verwijzing naar bron 4. Daarna noem je een motief van de Afrikaanse koning voor zijn verbod op slavenvervoer dat níét abolitionistisch is, zonder de bron te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'abolitionisme' kennen en begrijpen hoe historische bronnen kunnen worden gebruikt om intenties en motieven te achterhalen. Ook moet je inzicht hebben in de context van de slavenhandel en de rol van Afrikaanse leiders daarin.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen interpreteren om de intenties van de auteur te achterhalen. Daarnaast moet je in staat zijn om plausibele, niet-abolitionistische motieven te bedenken voor de acties van een historische figuur, gebaseerd op algemene historische kennis.

Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: het eerste deel vereist een argument mét bronverwijzing voor Wädstrom's intentie, het tweede deel vraagt om een motief van de koning zónder bronverwijzing dat niet abolitionistisch is. Zorg ervoor dat je argument voor Wädstrom duidelijk maakt hoe de bron zijn steun aan het abolitionisme aantoont. Voor het motief van de koning, denk aan politieke of economische belangen die losstaan van morele bezwaren tegen slavernij.

Kernbegrippen: abolitionisme, slavenhandel, broninterpretatie, motieven

### Vraag 9 – Daendels en de Verlichting/Democratische Revoluties

Wat kun je verwachten: Je moet de oproep van Daendels uit bron 5 analyseren en deze koppelen aan twee specifieke kenmerkende aspecten: 'verlicht denken toegepast op sociale verhoudingen' en 'democratische revoluties in westerse landen'. Per aspect moet je uitleggen waarom de oproep past en dit ondersteunen met een passende, verschillende verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten 'verlicht denken' en 'democratische revoluties' goed kennen. Ook moet je weten wie Herman Willem Daendels was en wat zijn rol was tijdens de Bataafse Revolutie. Begrippen als 'standensamenleving' zijn hierbij belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (tekst) kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen verbinden met bredere historische ontwikkelingen en kenmerkende aspecten. Je moet specifieke argumenten kunnen formuleren en deze onderbouwen met concrete citaten of parafrases uit de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk kenmerkend aspect een duidelijk argument geeft waarom de oproep van Daendels hierbij past. Zorg ervoor dat de verwijzing naar de bron die je gebruikt, ook echt past bij het argument dat je maakt. Gebruik voor elk van de twee kenmerkende aspecten een *andere* verwijzing naar de bron. Als je dezelfde verwijzing tweemaal gebruikt, krijg je daarvoor maar één keer punten.

Kernbegrippen: verlicht denken, democratische revoluties, Herman Willem Daendels, standensamenleving, Bataafse Revolutie

### Vraag 10 – De machine en de wereldtentoonstelling: slavernij, mechanisatie en Brits imago

Wat kun je verwachten: Je moet de interesse voor machines in het Caribisch gebied verklaren, gekoppeld aan een Brits besluit uit 1833. Daarnaast moet je uitleggen hoe het tonen van een specifieke machine bijdroeg aan de boodschap van de wereldtentoonstelling.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Britse besluit over slavernij in 1833 en de gevolgen daarvan voor het Caribisch gebied. Ook moet je de betekenis van de wereldtentoonstelling van 1851 kennen in relatie tot Groot-Brittannië als industriële grootmacht.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen het Britse besluit en de interesse in machines. Daarnaast moet je de symbolische waarde van een tentoongestelde machine kunnen verklaren in de context van de wereldtentoonstelling.

Waar op letten: Let goed op het jaartal 1833 en de directe link met de afschaffing van de slavernij. Zorg ervoor dat je de rol van de machine van Robinson and Russel koppelt aan het imago van Groot-Brittannië als 'werkplaats van de wereld' of technologisch leider.

Kernbegrippen: wereldtentoonstelling 1851, abolitionisme, industriële revolutie, mechanisatie, suikerplantages

### Vraag 11 – De bouw van Britse rivierschepen in India (1857)

Wat kun je verwachten: Je moet de bouw van specifieke schepen in 1857 verklaren en het ontwerp koppelen aan een kenmerkend aspect van de negentiende eeuw. Dit vereist kennis van de historische context en de kenmerkende aspecten.

Wat moet je kennen: Je moet de oorzaak van de Britse opdracht voor de schepen in 1857 kennen (de Grote Indiase Opstand). Daarnaast moet je de kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw beheersen, met name 'modern imperialisme' en 'de industriële revolutie'.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen (zoals de opstand in India) kunnen koppelen aan concrete acties (scheepsbouw). Ook moet je het ontwerp van een schip kunnen analyseren en verbinden met relevante kenmerkende aspecten, inclusief een duidelijke uitleg.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen en de specifieke eisen van de Britse overheid (ver in binnenland, veel soldaten). Vergeet niet een uitleg te geven bij het kenmerkend aspect; zonder uitleg krijg je geen punten voor dat deel. Gebruik bron 6 om het ontwerp van het schip te duiden.

Kernbegrippen: Modern imperialisme, Industriële revolutie, Britse Rijk, India, Opstand van 1857

### Vraag 12 – De Sociale Kwestie en Confessionalisme: Dominee Hoedemaker

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen hoe dominee Hoedemaker bijdraagt aan de discussie over de sociale kwestie, dit ondersteunen met een verwijzing naar bron 7, en de politiek-maatschappelijke stroming noemen die past bij zijn werkzaamheden.

Wat moet je kennen: Je moet de term 'sociale kwestie' kennen en begrijpen wat dit inhield. Daarnaast moet je bekend zijn met de kenmerken van het 'confessionalisme' als politiek-maatschappelijke stroming.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 7) kunnen analyseren en interpreteren om argumenten te vinden die de bijdrage aan de sociale kwestie aantonen. Ook moet je de werkzaamheden van een historische figuur kunnen koppelen aan een passende politiek-maatschappelijke stroming.

Waar op letten: Let goed op dat je eerst een argument geeft over Hoedemakers bijdrage aan de sociale kwestie, en pas daarna een passende verwijzing naar bron 7. De punt voor de bronverwijzing krijg je alleen als je argument over de sociale kwestie correct is. Zorg ervoor dat je de politiek-maatschappelijke stroming zonder bron noemt.

Kernbegrippen: sociale kwestie, kinderarbeid, confessionalisme

### Vraag 13 – Kritiek op modern imperialisme: beschaving of geweld?

Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek die in een liedtekst wordt geuit op het idee van modern imperialisme kunnen benoemen en deze kritiek kunnen ondersteunen met een concrete verwijzing naar de liedtekst.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van modern imperialisme, inclusief het 'beschavingsoffensief' als rechtvaardiging en de kritiek die hierop bestond.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron (liedtekst) kunnen analyseren op onderliggende boodschappen en kritiek, en deze kritiek kunnen koppelen aan specifieke zinsneden uit de bron.

Waar op letten: Let goed op de tegenstellingen in de liedtekst. De verwijzing naar de liedtekst moet de kritiek die je benoemt direct en duidelijk ondersteunen. Zorg dat je zowel de kritiek als de ondersteunende tekst noemt voor de volledige score.

Kernbegrippen: modern imperialisme, beschavingsoffensief, kritiek op kolonialisme

### Vraag 14 – De zwakke positie van de Republiek van Weimar

Wat kun je verwachten: Je moet twee oorzaken voor de zwakke positie van de regering van de Republiek van Weimar kunnen afleiden uit de gegeven geschiedenis over de Freikorpsen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Republiek van Weimar', 'Freikorps', 'paramilitaire eenheden' en 'zwakke positie regering' begrijpen in de context van de vraag.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een historische tekst kunnen analyseren en daaruit specifieke oorzaken voor een gegeven situatie (zwakke positie van de regering) kunnen destilleren.

Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* oorzaken noemt die *direct* uit de tekst af te leiden zijn. Zorg ervoor dat je antwoord duidelijk maakt hoe de genoemde oorzaken leiden tot een zwakke positie van de regering.

Kernbegrippen: Republiek van Weimar, Freikorps, paramilitaire eenheden, zwakke positie regering

### Vraag 15 – Betrouwbaarheid van bronnen en totalitaire staten

Wat kun je verwachten: Je moet de betrouwbaarheid van een bron uit een totalitaire staat kunnen beoordelen en tegelijkertijd kunnen uitleggen hoe die bron toch een waarheidsgetrouw beeld kan geven van de omstandigheden in zo'n staat. Je moet je antwoord ondersteunen met concrete voorbeelden uit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de kenmerken van een totalitaire staat, zoals propaganda en censuur. Ook moet je weten hoe deze factoren de betrouwbaarheid van bronnen beïnvloeden, met name in nazi-Duitsland.

Wat moet je kunnen: Je moet kritisch kunnen kijken naar bronnen en de context ervan. Je moet kunnen redeneren waarom een bron onbetrouwbaar kan zijn als objectief nieuws, maar tegelijkertijd betrouwbaar als weergave van de sfeer en methoden van een totalitaire staat. Je moet je redenering kunnen onderbouwen met verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let goed op de dubbele aard van de bron: waarom is deze onbetrouwbaar als objectieve weergave van de verkiezingsdag, maar wel waarheidsgetrouw als weergave van de methoden in een totalitaire staat? Zorg ervoor dat je de koppeling tussen je uitleg en de verwijzing naar de bron expliciet maakt om alle punten te scoren.

Kernbegrippen: totalitaire staat, propaganda, censuur, betrouwbaarheid van bronnen, nazi-Duitsland

### Vraag 16 – Chronologie van Konrad Adenauer

Wat kun je verwachten: Je moet zes gebeurtenissen uit het leven van Konrad Adenauer in de juiste chronologische volgorde plaatsen. Dit omvat periodes zoals de Eerste Wereldoorlog, de Weimarrepubliek, het Derde Rijk en de naoorlogse bezetting.

Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste periodes en gebeurtenissen in de Duitse geschiedenis kennen, waaronder de Eerste Wereldoorlog, de Weimarrepubliek (met de beurskrach), het Derde Rijk (met de opkomst van Hitler en de Tweede Wereldoorlog) en de naoorlogse bezetting. Kennis van de rol van Konrad Adenauer in deze periodes is essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde en de context van deze gebeurtenissen kunnen herkennen om ze correct te dateren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke gebeurtenis die een tijdsindicatie geven, zoals 'Eerste Wereldoorlog', 'nieuwe rijkskanselier Hitler', 'beurskrach', 'aanslag op Hitler' en 'Britse bezettingszone'. Verwar de volgorde van gebeurtenissen uit de Weimarrepubliek (2 en 5) of de nazitijd (1 en 4) niet. Zorg ervoor dat je alle zes de nummers in de juiste volgorde noteert voor de maximale score.

Kernbegrippen: Konrad Adenauer, chronologie, Eerste Wereldoorlog, Republiek van Weimar, beurskrach, Derde Rijk, Tweede Wereldoorlog, naoorlogse bezetting

### Vraag 17 – Wetgeving en vrouwenemancipatie: de wet van 1956

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor een historische situatie door een specifieke wet uit 1956 te noemen en uit te leggen wat deze wet wilde veranderen, met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de wet uit 1956 kennen die de handelingsonbekwaamheid van getrouwde vrouwen beëindigde. Daarnaast moet je de kernconcepten 'handelingsonbekwaamheid' en 'vrouwenemancipatie' begrijpen in de context van naoorlogs Nederland.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 10) kunnen analyseren en koppelen aan relevante historische wetgeving. Je moet ook de intentie van de wet kunnen formuleren op basis van de context en de bron.

Waar op letten: Let goed op de specifieke jaartallen en de precieze inhoud van de wet. Zorg ervoor dat je de wet correct benoemt en duidelijk uitlegt wat deze wet veranderde, specifiek verwijzend naar de situatie in bron 10. De vraag vraagt om een verklaring, niet om een mening.

Kernbegrippen: handelingsonbekwaamheid, vrouwenemancipatie, wetgeving 1956

### Vraag 18 – De Berlijnse Muur en de strijd om ideeën

Wat kun je verwachten: Je moet twee conclusies over de Berlijnse Muur en grensbewaking onderbouwen met behulp van bron 11. Het is belangrijk dat je voor elke conclusie een andere, specifieke verwijzing naar de bron gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de context van de Koude Oorlog, de opdeling van Duitsland in de DDR (Oost-Duitsland) en de BRD (West-Duitsland), en de functie van de Berlijnse Muur. Begrippen als 'ideologische strijd' en 'grensbewaking' zijn hierbij relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een historische bron (tekst) kritisch te lezen en te analyseren. Specifiek moet je relevante informatie uit de bron kunnen selecteren en deze gebruiken om conclusies te onderbouwen. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen verschillende motieven en verklaringen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in bron 11. De bron gaat over het smokkelen van Westerse tijdschriften en de reactie van een grenswachter. Gebruik deze details om de conclusies te onderbouwen. Vermijd het argument dat de Muur werd gebouwd om vluchtelingen tegen te houden, aangezien de bron daar niet over gaat. Zorg ervoor dat je voor elke conclusie een *andere* verwijzing naar de bron geeft.

Kernbegrippen: Berlijnse Muur, DDR, BRD, Koude Oorlog, smokkel, ideologische strijd, grensbewaking

### Vraag 19 – De Volkskrant en de ontzuiling

Wat kun je verwachten: Je moet een maatschappelijke verandering kunnen benoemen en uitleggen die past bij het besluit van de Volkskrant om de ondertitel 'Katholiek dagblad voor Nederland' te verwijderen in 1965.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'ontzuiling' en 'secularisatie' kennen en begrijpen wat deze inhouden voor de Nederlandse samenleving in de tweede helft van de twintigste eeuw. Ook moet je weten wat een 'zuil' is, specifiek de 'katholieke zuil'.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een concrete historische gebeurtenis (het verwijderen van de ondertitel door de Volkskrant) en een bredere maatschappelijke ontwikkeling (ontzuiling/secularisatie). Je moet ook kunnen uitleggen waarom deze verandering leidde tot het besluit van de krant.

Waar op letten: Let erop dat je de specifieke termen 'ontzuiling' of 'secularisatie' gebruikt. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom de Volkskrant dit besluit nam, namelijk om een breder, niet-katholiek lezerspubliek aan te spreken. Een te algemeen antwoord zonder deze termen of de motivatie van de krant is onvoldoende.

Kernbegrippen: ontzuiling, secularisatie, Volkskrant, katholieke zuil, sociaal-culturele verandering

### Vraag 20 – Duitse deling, Stalin, SED en Ostpolitik

Wat kun je verwachten: Je moet de oorzaken van de Duitse deling kunnen benoemen, de communistische visie van de SED op deze deling kunnen uitleggen met behulp van een bron, en het verband tussen deze visie en de Ostpolitik van Brandt kunnen verklaren, eveneens met bronverwijzing.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het politieke beleid van Stalin na 1945, de rol van de SED (communistische partij van de DDR), de begrippen 'communisme' en 'imperialisme', en de Ostpolitik van Willy Brandt. Ook moet je de context van de Duitse deling kennen, inclusief de BRD en de DDR.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische beweringen te ondersteunen met feiten en bronnen. Specifiek moet je: 1) Stalins beleid benoemen zonder bron, 2) een communistische visie uit een bron destilleren en uitleggen, en 3) een verband leggen tussen een bron en een historisch beleid (Ostpolitik) met uitleg.

Waar op letten: Let goed op de drie onderdelen van de vraag: Stalins beleid (zonder bron), de SED-visie (met bron), en het verband tussen SED en Ostpolitik (met bron). Zorg ervoor dat je bij de laatste twee onderdelen expliciet naar de bron verwijst en de connectie duidelijk uitlegt. Een veelvoorkomende valkuil is het niet volledig beantwoorden van alle drie de onderdelen of het vergeten van de bronverwijzing.

Kernbegrippen: Duitse deling, SED, Stalin, communisme, imperialisme, Ostpolitik, Brandt, BRD, DDR

### Vraag 21 – Analyse van een advertentie: feminisme en economische groei

Wat kun je verwachten: Je analyseert een advertentie uit 1970 van uitzendbureau Studia. Je toont de juistheid aan van twee beweringen, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron. De eerste bewering gaat over kritiek vanuit de tweede feministische golf, de tweede over de relatie tussen economische groei en het succes van Studia.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Tweede feministische golf en hun standpunten over de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt en de traditionele rolverdeling. Daarnaast is kennis van de economische ontwikkelingen in de naoorlogse periode, zoals economische groei en het ontstaan van arbeidstekorten, belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron kritisch kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen koppelen aan bredere historische concepten. Specifiek moet je: 
1. De kritiek van de tweede feministische golf kunnen formuleren op basis van de advertentie.
2. De relatie tussen economische groei en het succes van het uitzendbureau kunnen uitleggen.
3. Je antwoorden telkens kunnen ondersteunen met concrete verwijzingen naar de brontekst.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide beweringen zowel een duidelijke uitleg geeft als een specifieke verwijzing naar de bron. De uitleg van de feministische kritiek moet specifiek zijn en niet algemeen. Zorg ervoor dat je de link tussen economische groei en het arbeidstekort goed uitlegt en hoe Studia hierop inspeelt. Beide onderdelen (uitleg en bronverwijzing) zijn noodzakelijk voor de punten.

Kernbegrippen: Tweede feministische golf, Economische groei, Arbeidsparticipatie vrouwen, Uitzendbureau

### Vraag 22 – Beleidsmaatregelen Kabinet-Lubbers en de Verzorgingsstaat

Wat kun je verwachten: Je moet de beleidsmaatregel die Lubbers wilde ondersteunen kunnen identificeren en deze kunnen koppelen aan de kritiek uit het onderzoeksrapport van het CDA.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het concept 'verzorgingsstaat', de politieke context van het Kabinet-Lubbers in de jaren '80, en de rol van het CDA hierin. Ook moet je de betekenis van 'bezuinigingen' in deze context begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een politiek rapport en de ondersteuning van specifiek beleid. Dit betekent dat je de kritiek uit het rapport moet kunnen interpreteren en vertalen naar een concrete beleidsmaatregel.

Waar op letten: Let goed op de formulering van de kritiek in het onderzoeksrapport ('burgers gaan ervan uit dat de overheid verantwoordelijkheid overneemt'). Dit moet je direct kunnen koppelen aan de beleidsmaatregel. Zorg ervoor dat de beleidsmaatregel en de verwijzing naar het rapport logisch bij elkaar passen; een juiste verwijzing bij een foute maatregel levert geen punten op voor de verwijzing.

Kernbegrippen: Verzorgingsstaat, Bezuinigingen, Kabinet-Lubbers, CDA, Eigen verantwoordelijkheid

### Vraag 23 – Migrantenbeleid en onderwijs in eigen taal (1984)

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van het Nederlandse migrantenbeleid in de jaren '80, specifiek hoe onderwijs in de moedertaal paste binnen de toenmalige overheidsvisie.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen migrantenbeleid kennen die Nederland heeft gevoerd, waaronder het multiculturalisme. Ook moet je weten wanneer welk beleid dominant was.

Wat moet je kunnen: Je moet een specifieke overheidsmaatregel (les in eigen taal) kunnen koppelen aan het juiste overkoepelende migrantenbeleid (multiculturalisme) en dit kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let op de jaartallen (1984) en de specifieke maatregel ('les in eigen taal') om het juiste beleid te identificeren. Zorg dat je uitlegt waarom dit beleid past bij de maatregel.

Kernbegrippen: migrantenbeleid, multiculturalisme, onderwijs in eigen taal

### Vraag 24 – Analyse van een spotprent over de Duitse hereniging

Wat kun je verwachten: Je analyseert een spotprent over de integratie van de voormalige DDR in het verenigde Duitsland. Je moet de mening van de tekenaar achterhalen en deze onderbouwen met een verwijzing naar de prent.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Duitse hereniging en de integratie van de DDR in de BRD. Daarnaast moet je weten hoe je een spotprent analyseert om de mening van de tekenaar te achterhalen.

Wat moet je kunnen: Je moet de symboliek in een spotprent kunnen interpreteren en deze kunnen koppelen aan historische gebeurtenissen. Je moet een mening kunnen formuleren en deze onderbouwen met concrete visuele elementen uit de prent.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de prent beschrijft, maar echt de mening van de tekenaar weergeeft. Zorg ervoor dat je de mening duidelijk koppelt aan een specifiek detail in de prent. Een algemene beschrijving van de prent zonder de mening of een mening zonder onderbouwing levert geen punten op.

Kernbegrippen: Duitse hereniging, integratie DDR, BRD, spotprentanalyse

### Vraag 25 – De Diamant van Banjarmasin: Symbool van Macht

Wat kun je verwachten: Je moet de tentoonstelling van de Diamant van Banjarmasin verklaren aan de hand van een kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw en de politieke boodschap benoemen die de Nederlandse regering hiermee wilde overbrengen.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw kennen, in het bijzonder 'de moderne vorm van imperialisme' en 'de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen zoals nationalisme'. Je moet ook de context van het Nederlandse kolonialisme in Indonesië begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een kenmerkend aspect kunnen toepassen op een historische gebeurtenis en dit kunnen uitleggen. Daarnaast moet je de politieke boodschap achter een historische actie kunnen analyseren en formuleren.

Waar op letten: Let goed op dat je na het noemen van een kenmerkend aspect ook een duidelijke uitleg geeft. Alleen het noemen van het aspect is niet voldoende voor punten. Zorg ervoor dat je de politieke boodschap specifiek formuleert, gericht op de onderwerping van Banjarmasin en de Nederlandse koloniale macht.

Kernbegrippen: Diamant van Banjarmasin, Modern imperialisme, Nationalisme, Kolonialisme, Rijksmuseum

### Vraag 26 – De Diamant van Banjarmasin: Koloniaal Verleden en Hedendaagse Reflectie

Wat kun je verwachten: Je moet de plaatsing van een kritische tekst bij een historisch object in het Rijksmuseum verklaren. Dit doe je door een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw te koppelen aan de reden voor de tekst, en door aan te geven wat het museum met deze tekst wilde bereiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de twintigste eeuw kennen, met name die betrekking hebben op dekolonisatie en de ontwikkeling van multiculturele samenlevingen. Ook moet je inzicht hebben in de maatschappelijke discussies rondom het koloniale verleden en erfgoed.

Wat moet je kunnen: Je moet een kenmerkend aspect kunnen toepassen op een concrete historische situatie en dit aspect kunnen uitleggen in de context van de vraag. Daarnaast moet je kunnen redeneren over de intenties van een instelling (het Rijksmuseum) bij het presenteren van historische informatie.

Waar op letten: Let goed op dat je na het noemen van een kenmerkend aspect ook een duidelijke uitleg geeft waarom dit aspect relevant is voor het plaatsen van de tekst. Alleen het noemen van het aspect is onvoldoende voor punten. Zorg ervoor dat je antwoord zowel de verklaring voor het besluit als het beoogde doel van het Rijksmuseum omvat.

Kernbegrippen: diamant van Banjarmasin, Rijksmuseum, koloniaal verleden, dekolonisatie, multiculturele samenleving, oorlogsbuit, kenmerkend aspect

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 2
donderdag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag één van de kenmerkende aspecten wordt gevraagd, moet je de
tekst opschrijven of dat deel ervan dat relevant is voor de beantwoording van de
vraag (er zijn kenmerkende aspecten die uit meerdere onderdelen bestaan).
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1021-a-25-2-o

### Pagina 2

Door de tijd heen

De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met papegaaien,
staan in willekeurige volgorde:
1 De Culemborgse graaf Floris I, die zich verzette tegen het Spaanse
godsdienstbeleid, voerde zijn papegaai een hostie die klaag-lag voor
een katholieke eredienst.
2 De ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus bracht papegaaien, die
hij kreeg van de inheemse bevolking van Amerika, naar Spanje.
3 De 'roodstaartpapegaai Polly' werd de mascotte van een
luchtmachtonderdeel met Nederlandse piloten die voor de Duitsers
waren gevlucht naar Engeland.
4 In Vught werden in een woonwijk voor Molukkers die na de
onafhankelijkheid van Indonesië naar Nederland waren gekomen,
straten genoemd naar de papegaaiensoorten Kastoeri en Lori.
5 Koningin Victoria bezat een papegaai die 'God save the Queen'
[God beware de koningin] kon krijgen.
6 Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden in Parijs papegaaien in de top
van de Eiffeltoren geplaatst die waarschuwden als ze een vliegtuig
hoorden aankomen.

2p 1 Zet de gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 1.
De mening die Cincius Romanus geeft over de bibliotheek van
Sankt Gallen past bij verschillende kenmerkende aspecten van de
zestiende eeuw.
2p 2 Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw.
Let op: je moet het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg
geven.

Een geschiedenis:
In 1557 onderwees schoolmeester Derck Paesschen in Groningen zijn
leerlingen uit 'een zeker Duits boekje, namelijk van Maarten Luther'. Het
stadsbestuur verbood de schoolmeester dit boek te gebruiken. Toen
Paesschen het boek toch bleef gebruiken, werd hij door het stadsbestuur
uit Groningen verbannen om onrust te voorkomen.
2p 3 Beredeneer waardoor het stadsbestuur ervan uitging dat het gebruik van
een boek van Maarten Luther voor onrust zou zorgen in de stad.

HA-1021-a-25-2-o 2/8 lees verder ►►►

### Pagina 3

Twee gebeurtenissen:
1 Nadat Portugal in 1580 bij Spanje werd gevoegd, besloot de Spaanse
   koning Filips II dat schepen uit de Republiek niet meer in Portugese
   havens mochten komen.
2 In 1592 gaven Amsterdamse kooplieden aan de gebroeders Houtman
   opdracht om informatie in te winnen over de Carreira da Índia, de
   zeeroute naar India die de Portugezen hadden ontdekt.
2p 4 Geef voor elke gebeurtenis een verklaring met behulp van een
   verschillend kenmerkend aspect van de zestiende eeuw.
   *Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg*
   *geven.*

Gebruik bron 2.
De kolonisten krijgen twee opdrachten mee voor de stichting van
Nieuw-Nederland.
1 Nieuw-Nederland moet een vestigingskolonie worden.
2 De kolonisten moeten ervoor zorgen dat er geen conflicten ontstaan
   met de oorspronkelijke bevolking.
2p 5 Toon voor elk van beide opdrachten apart aan dat uit de brief blijkt dat de
   kolonisten deze uitvoeren.

Gebruik bron 2 nogmaals.
Pieter Schaghen is tevreden met de kolonie.
2p 6 Verklaar vanuit zijn functie als bestuurder van de WIC dat Schaghen
   tevreden is met de kolonie, waarna je je antwoord ondersteunt met een
   verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 3.
Na 1765 hebben de Britten behoefte aan een leger in India. Deze medaille
wordt uitgereikt aan inheemse soldaten die voor de Britten vechten in
India.
4p 7 Geef aan:
   – waarom de Britten behoefte hebben aan een leger, waarbij je in je
     antwoord ingaat op een gebeurtenis uit 1765, en
   – welke boodschap de Britten willen geven door het uitreiken van de
     medaille, en
   – welke boodschap de Britten willen geven met de afbeelding op de
     medaille.

HA-1021-a-25-2-o 3 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 4

Gebruik bron 4.
Historici denken dat:
1 Wádstrom door het opnemen van deze gebeurtenis de
abolitionistische beweging wil steunen.
2 de Afrikaanse koning mogelijk niet beïnvloed is door abolitionistische
ideeën.
3p 8 Ondersteun beide redeneringen door:
- met een verwijzing naar de bron een argument te geven voor de
eerste redenering, en
- zonder bron een motief van de Afrikaanse koning te noemen voor het
verbod op het vervoeren van slaafgemaakten door zijn rijk dat niet
past bij abolitionistische ideeën.
Gebruik bron 5.
De oproep van Daendels past bij:
1 "verlicht denken' dat werd toegepast op sociale verhoudingen'.
2 'de democratische revoluties in westerse landen'.
4p 9 Geef per kenmerkend aspect aan waarom de oproep hierbij past, waarna
je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de
bron.

Moderne tijd

In 1851 toonde het Britse bedrijf Robinson and Russel op de
wereldtentoonstelling in Londen een stoommachine waarmee suikerriet
kon worden geperst. Er was veel interesse voor deze machine.
3p 10 Licht de interesse voor de machine toe door:
- een verklaring te geven waardoor er in het Caribisch gebied interesse
was voor machines als deze, waarbij je in je antwoord ingaat op een
Brits besluit uit 1833, en
- aan te geven dat het tonen van de machine van Robinson and Russel
bijdroeg aan de boodschap die de wereldtentoonstelling moest
overbrengen.
Gebruik bron 6.
In 1857 laat de Britse overheid schepen bouwen die speciaal ontworpen
zijn voor rivieren in India. De Britse overheid eist dat:
1 de schepen tot ver in de binnenlanden kunnen varen.
2 de schepen veel soldaten tegelijk kunnen vervoeren.
3p 11 Licht de bouw van het schip toe door:
- te verklaren waardoor de Britse overheid juist in 1857 opdracht geeft
voor de bouw van schepen als deze, en
- aan te tonen bij welk kenmerkend aspect van de negentiende eeuw
het ontwerp van het schip past.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg
geven.

HA-1021-a-25-2-o
4/8
lees verder

### Pagina 5

Gebruik bron 7.
Dominee Hoedemaker wil met de brochure geld bij elkaar krijgen voor zijn
werkzaamheden, zoals het verzorgen van godsdienstlessen voor
fabriekskinderen.
3p 12 Licht dit toe door:
- aan te tonen dat Hoedemaker een bijdrage levert aan 'de discussies
rondom de sociale kwestie', waarna je je antwoord ondersteunt met
een verwijzing naar de bron, en
- zonder bron de politiek-maatschappelijke stroming te noemen waarbij
Hoedemaker met zijn werkzaamheden past.

Gebruik bron 8.
Eind negentiende eeuw dachten de Britten dat zij de wereld moesten
beschaven.
2p 13 Geef aan welke kritiek het lied weergeeft op dit idee, waarna je je
antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de liedtekst.

Een geschiedenis:
Begin 1919 sloten meer dan 350.000 Duitse soldaten zich aan bij
paramilitaire eenheden die Freikorps [Vrijkorps] werden genoemd. De
regering van de Republiek van Weimar zette Vrijkorpsen eerst in voor het
neerslaan van opstanden, maar kondigde in 1920 aan dat ze werden
opgeheven. Hierna kwamen Vrijkorpsen in opstand. De Duitse
legerleiding weigerde de opstand neer te slaan.
Aan deze geschiedenis kun je verschillende oorzaken ontlenen voor de
zwakke positie van de regering van de Republiek van Weimar.
2p 14 Toon dit voor twee oorzaken aan.

Gebruik bron 9.
Stel: je doet onderzoek naar de verkiezingsdag in 1936. Je trekt de
conclusie dat deze beschrijving een waarheidsgetrouw beeld geeft van
het verloop van de verkiezing.
3p 15 Geef aan:
- zonder bron waardoor je kunt twijfelen aan de betrouwbaarheid van
krantenartikelen in Duitsland in die tijd, maar
- dat de beschrijving wel een waarheidsgetrouw beeld geeft van het
verloop van een verkiezingsdag in een totalitaire staat, waarna je je
antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

HA-1021-a-25-2-o
5 / 8
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

De volgende gebeurtenissen uit het leven van Konrad Adenauer
(1876-1967) staan in willekeurige volgorde:
1 Adenauer liet vlaggen met daarop het hakenkruis weghalen die aan
Keulse bruggen werden opgehangen voor het bezoek van de nieuwe
rijkskanselier Hitler.
2 Adenauer sprak met de Fransen over samenwerking in het Rijnland
om de Duitse verzoeningspolitiek te ondersteunen.
3 De leiding van de Britse bezettingszone verweet Adenauer dat hij het
opruimen van puin in Keulen niet snel genoeg regelde.
4 Kort nadat legerofficieren een aanslag pleegden op Hitler vanwege het
dramatische verloop van de strijd tegen de geallieerden, werd
Adenauer opgepakt en vastgezet.
5 Om meer arbeidsplaatsen te creëren voor de mensen die door de
beurskrach werkloos werden, verbood Adenauer zijn ambtenaren
bijbanen te hebben.
6 Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde Adenauer een worst op
basis van sojameel om het tekort aan vlees op te vangen.
2p 16 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Gebruik bron 10.
De situatie die Rie Stroek-Wagenmakers beschrijft, vindt na 1956 niet
meer plaats in Nederland.
2p 17 Geef hiervoor een verklaring door:
– de wet uit 1956 te noemen die situaties als deze niet langer mogelijk
maakt, en
– met een verwijzing naar de bron aan te geven wat deze wet wil
veranderen.

Gebruik bron 11.
Je concludeert dat je deze bron kunt gebruiken om:
1 een motief aan te tonen voor de bouw van de Berlijnse Muur.
2 te verklaren dat er altijd twee grenswachten tegelijk werken bij de
Berlijnse Muur.
4p 18 Toon de juistheid van elke conclusie aan, waarbij je je antwoord telkens
ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Na de Tweede Wereldoorlog verscheen de Volkskrant met de ondertitel
'Katholiek dagblad voor Nederland'. In 1965 besloot de redactie van
de Volkskrant om de ondertitel niet meer te gebruiken.
2p 19 Leg uit bij welke maatschappelijke verandering in Nederland in de tweede
helft van de twintigste eeuw dit besluit past.

HA-1021-a-25-2-0 6/8 lees verder

### Pagina 7

Gebruik bron 12.
Een bewering:
De SED geeft een eenzijdig beeld weer van de Duitse deling.
4p 20 Ondersteun deze bewering door:
– zonder bron het politieke beleid van Stalin in 1945 te noemen dat
bijdraagt aan de Duitse deling, en
– met bron aan te tonen dat de SED een communistische visie
weergeeft op de Duitse deling, en
– met bron het verband uit te leggen tussen het beeld dat de SED
schetst van de Duitse deling en de Ostpolitik van Brandt.
Gebruik bron 13.
Twee beweringen:
1 Feministen van de tweede golf zullen kritiek hebben op deze
advertentietekst.
2 Het succes van uitzendbureaus als Studia wordt mede veroorzaakt
door de groei van de economie in Nederland.
4p 21 Toon de juistheid van beide beweringen aan, waarna je je antwoord
telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Een gegeven:
In 1983 publiceerde het Christen-Democratisch Appèl (CDA), de partij van
minister-president Lubbers, een onderzoeksrapport. Hierin stond de kritiek
dat burgers "in plaats van voor elkaar te zorgen, er steeds meer vanuit
gaan dat de overheid die verantwoordelijkheid overneemt."
2p 22 Lubbers wilde met dit onderzoeksrapport zijn beleid ondersteunen.
Toon met een verwijzing naar het onderzoeksrapport aan welke
beleidsmaatregel Lubbers wilde ondersteunen.

In 1984 besloot de Nederlandse regering dat op lagere scholen aan
"leerlingen van 'niet-Nederlandse afkomst' les zal worden gegeven in hun
eigen taal, zoals het Turks, Marokkaans, Italiaans, Grieks en Moluks."
2p 23 Leg uit bij welk migrantenbeleid van de overheid in die tijd dit besluit
paste.
Gebruik bron 14.
De tekenaar geeft in deze prent een mening weer over de integratie van
de voormalige DDR in het Verenigde Duitsland.
2p 24 Toon aan welke mening dat is, waarna je je antwoord ondersteunt met
een verwijzing naar de prent.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1021-a-25-2-0 7/8 lees verder ►►►

### Pagina 8

De volgende twee vragen gaan over de diamant van Banjarmasin, die werd meegenomen van het Indonesische eiland Borneo naar Nederland:

25
In 1859 veroverden Nederlandse troepen het vorstendom Banjarmasin op het Indonesische eiland Borneo. Ze namen een grote diamant van de voormalige sultan van Banjarmasin mee. De Nederlandse regering liet deze diamant in het Rijksmuseum tentoonstellen, als 'een geschiedkundig gedenkteken van de onderwerping van Banjarmasin'.
Licht het tentoostellen van de diamant toe door:
— met een kenmerkend aspect uit de negentiende eeuw een verklaring te geven voor de beslissing om de diamant tentoon te stellen, en
— de politieke boodschap te noemen die de regering met het tentoonstellen wilde overbrengen.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

26
In 2017 plaatste het Rijksmuseum bij de diamant van Banjarmasin (zie vraag 25) de tekst: "Deze diamant is oorlogsbuit. Ooit was hij eigendom van Panembahan Adam, de sultan van Banjarmasin".
Licht het plaatsen van de tekst toe door:
— met een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw een verklaring te geven voor het besluit deze tekst te plaatsen, en
— aan te geven wat het Rijksmuseum met de tekst wilde bereiken.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
HA-1021-a-25-2-o 8 / 8 einde