# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2025/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Chronologie van reclame in Nederland

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over reclame in Nederland en moet deze in de juiste chronologische volgorde plaatsen.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen in Nederland kennen, zoals de koloniale handel, de industriële revolutie, het interbellum (Beurskrach), de Tweede Wereldoorlog (nationaalsocialisme), de tweede feministische golf en de opkomst van sociale media.

Wat moet je kunnen: Je moet de kerninformatie uit elke gebeurtenis kunnen identificeren en deze koppelen aan een specifieke historische periode om zo de juiste chronologische volgorde te bepalen.

Waar op letten: Let goed op trefwoorden en contextuele aanwijzingen in elke gebeurtenis die verwijzen naar een specifieke tijdsperiode. Een enkele fout in de volgorde kan nog 1 punt opleveren, maar meerdere fouten leiden tot 0 punten.

Kernbegrippen: chronologie, reclamegeschiedenis

### Vraag 2 – Wereldbeeld en bronbetrouwbaarheid bij ontdekkingsreizen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe ontdekkingsreizen het wereldbeeld kunnen veranderen, dit ondersteunen met een specifiek voorbeeld uit de bron, en de betrouwbaarheid van de bron beoordelen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'wereldbeeld' en 'ontdekkingsreizen' kennen. Daarnaast moet je weten hoe je de betrouwbaarheid van een historische bron kunt beoordelen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. Uitleggen hoe een bron een verandering in wereldbeeld aantoont.
2. Een specifieke verwijzing uit de bron gebruiken om je uitleg te ondersteunen.
3. De betrouwbaarheid van een bron beargumenteren op basis van de aard en inhoud van de bron.

Waar op letten: Let goed op de twee deelvragen: de verandering van het wereldbeeld én de betrouwbaarheid van de bron. Zorg ervoor dat je uitleg over het veranderende wereldbeeld duidelijk is, want alleen dan levert je bronverwijzing punten op. Wees specifiek in je bronverwijzing en je argumentatie voor betrouwbaarheid.

Kernbegrippen: wereldbeeld, ontdekkingsreizen, betrouwbaarheid bron, Vasco da Gama

### Vraag 3 – Veranderingen in schuttersstukken na 1580

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe twee historische oorzaken (het conflict in de Nederlanden en de bloei van de Republiek) leidden tot veranderingen in schuttersstukken na 1580. Je antwoord moet telkens ondersteund worden met een verwijzing naar bron 2.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de 'schuttersstukken', de 'Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden', de 'Nederlandse Opstand' en de 'Gouden Eeuw'.

Wat moet je kunnen: Je moet historische oorzaken kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan specifieke veranderingen. Daarnaast moet je bronnen kritisch kunnen gebruiken om je argumenten te ondersteunen.

Waar op letten: Let erop dat je voor ELKE oorzaak een duidelijke uitleg geeft van de verandering en deze uitleg ondersteunt met een SPECIFIEKE verwijzing naar bron 2. Zorg ervoor dat het argument en de bronverwijzing logisch aan elkaar gekoppeld zijn, anders krijg je geen punten voor dat onderdeel.

Kernbegrippen: schuttersstukken, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Nederlandse Opstand, Gouden Eeuw

### Vraag 4 – Simon Stevin en de ontwikkelingen van zijn tijd

Wat kun je verwachten: Je moet twee uitspraken over Simon Stevin koppelen aan kenmerkende aspecten uit zijn tijd. Bij elke koppeling moet je uitleggen waarom Stevin wel of niet aansloot bij die ontwikkeling.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de vroegmoderne tijd (1500-1800) kennen, in het bijzonder die gerelateerd aan de wetenschappelijke revolutie en de heroriëntatie op de klassieke oudheid/humanisme.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens kunnen analyseren en deze kunnen verbinden met relevante kenmerkende aspecten. Daarnaast moet je een duidelijke en beargumenteerde uitleg kunnen geven bij je koppeling.

Waar op letten: Let goed op dat je bij elk kenmerkend aspect een duidelijke uitleg geeft. Alleen het noemen van een kenmerkend aspect is niet voldoende voor punten. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek verwijst naar de gegeven informatie over Stevin.

Kernbegrippen: Simon Stevin, wetenschappelijke revolutie, humanisme, renaissance, klassieke oudheid

### Vraag 5 – Analyse van het portret van Mataoka (Pocahontas) en de Engelse aanwezigheid in Amerika

Wat kun je verwachten: Je analyseert een portret en de bijbehorende tekst om conclusies te trekken over de beginfase van de Engelse kolonisatie in Amerika en de wervingsstrategie van de Virginia Company. Je moet aantonen dat de tekst onder het portret past bij de beginfase van de Engelse aanwezigheid en verklaren waarom de Virginia Company verwachtte met dit portret nieuwe kolonisten te kunnen interesseren, met ondersteuning vanuit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de vroege Engelse kolonisatie van Amerika, de rol van de Virginia Company en de context van het werven van kolonisten. Ook is kennis van de relatie tussen Europese kolonisten en inheemse bevolking in de beginfase van belang.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren (specifiek een portret en begeleidende tekst) en hieruit relevante informatie kunnen destilleren. Je moet verbanden kunnen leggen tussen de inhoud van de bron en historische context, en je antwoord kunnen onderbouwen met verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let goed op de specifieke informatie in de tekst onder het portret voor de eerste deelvraag; gebruik geen informatie die niet expliciet in die tekst staat (zoals het jaartal 1616). Voor de tweede deelvraag is het cruciaal om zowel een uitleg te geven over de wervingskracht van het portret als een concrete verwijzing naar de bron ter ondersteuning.

Kernbegrippen: Virginia Company, kolonisatie Amerika, werven kolonisten, Mataoka (Pocahontas)

### Vraag 6 – De Amerikaanse Revolutie en Vrouwenprotest

Wat kun je verwachten: Je moet een historische situatie toelichten door politieke argumenten te benoemen, de impact van acties te verklaren en een verband te leggen met verlichte ideeën.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de Amerikaanse Revolutie kennen, waaronder het argument 'no taxation without representation', het concept van een boycot, de principes van de Verlichting en het idee van natuurlijke rechten.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen te analyseren, politieke argumenten te identificeren, de gevolgen van acties te verklaren en historische uitspraken te verbinden met bredere ideologische stromingen zoals de Verlichting.

Waar op letten: Let goed op de drie deelvragen. Bij de derde deelvraag is het cruciaal om niet alleen een natuurlijk recht te noemen, maar ook uit te leggen hoe de uitspraak van Penelope Barker hierbij aansluit.

Kernbegrippen: Amerikaanse Revolutie, boycot, no taxation without representation, Verlichting, natuurlijke rechten

### Vraag 7 – Catharina de Grote: Verlicht Absolutisme Aantonen

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat Catharina de Grote een verlicht absoluut vorstin is. Dit doe je door haar beleid te koppelen aan zowel 'verlicht denken' als 'absolutisme', en beide argumenten te ondersteunen met concrete verwijzingen naar de bron.

Wat moet je kennen: De kenmerken van verlicht denken, zoals rationeel optimisme en het streven naar het welzijn van het volk.
De kenmerken van absolutisme, zoals het eenzijdig nemen van beslissingen zonder inspraak.
De historische context van Catharina de Grote als verlicht absoluut vorstin.

Wat moet je kunnen: De bron analyseren en relevante informatie selecteren die past bij verlicht denken en absolutisme.
Een duidelijke redenering opbouwen die het beleid van Catharina de Grote koppelt aan de kenmerken van verlicht denken en absolutisme.
Je antwoord telkens ondersteunen met een specifieke verwijzing naar de bron.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel het 'verlicht denken' als het 'absolutisme' aspect van Catharina's beleid behandelt.
Elk argument (voor verlicht denken en voor absolutisme) moet bestaan uit twee delen: een uitleg van het concept én een concrete verwijzing naar de bron die dit illustreert.
Een verwijzing naar de bron zonder uitleg, of een uitleg zonder bronverwijzing, levert geen punten op.

Kernbegrippen: Catharina de Grote, verlicht absolutisme, verlicht denken, absolutisme, welzijn van het volk, rationeel optimisme

### Vraag 8 – Kolonialisme en de 19e eeuw: Nederlands-Indië voor het Moederland

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerkende aspecten uit de 19e eeuw benoemen en uitleggen hoe het uitgangspunt 'De Koloniën bestaan voor het Moederland' hierbij past. Denk aan de relatie tussen Nederland en Nederlands-Indië in die periode.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de 19e eeuw (Tijd van burgers en stoommachines) kennen, met name die betrekking hebben op kolonialisme, imperialisme, industrialisatie en nationalisme.

Wat moet je kunnen: Je moet kenmerkende aspecten kunnen koppelen aan een historische uitspraak en deze koppeling kunnen uitleggen met argumenten die de relatie tussen het moederland en de kolonie verduidelijken.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je na het noemen van elk kenmerkend aspect een duidelijke uitleg geeft waarom het uitgangspunt uit het rapport hierbij past. Alleen het noemen van een kenmerkend aspect is niet voldoende voor punten.

Kernbegrippen: kolonialisme, imperialisme, nationalisme, Nederlands-Indië, industrialisatie

### Vraag 9 – De populariteit van 'Het verhaal van Mary Prince'

Wat kun je verwachten: Je moet de populariteit van het boek 'Het verhaal van Mary Prince' verklaren aan de hand van drie specifieke aspecten: het superioriteitsgevoel van de Britten, de betrouwbaarheid van het boek en de politieke discussie in het Britse parlement.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het abolitionisme, de figuur Mary Prince, het Britse superioriteitsgevoel in de 19e eeuw en de discussie rondom de afschaffing van slavernij in Groot-Brittannië.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen en publicaties te plaatsen in hun maatschappelijke en politieke context, en de populariteit van een boek te verklaren aan de hand van de inhoud, de presentatie en de actualiteit.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de gevraagde aspecten (superioriteitsgevoel, betrouwbaarheid, parlementaire discussie) afzonderlijk en correct toelicht. Zorg dat je antwoord specifiek ingaat op de context van het boek van Mary Prince en de tijd waarin het verscheen.

Kernbegrippen: abolitionisme, Mary Prince, superioriteitsgevoel, slavernij

### Vraag 10 – Handhaving van de Factory Acts

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat de Factory Acts werden gehandhaafd. Dit doe je door eerst een specifieke maatregel uit de Factory Acts te noemen die de inspecteur controleert, en vervolgens met bewijs uit de bron aan te tonen hoe die handhaving plaatsvond.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van de Factory Acts kennen, met name de maatregelen die kinderarbeid en werktijden betroffen. Ook moet je weten wat 'handhaving' betekent in de context van wetgeving.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen selecteren en interpreteren om een bewering (dat de Factory Acts worden gehandhaafd) te onderbouwen. Je moet ook een specifieke maatregel uit de Factory Acts kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de maatregel uit de Factory Acts noemt (specifiek: werktijden) als concreet uit de bron afleidt hoe de handhaving plaatsvindt. Noem niet alleen dat er een inspecteur is, maar beschrijf zijn acties (vragen stellen, logboek bekijken, dreigen met straf).

Kernbegrippen: Factory Acts, handhaving wetgeving, kinderarbeid, sociale kwestie

### Vraag 11 – Betrouwbaarheid van bronnen: de fabrieksinspecteur

Wat kun je verwachten: Je moet een manier noemen waarop een fabrieksinspecteur de betrouwbaarheid van zijn waarnemingen benadrukt en dit ondersteunen met een verwijzing naar bron 5.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'betrouwbaarheid van een bron' kennen en begrijpen hoe een bron (in dit geval een fabrieksinspecteur) zijn eigen betrouwbaarheid kan vergroten. Je moet ook weten wat een fabrieksinspecteur is en wat de Factory Acts inhielden.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kritisch kunnen lezen en analyseren op elementen die de betrouwbaarheid vergroten. Je moet specifieke voorbeelden uit een bron kunnen selecteren die een argument ondersteunen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een methode noemt die de inspecteur gebruikt om de betrouwbaarheid te benadrukken, als een concrete verwijzing naar bron 5 die deze methode illustreert. Zonder beide onderdelen is je antwoord niet volledig. Een verwijzing zonder uitleg, of een uitleg zonder verwijzing, levert geen punten op voor het betreffende deel.

Kernbegrippen: betrouwbaarheid van een bron, fabrieksinspecteur, Factory Acts

### Vraag 12 – Britse belangstelling voor Indiase kranten na de opstand van 1857

Wat kun je verwachten: Je moet verklaren waarom de Britse regering na de opstand van 1857 geïnteresseerd was in Indiase kranten, en waarom specifiek het artikel uit de Prapancha Mitram in een rapport werd opgenomen. Je moet je antwoord ondersteunen met een verwijzing naar bron 6.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Britse kolonialisme in India, de opstand van 1857 en de nasleep daarvan. Ook moet je begrijpen hoe kritiek in de media kan duiden op onvrede onder de bevolking.

Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor historische gebeurtenissen en deze kunnen onderbouwen met informatie uit een bron. Je moet kritiek in een bron kunnen herkennen en interpreteren als een teken van onvrede.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de algemene belangstelling én de specifieke reden voor de opname van dit artikel. Een verwijzing naar de bron levert alleen punten op als de verklaring voor de opname van het artikel correct is.

Kernbegrippen: Britse kolonialisme, Opstand in India 1857, Prapancha Mitram, nationalisme

### Vraag 13 – Kartini's brieven: Koloniaal bestuur en feministen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom zowel het koloniale bestuur als Nederlandse feministen de brieven van Kartini prijzen. Voor beide verklaringen moet je een andere, specifieke verwijzing uit bron 7 gebruiken om je antwoord te ondersteunen.

Wat moet je kennen: De historische context van Nederlands-Indië rond 1900, inclusief het koloniale bestuur en zijn belangen.
De opkomst van het feminisme in Nederland en hun idealen.
De rol en betekenis van Kartini in deze periode.
De betekenis van 'adat' in de context van Nederlands-Indië.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (bron 7) selecteren en interpreteren.
Oorzaak-gevolgrelaties herkennen en benoemen (waarom prijzen zij de brieven?).
Historische standpunten van verschillende groepen (koloniaal bestuur, feministen) analyseren.
Je antwoord onderbouwen met concrete bewijzen uit de bron.

Waar op letten: Geef voor het koloniale bestuur én voor de feministen een aparte reden waarom zij de brieven prijzen.
Ondersteun elke reden met een *andere* verwijzing naar bron 7. Gebruik je twee keer dezelfde verwijzing, dan krijg je daarvoor maar één keer punten.
Zorg ervoor dat je verklaring en de bronverwijzing logisch bij elkaar passen.

Kernbegrippen: Kartini, koloniaal bestuur, feminisme, Nederlands-Indië, onderwijs, adat

### Vraag 14 – Lloyd George en het Verdrag van Versailles: Verandering en Continuïteit

Wat kun je verwachten: Je moet de mening van Lloyd George over het Verdrag van Versailles analyseren. Specifiek wordt gevraagd naar een aspect dat hij wilde aanpassen (verandering) en een aspect waarover zijn mening hetzelfde bleef (continuïteit), beide gerelateerd aan de oorlog en Duitsland.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Verdrag van Versailles, met name de afspraken over herstelbetalingen en de oorlogsschuld van Duitsland. Ook moet je weten wie Lloyd George was in de context van de Eerste Wereldoorlog en de vredesonderhandelingen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (de uitspraak van Lloyd George) kunnen interpreteren en deze kunnen gebruiken om zowel verandering als continuïteit in een standpunt aan te tonen. Dit vereist analytisch denken en het vermogen om specifieke details uit de bron te koppelen aan bredere historische concepten.

Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: 'verandering' en 'continuïteit'. Zorg ervoor dat je voor beide een duidelijk antwoord geeft. Gebruik de quote van Lloyd George om de continuïteit in zijn mening over de rol van Duitsland te onderbouwen. Verwar de aanpassing van de herstelbetalingen niet met een verandering in de schuldvraag.

Kernbegrippen: Verdrag van Versailles, Lloyd George, herstelbetalingen, oorlogsschuld Duitsland

### Vraag 15 – Totalitarisme en nazificatie in Duitsland (1933)

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische bron over gebeurtenissen in Duitsland in 1933. Je moet twee conclusies ondersteunen: dat Duitsland een totalitaire samenleving wordt en dat de bevolking nog niet volledig genazificeerd is. Dit doe je door gebeurtenissen uit de bron te koppelen aan kenmerken van een totalitaire samenleving en door aan te tonen dat de nazificering nog niet compleet is, met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een totalitaire samenleving kennen en weten wat 'nazificatie' inhoudt in de context van Duitsland in 1933.

Wat moet je kunnen: Je moet historische bronnen kunnen analyseren en interpreteren. Je moet in staat zijn om conclusies te trekken en deze te onderbouwen met concrete voorbeelden uit de bron, gekoppeld aan historische concepten.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in bron 8 die zowel de totalitaire aard van de samenleving als de onvolledige nazificering van de bevolking aantonen. Zorg ervoor dat je bij de tweede conclusie (onvolledige nazificering) niet alleen naar de bron verwijst, maar ook uitlegt waarom dit onvolledige nazificering aantoont.

Kernbegrippen: totalitaire samenleving, nazificatie, Duitsland 1933

### Vraag 16 – Nationaalsocialisme en de Triomfboog

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het ontwerp van een triomfboog past bij kenmerken van het nationaalsocialisme, en waarom de bouw ervan tijdens de Tweede Wereldoorlog niet mogelijk was.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van het nationaalsocialisme kennen, zoals nationalisme, militarisme en het gebruik van propaganda. Ook moet je basiskennis hebben van de omstandigheden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een historisch ontwerp (de triomfboog) en de ideologie (nationaalsocialisme). Daarnaast moet je historische oorzaken kunnen benoemen voor het niet uitvoeren van een project tijdens een oorlog.

Waar op letten: Voor het eerste deel van de vraag is het cruciaal dat je zowel een kenmerk van het nationaalsocialisme noemt als een concrete verwijzing naar de prent (bijvoorbeeld het eren van gesneuvelde soldaten of de grootsheid van het ontwerp). Zonder beide onderdelen krijg je geen punten. Voor het tweede deel moet je een geldige reden geven die direct verband houdt met de omstandigheden van de Tweede Wereldoorlog.

Kernbegrippen: nationaalsocialisme, triomfboog, Tweede Wereldoorlog, propaganda, nationalisme, militarisme, Eerste Wereldoorlog

### Vraag 17 – De redenering van de geallieerden achter het tonen van filmbeelden uit concentratiekampen

Wat kun je verwachten: Je moet de logica of het denkproces van de geallieerden kunnen uitleggen waarom zij dachten dat het tonen van filmbeelden uit concentratiekampen aan de Duitse bevolking zou bijdragen aan de denazificering.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'denazificering', 'geallieerden', 'concentratiekampen' en 'nationaalsocialisme' kennen. Ook is kennis van het concept 'collectieve schuld' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten die de gedachte van de geallieerden weergeeft: oorzaak (zien van beelden) -> gevolg (gevoel/reactie Duitse bevolking) -> uiteindelijk doel (afkeren van nationaalsocialisme).

Waar op letten: Let erop dat je de *redenering* van de geallieerden uitlegt, niet alleen wat ze deden. De kern is de veronderstelde psychologische impact op de Duitse bevolking en het gewenste politieke resultaat.

Kernbegrippen: denazificering, geallieerden, concentratiekampen, nationaalsocialisme, collectieve schuld

### Vraag 18 – Analyse van Blokzijls beschrijving en de Koude Oorlog

Wat kun je verwachten: Je moet een conclusie ondersteunen door aan te tonen dat een beschrijving gekleurd is door communistische ideeën van Blokzijl, met een verwijzing naar de bron. Vervolgens moet je met een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw een verklaring geven voor het harde optreden tegen stakers, inclusief een uitleg van dit aspect.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de communistische ideologie en hoe deze zich kan uiten in beschrijvingen van sociale conflicten. Daarnaast moet je de kenmerkende aspecten van de tweede helft van de twintigste eeuw kennen, in het bijzonder die gerelateerd zijn aan de Koude Oorlog en blokvorming.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een tekst te analyseren op politieke kleuring en dit te onderbouwen met concrete voorbeelden uit de bron. Ook moet je een kenmerkend aspect kunnen toepassen om een historische gebeurtenis te verklaren en dit aspect duidelijk kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je de communistische visie van Blokzijl duidelijk uitlegt en dit ondersteunt met een passende verwijzing naar de bron. Zorg ervoor dat je het juiste kenmerkend aspect kiest voor de verklaring van het harde optreden (niet de toenemende westerse welvaart) en geef hierbij altijd een uitgebreide uitleg. Alleen het noemen van het kenmerkend aspect is niet voldoende.

Kernbegrippen: Blokzijl, communisme, staking, Koude Oorlog, blokvorming

### Vraag 19 – Duitse deelname aan de Olympische Spelen: een chronologisch overzicht

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over Duitse deelname aan de Olympische Spelen en de Duitse geschiedenis. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke gebeurtenissen in de Duitse geschiedenis van de 20e eeuw kennen, inclusief het Interbellum, de Nazitijd, de naoorlogse bezetting, de Koude Oorlog (met begrippen als verzoeningspolitiek en detente) en het einde van de Koude Oorlog. Specifiek moet je de context van de Olympische Spelen van Amsterdam (1928), Berlijn (1936), Londen (1948), Tokyo (1964) en Moskou (1980) kunnen plaatsen.

Wat moet je kunnen: Je moet de zes gegeven gebeurtenissen kunnen analyseren en op basis van de inhoud (jaartallen, politieke context, betrokken landen/entiteiten) in de juiste chronologische volgorde kunnen plaatsen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke jaartallen of tijdsperioden die in de beschrijvingen van de gebeurtenissen worden genoemd of geïmpliceerd (bijvoorbeeld 'verzoeningspolitiek', 'Hitlergroet', 'in bezettingszones verdeeld', 'BRD en DDR', 'einde detente', 'vlak voor de val van de Berlijnse Muur'). Voorkom het door elkaar halen van de verschillende periodes in de Duitse geschiedenis van de 20e eeuw.

Kernbegrippen: Duitsland, Olympische Spelen, chronologie, Koude Oorlog, Interbellum, Tweede Wereldoorlog, verzoeningspolitiek, detente

### Vraag 20 – Kritiek op de wet over handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw

Wat kun je verwachten: Je moet de wet uit 1956 benoemen waar Sprenger kritiek op heeft en deze kritiek onderbouwen met een verwijzing naar bron 11.

Wat moet je kennen: Je moet weten welke belangrijke wet in 1956 werd aangenomen met betrekking tot de positie van getrouwde vrouwen (afschaffing handelingsonbekwaamheid). Je moet ook de kernconcepten 'handelingsonbekwaamheid getrouwde vrouwen', 'primaatschap van de man' en 'emancipatie' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 11) kunnen analyseren en de standpunten van de auteur (Sprenger) kunnen identificeren. Je moet ook een conclusie kunnen onderbouwen met feiten uit de bron.

Waar op letten: Let goed op de specifieke wet uit 1956 die wordt bedoeld. Zorg ervoor dat je de kritiek van Sprenger correct interpreteert en niet verwart met steun voor de wet. Gebruik de bron om je antwoord te ondersteunen, bijvoorbeeld door te verwijzen naar het 'primaatschap' van de man.

Kernbegrippen: handelingsonbekwaamheid getrouwde vrouwen, primaatschap van de man, emancipatie

### Vraag 21 – Televisie en Europese Eenwording

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een televisie-uitzending zoals beschreven in de bron kan bijdragen aan de Europese eenwording. Daarnaast moet je een ander kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw illustreren met deze uitzending, inclusief een duidelijke uitleg.

Wat moet je kennen: De betekenis van 'Europese eenwording' en de rol van organisaties zoals de EGKS hierin.
De kenmerkende aspecten van de tweede helft van de twintigste eeuw, met name die gerelateerd zijn aan sociaal-culturele veranderingen, welvaart, en internationale politiek (Koude Oorlog).

Wat moet je kunnen: Analyseren hoe een historische gebeurtenis (televisie-uitzending) bijdraagt aan een groter proces (Europese eenwording).
Een verband leggen tussen een concrete situatie en een algemeen kenmerkend aspect uit de geschiedenis.
Een kenmerkend aspect uitleggen aan de hand van de bron.

Waar op letten: Let goed op dat je bij het illustreren van een kenmerkend aspect niet alleen het aspect noemt, maar ook een duidelijke uitleg geeft waarom dit aspect van toepassing is op de bron. Zonder uitleg krijg je geen punten voor dit deel.

Kernbegrippen: Europese eenwording, EGKS, Eurovisie, televisie, westerse welvaart, Koude Oorlog

### Vraag 22 – Provo en de paradox van gezag

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de deelname van Provo aan de gemeenteraad leidde tot het opheffen van de beweging, vanuit hun oorspronkelijke doelstelling.

Wat moet je kennen: Je moet de doelstelling van Provo kennen (het provoceren/uitdagen van het gezag) en weten dat ze verkozen werden in de Amsterdamse gemeenteraad.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen de doelstelling van Provo en de gevolgen van hun deelname aan de gemeenteraad, en dit kunnen uitleggen als een reden voor het opheffen van de beweging.

Waar op letten: Let erop dat je de kern van de paradox benoemt: Provo wilde het gezag provoceren, maar werd zelf onderdeel van het gezag. Of dat de deelname leidde tot interne onenigheid over de doelstelling.

Kernbegrippen: Provo, provoceren, gezag, gemeenteraad

### Vraag 23 – De Ostpolitik van Brandt en de onthulling van de Stasi

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de DDR wilde dat Brandt kanselier bleef, specifiek gericht op zijn buitenlandse politiek. Daarnaast moet je aangeven waarom de omkoping door de Staatssicherheitsdienst pas na 1989 bekend werd.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de buitenlandse politiek van kanselier Brandt (Ostpolitik) en de gevolgen daarvan voor de relatie tussen de BRD en de DDR. Ook moet je de historische context van de val van het communisme in Oost-Europa en de Duitse hereniging na 1989 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen tussen politieke ontwikkelingen (Brandts Ostpolitik) en belangen van staten (DDR). Daarnaast moet je historische gebeurtenissen (val van het communisme) kunnen koppelen aan de openbaarmaking van informatie (archieven van de Stasi).

Waar op letten: Let erop dat je bij het politieke belang van de DDR specifiek ingaat op de buitenlandse politiek van Brandt (Ostpolitik). Voor de onthulling na 1989 moet je de link leggen met de val van het communistische regime en de gevolgen daarvan voor de Stasi-archieven.

Kernbegrippen: DDR, BRD, Kanselier Brandt, Ostpolitik, Staatssicherheitsdienst, Val van de Berlijnse Muur, Duitse hereniging

### Vraag 24 – Perestrojka en de prent: interpretatie en onderbouwing

Wat kun je verwachten: Je moet een interpretatie van een prent ondersteunen. Dit doe je door eerst de kern van het beleid van perestrojka uit te leggen (zonder de bron te gebruiken) en daarna aan te tonen hoe de tekenaar dit beleid ondersteunt, met een specifieke verwijzing naar de prent.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van het beleid van perestrojka kennen, namelijk de economische en politieke hervormingen die werden doorgevoerd in de Sovjet-Unie.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. De kern van perestrojka uit eigen kennis formuleren.
2. Een prent interpreteren en de symboliek ervan koppelen aan een politiek beleid.
3. Je interpretatie van de prent onderbouwen met een concrete verwijzing naar elementen in de prent.

Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: eerst de kern van perestrojka uitleggen zonder de bron, en daarna de ondersteuning van het beleid door de tekenaar aantonen met een specifieke verwijzing naar de prent. Zorg dat je verwijzing naar de prent specifiek en passend is bij je uitleg.

Kernbegrippen: perestrojka, Sovjet-Unie, economische hervormingen, politieke hervormingen

### Vraag 25 – Nederland als gidsland: het homohuwelijk

Wat kun je verwachten: Je moet de historische gebeurtenis kunnen benoemen waarvoor de internationale pers naar Nederland kwam en kunnen uitleggen hoe dit bijdroeg aan het idee dat Nederland een gidsland is.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de invoering van het homohuwelijk in Nederland en de rol die Nederland hierin speelde op internationaal niveau. Ook moet je bekend zijn met de begrippen 'gidsland', 'COC' en 'Gay krant'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de bron kunnen koppelen aan je kennis over de historische gebeurtenis en de impact daarvan op het beeld van Nederland als gidsland. Je moet een heldere en compacte uitleg kunnen geven.

Waar op letten: Let goed op de twee onderdelen van de vraag: de historische gebeurtenis én de bijdrage aan het idee van Nederland als gidsland. Zorg dat je beide aspecten duidelijk beantwoordt. De bron (bron 13) zal waarschijnlijk context bieden over het media-evenement en de internationale aandacht.

Kernbegrippen: homohuwelijk, Nederland gidsland, COC, Gay krant

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 1
maandag 12 mei
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag één van de 'kenmerkende aspecten' wordt gevraagd, moet je de
tekst daarvan opschrijven of dat deel ervan dat relevant is voor de beantwoording
van de vraag (er zijn kenmerkende aspecten die uit meerdere onderdelen bestaan).
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1021-a-25-1-0

### Pagina 2

Door de tijd heen
De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met reclame in
Nederland, staan in willekeurige volgorde:
1 Bekende TikTokkers verdienden veel geld door op internet reclame te
maken, waarbij ze #ad toevoegden aan hun filmpjes.
2 Dolle Mina's plakten een afbeelding van een koeienuiier over blote
vrouwenborsten op reclameposters. Ze schreven daar 'vrouwen zijn
geen koopwaar' bij.
3 Henricus Nijgh richtte het eerste Nederlandse advertentiebureau op
nadat er door het gebruik van stoommachines steeds meer
concurrentie tussen merken ontstond.
4 In Amsterdam werd voor tabak uit de dertien Amerikaanse koloniën
van Groot-Brittannië reclame gemaakt met de afbeelding van een
pijproken de inheemse inwoner.
5 In het nationaalsocialistische weekblad Storm stond dat het tijd werd
om een 'Joodsche reclameadviseur' die meewerkte aan reclames voor
zeep, naar een kamp te sturen.
6 Om bedrijven te helpen die in de problemen kwamen door de
Beurskrach steunde de regering de reclamecampagne 'Koopt
Nederlandsche waar'.
2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 1.
Stel: je onderzoekt het veranderen van het wereldbeeld van Portugese
ontdekkingsreizigers. Je vindt de informatie in deze bron daarvoor
bruikbaar.
3p 2 Geef aan:
dat de beschrijving toont dat ontdekkingsreizen kunnen bijdragen aan
het veranderen van het wereldbeeld, waarna je je antwoord
ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
waardoor je de informatie in deze bron wel betrouwbaar vindt voor dit
onderzoek.
HA-1021-a-25-1-o 2 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 3

Gebruik bron 2.
Bontemantel beschrijft veranderingen ten aanzien van het schilderen van
schuttersstukken na 1580. Voor deze veranderingen kunnen twee
kenmerkende aspecten als oorzaak worden genoemd:
1 het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een
Nederlandse staat.
2 de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Republiek.
3 Geef per oorzaak aan waardoor dit leidt tot een verandering in het
schilderen van schuttersstukken, waarbij je je antwoord telkens
ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
4p
Twee gegevens over de Nederlander Simon Stevin (1548-1620):
1 Stevin gooide kogels met een verschillend gewicht van een toren om
te zien of ze snel zouden landen.
2 Stevin gaf lessen aan ingenieurs in het Nederlands omdat hij deze taal
het meest geschikt vond voor kennisoverdracht.
2p
4 Toon aan, telkens met behulp van een kenmerkend aspect:
met gegeven 1 bij welke ontwikkeling in zijn tijd Stevin wel aansloot,
en
met gegeven 2 bij welke ontwikkeling in zijn tijd Stevin niet aansloot.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg
geven.
Gebruik bron 3.
De Virginia Company laat dit portret maken en er kopieën van
verspreiden.
Twee conclusies:
1 Met de tekst onder het portret kun je aantonen dat de Engelse
aanwezigheid in Amerika zich nog in de beginfase bevindt.
2 De Virginia Company wil nieuwe kolonis ten werven voor Amerika.
3p
5 Toon aan:
dat de tekst onder het portret past bij het begin van de Engelse
aanwezigheid in Amerika, en
waardoor de Virginia Company verwacht met dit portret nieuwe
kolonisten te kunnen interesseren voor Amerika, waarna je je
antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
HA-1021-a-25-1-o
3/9
lees verder ►►►

### Pagina 4

Een geschiedenis:
In 1774 steunden vrouwen uit de Amerikaanse stad Edenton een boycot
van Britse thee en Britse stoffen. Deze boycott was een reactie op het
instellen van nieuwe belastingen door de Britse koning. Een van de
vrouwen, Penelope Barker, zei: "Misschien zijn het tot nu toe alleen
mannen geweest die tegen de koning protesteerden. Dat betekent alleen
maar dat vrouwen er te lang over hebben gedaan om hun stem te laten
horen."
3p 6 Licht deze geschiedenis toe door:
– het politieke argument te noemen waarmee kolonisten in Amerika zich
in die tijd verzette tegen het betalen van de Britse belastingen, en
– te verklaren waardoor acties als die in Edenton het Britse bestuur
onder druk zetten, en
– aan te tonen dat Penelope Barker uitgaat van het verlichte idee van
natuurlijke rechten.
Gebruik bron 4.
4p 7 Je concludeert dat Catharina de Grote een verlicht absoluut vorstin is.
Toon aan, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing
naar de bron:
– dat het beleid van Catharina past bij verlicht denken, en
– dat het beleid van Catharina past bij het absolutisme.
Moderne tijd
In de negentiende eeuw liet de Nederlandse regering een rapport
schrijven over de kolonie Nederlands-Indië. Hierin stond het uitgangspunt:
"De Koloniën bestaan voor het Moederland [Nederland], en niet het
Moederland voor de Koloniën."
2p 8 Toon voor twee kenmerkende aspecten uit de negentiende eeuw aan dat
het uitgangspunt uit het rapport hierbij paste.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg
geven.

### Pagina 5

De slaafgemaakte vrouw Mary Prince werd meegeno­men uit Bermuda
naar Groot-Britannië. Daar aangekomen besloot ze de familie te verlaten
die haar in slavernij had gehouden. In 1831 voerde Mary gesprekken met
de abolitioniste Susanna Strickland, die daarna het boek *Het verhaal van
Mary Prince*, *door haarzelf verteld* publiceerde. Er stond in het boek dat
Mary was 'gered' door Britse abolitionisten. Het boek werd in korte tijd
driemaal herdrukt.
3p 9 Licht de populariteit van het boek toe door:
— aan te tonen dat Strickland het superioriteitsgevoel van de Britten
bevestigde, en
— een reden te noemen waardoor dit boek werd beschouwd als een
betrouwbare bron voor het levensverhaal van Mary, en
— aan te geven welke discussie in het Britse parlement de belangstelling
voor het boek zal hebben vergroot.

Gebruik bron 5.
Je kunt met dit verslag aantonen dat de Factory Acts worden
gehandhaafd.
2p 10 Toon dit aan door:
— de maatregel in de Factory Acts te noemen die deze inspecteur
contréeleert, en
— met de bron aan te geven waaruit blijkt dat de Factory Acts worden
gehandhaafd.

Gebruik bron 5 nog een keer.
De fabrieksinspecteur wil de betrouwbaarheid van zijn waarnemingen
benadrukken.
2p 11 Noem een manier waarop de inspecteur dit doet, waarna je je antwoord
ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 6.
De Britse regering laat na de opstand in India in 1857 regelmatig een
rapport schrijven over wat er in Indiase kranten staat. Het artikel uit de
3p 12 Prapancha Mitram wordt opgenomen in zo'n rapport.
Verklaar:
— de belangstelling van de Britse regering voor wat er in Indiase kranten
staat vanuit de opstand in 1857, en
— dat juist dit artikel in het rapport wordt opgenomen, waarna je je
antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 7.
In 1911 worden de brieven van Kartini gepubliceerd. Het koloniale bestuur
in Nederlands-Indië en Nederlandse feministen prijzen de inhoud van de
brieven.
4p 13 Geef voor beiden apart aan waardoor zij het eens zijn met de inhoud van
de brieven, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere
verwijzing naar de bron.

HA-1021-a-25-1-o 5 / 9 lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebelieding Leiden (SSL). Pagina: 12

### Pagina 6

De Britse minister-president Lloyd George was onderhandelaar bij het Verdrag van Versailles. In mei 1922 zei hij in het Britse parlement: "Ik heb vandaag heel duidelijk uiteengezet (...) dat van Duitsland, hoewel het moreel verantwoordelijk is alle kosten van de oorlog te betalen, alleen kan worden verwacht dat het betaalt in verhouding tot zijn [economische] capaciteit."
Er was bij Lloyd George verandering en continuïteit aan te wijzen in zijn mening over het Verdrag van Versailles.
2p 14 Licht dit toe door:
- een afspraak uit het Verdrag van Versailles te noemen die
Lloyd George wilde aanpassen, en
- aan te tonen dat Lloyd George niet van mening veranderde over de rol
van Duitsland in de oorlog.
Gebruik bron 8.
Je trekt uit deze beschrijving twee conclusies:
1 Duitsland verandert in 1933 in een totalitaire samenleving.
2 De Duitse bevolking is in 1933 nog niet volledig genazificeerd.
3p 15 Ondersteun beide conclusies door:
- aan te geven waardoor de gebeurtenissen in Níederstetten passen bij
een totalitaire samenleving, en
- aan te tonen dat de nazificering van de bevolking nog niet volledig is,
waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 9.
Hitler laat deze triomfboog in 1937 opnemen in de plannen voor een
nieuwe Duitse hoofdstad. De boog wordt nooit gebouwd.
3p 16 Verklaar beide door:
- uit te leggen met een verwijzing naar de prent bij welk kenmerk van
het nationaalsocialisme het ontwerp van de triomfboog past, en
- aan te geven waardoor het tijdens de Tweede Wereldoorlog niet
mogelijk was de triomfboog te bouwen.
In mei 1945 dwongen geallieerde troepen inwoners van de Duitse stad
Burgenfurt filmbeelden te bekijken die zij hadden gemaakt in de
concentratiekampen Buchenwald en Bergen-Belsen. Volgens de
geallieerden droeg dit bij aan het ongedaan maken van de nazificering
van de Duitse bevolking.
2p 17 Leg de redenering van de geallieerden uit.
HA-1021-a-25-1-o 6/9 lees verder

### Pagina 7

Gebruik bron 10.
Een conclusie:
De beschrijving die Blokzijl geeft van de gebeurtenissen in Amsterdam is
politiek gekleurd.
Ondersteun deze conclusie door:
- aan te tonen dat de beschrijving gekleurd is door communistische
ideeën van Blokzijl, waarna je je antwoord ondersteunt met een
verwijzing naar de bron, en
- met een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste
eeuw een verklaring te geven voor het harde optreden tegen de
stakers.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg
geven.

De volgende gegevens over Duitse deelname aan de Olympische Spelen
staan in willekeurige volgorde:
1 Als gevolg van de verzoeningspolitiek met Frankrijk mocht Duitsland
meedoen aan de Olympische Spelen van Amsterdam.
2 Bij de Olympische Spelen in Tokyo deden de BRD en de DDR voor het
eerst elk met een eigen ploeg mee.
3 De Amerikaanse president Ronald Reagan vroeg zich vlak voor de
val van de Berlijnse Muur af of het mogelijk was Olympische Spelen te
organiseren in Oost- én West-Berlijn tegelijk.
4 Het in bezettingszones verdeelde Duitsland mocht niet deelnemen aan
de Olympische Spelen in Londen.
5 Tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen van Berlijn
brachten Duitse sporters bij de hoofdtribune de Hitlergroet.
6 Vlak na het einde van de detente boycot te de BRD samen met andere
Westerse landen de Olympische Spelen in Moskou.
Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar
later. Noteer alleen de nummers.

Gebruik bron 11.
Een conclusie:
Sprenger heeft kritiek op een wet die in 1956 wordt aangenomen.
Onderbouw deze conclusie door de wet te noemen waarop Sprenger
kritiek heeft, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar
de bron.

### Pagina 8

Een geschiedenis:
In de Leidse Courant stond in 1958 over de televisie-uitzendingen die
week: "We weten dat de kijkers veelal verzot zijn op familiespelen. Vrijdag
zal in Eurovisie-verband worden uitgezonden: 'Kent u West-Europa?' Dat
zal een quiz zijn over aardrijkskunde, economie en politiek. Het betreft
een internationale finale met deelnemers uit alle landen van de Kolen- en
Staalgemeenschap. Ons land zal worden vertegenwoordigd door
mejuffrouw R. Tissing."
3p 21 Licht deze geschiedenis toe door:
— uit te leggen dat uitzendingen zoals deze konden bijdragen aan 'de
Europese eenwording', en
— aan te tonen dat je met de uitzending een ander kenmerkend aspect
uit de tweede helft van de twintigste eeuw kunt illustreren.
Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg
geven.

In 1966 won Provo bij de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam één
zetel. Bernard de Vries nam namens Provo zitting in de gemeenteraad,
maar een jaar later hief Provo zichzelf op.
2p 22 Leg uit vanuit de doelstelling van Provo dat de deelname in de
gemeenteraad bijdroeg aan het opheffen van de beweging.

Twee gebeurtenissen:
1 In 1972 werd in het parlement van de BRD een motie van wantrouwen
ingediend tegen de regering van kanselier Brandt.
2 Na 1989 werd bekend dat de Oost-Duitse Staatssicherheitsdienst een
West-Duits parlementslid had omgekocht om tegen deze motie van
wantrouwen te stemmen. De regering van de DDR wilde er zo voor
zorgen dat Brandt kanselier bleef.
3p 23 Geef aan:
— welk politiek belang de regering van de DDR had dat Brandt kanselier
bleef, waarbij je in je antwoord ingaat op de buitenlandse politiek van
Brant, en
— waardoor na 1989 bekend werd dat de Staatssicherheitsdienst het
parlementslid had omgekocht.

Gebruik bron 12.
Een interpretatie:
De tekenaar ondersteunt met deze prent het beleid van perestrojka.
3p 24 Ondersteun deze interpretatie door:
— zonder bron de kern van het beleid van perestrojka te noemen, en
— aan te tonen dat de tekenaar het beleid van perestrojka ondersteunt,
waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent.

HA-1021-a-25-1-0 8/9 lees verder ►►►

### Pagina 9

2p 25 Gebruik bron 13.
Geef aan:
– voor welke historische gebeurtenis de internationale pers komt, en
– dat het door de Gay krant en het COC georganiseerde
media-evenement bijdraagt aan het idee dat Nederland een gidsland
is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1021-a-25-1-o 9/9 einde