# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2024/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Chronologie van kledingkleuren en hun betekenis

Wat kun je verwachten: Je moet zes historische gebeurtenissen over de kleur van kleding in de juiste chronologische volgorde plaatsen.

Wat moet je kennen: Je moet de globale historische context en tijdsperioden van de genoemde gebeurtenissen kennen, zoals de oprichting van de East India Company, de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, de regeerperiode van Koningin Victoria, de Eerste Wereldoorlog, de opkomst van de NSDAP en de hippiecultuur.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen chronologisch te ordenen op basis van je kennis van tijdsperioden en belangrijke historische figuren/bewegingen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke gebeurtenis die een indicatie geven van de tijdsperiode (bijvoorbeeld 'Royal Navy', 'Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijders', 'Koningin Victoria', 'Eerste Wereldoorlog', 'NSDAP', 'Hippies'). Wees extra voorzichtig met gebeurtenissen die relatief dicht bij elkaar in de tijd liggen.

Kernbegrippen: chronologie

### Vraag 2 – Kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw: Renaissance en Klassieke Oudheid

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee historische gegevens over de familie Farnese en hun interesse in de Romeinse oudheid. Je moet voor elk gegeven een passend kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw noemen. Let op dat je elk kenmerkend aspect maar één keer mag gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen, in het bijzonder die gerelateerd zijn aan de Renaissance, wetenschappelijke belangstelling en de hernieuwde oriëntatie op de klassieke oudheid.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens kunnen analyseren en deze correct kunnen koppelen aan de juiste kenmerkende aspecten. Je moet ook de instructie 'een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken' nauwkeurig kunnen opvolgen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke aard van elk gegeven. Het ene gegeven gaat over opgraven en bestuderen (wetenschappelijke belangstelling), het andere over het namaken naar Romeins voorbeeld (hernieuwde oriëntatie). Zorg ervoor dat je niet hetzelfde kenmerkend aspect voor beide gegevens gebruikt, anders verlies je punten.

Kernbegrippen: Renaissance, wetenschappelijke belangstelling, klassieke oudheid, kenmerkende aspecten

### Vraag 3 – Bronanalyse: Engelse motieven voor kolonisatie

Wat kun je verwachten: Je moet een bron analyseren op bruikbaarheid voor twee verschillende onderzoeksvragen over de Engelse kolonisatie van Amerika. Je krijgt een conclusie voorgelegd en moet deze ondersteunen met argumenten direct uit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Engelse kolonisatie', 'motieven kolonisatie' (bekering, gebiedsuitbreiding) en 'bronbruikbaarheid' kennen. Dit betekent dat je in staat moet zijn om de intenties van de Engelsen in de bron te herkennen en te koppelen aan deze motieven.

Wat moet je kunnen: Je moet:
1. De vraagstelling en de twee hoofdstukken (bekering, gebiedsuitbreiding) goed begrijpen.
2. De bron zorgvuldig lezen en relevante passages identificeren.
3. Argumenten formuleren die direct uit de bron komen en de conclusie over bruikbaarheid ondersteunen.
4. Het verschil tussen de ware betekenis van een symbool (kruis als christelijk symbool) en de gepresenteerde betekenis (kruis als vriendschapssymbool) kunnen herkennen en gebruiken in je argumentatie.

Waar op letten: Let goed op de volgende punten:
*   **Beide delen van de conclusie ondersteunen:** Zorg ervoor dat je zowel de mindere bruikbaarheid voor hoofdstuk 1 als de meerdere bruikbaarheid voor hoofdstuk 2 beargumenteert.
*   **Argumenten uit de bron:** Je argumenten moeten direct gebaseerd zijn op specifieke zinnen of gebeurtenissen die in bron 1 worden beschreven. Gebruik geen voorkennis die niet in de bron staat.
*   **De misleiding over het kruis:** Herken dat de Engelsen de inheemse bevolking misleiden over de betekenis van het kruis. Dit is cruciaal voor het argument over de mindere bruikbaarheid voor 'bekering'.
*   **Inbezitneming:** Let op de acties die duiden op het claimen van land, zoals het plaatsen van het kruis met de naam van de koning en het uitroepen van de koning over het gebied.

Kernbegrippen: Engelse kolonisatie, motieven kolonisatie, bekering, gebiedsuitbreiding, bronbruikbaarheid

### Vraag 4 – De Reformatie in Beeld: Analyse van een Propaganda Prent

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische prent uit de tijd van de Reformatie. Je legt uit hoe de maker de kant van de protestanten kiest, waarom prenten effectief waren voor propaganda, en waarom de maker anoniem wilde blijven.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de Reformatie kennen, waaronder de rol van Maarten Luther, het conflict tussen protestanten en de katholieke kerk, en het gebruik van propaganda in die periode. Ook moet je weten wat de mogelijke gevolgen waren van kritiek op de katholieke kerk.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische prent kunnen interpreteren en specifieke elementen uit de prent kunnen gebruiken om je argumenten te onderbouwen. Je moet ook de functie van prenten als communicatiemiddel in de vroegmoderne tijd kunnen verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de deelelementen van de vraag beantwoordt. Zorg ervoor dat je bij het eerste deelelement specifiek verwijst naar de prent (bijvoorbeeld door te noemen dat uit Luther een boom groeit met 'Verbum Dei', of dat jezuïeten de boom proberen om te hakken, of dat een jezuïet met de duivel overlegt). Verklaar de anonimiteit van de maker met de angst voor bestraffing door de katholieke kerk.

Kernbegrippen: reformatie, protestanten, katholieke kerk, propaganda, prenten

### Vraag 5 – De Republiek, de WIC en de kwetsbare Spaanse koloniën

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de informatie over de slecht verdedigde Spaanse steden in Zuid-Amerika belangrijk was voor de Republiek en de WIC, gekoppeld aan twee specifieke historische contexten: het conflict in de Nederlanden (Tachtigjarige Oorlog) en de driehoekshandel.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Tachtigjarige Oorlog en de strijd tussen de Republiek en Spanje, de rol en doelen van de West-Indische Compagnie (WIC) en de werking van de driehoekshandel, inclusief de betrokkenheid van Spaanse koloniën.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een causale verklaring te geven, waarbij je de informatie over de zwakke verdediging van Spaanse koloniën verbindt met de strategische en economische belangen van de Republiek en de WIC binnen de context van de Tachtigjarige Oorlog en de driehoekshandel.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de link met het conflict in de Nederlanden én de link met de driehoekshandel. Zorg voor een specifieke verklaring die verder gaat dan een algemeen antwoord, door de zwakke verdediging direct te koppelen aan de doelen van de Republiek en de WIC.

Kernbegrippen: West-Indische Compagnie (WIC), Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Tachtigjarige Oorlog, Driehoekshandel, Spaanse koloniën

### Vraag 6 – Rationeel optimisme en Eise Eisinga's planetarium

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het openstellen van Eise Eisinga's planetarium voor publiek past bij het concept 'rationeel optimisme'.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'rationeel optimisme' kennen, als onderdeel van de Verlichting. Dit omvat het geloof in de rede en wetenschap om de samenleving te verbeteren en bijgeloof te bestrijden.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een concrete historische actie (het openstellen van het planetarium) en een abstract historisch concept (rationeel optimisme). Je moet kunnen uitleggen hoe het toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis bijdraagt aan het bestrijden van bijgeloof en het verspreiden van rationeel denken.

Waar op letten: Let erop dat je antwoord specifiek ingaat op het 'openstellen' van het planetarium en hoe dit bijdraagt aan het toegankelijk maken van kennis. Een algemeen antwoord over Eisinga's rationalisme is onvoldoende. De kern is dat door het openstellen de wetenschappelijke kennis (het model van het zonnestelsel) voor iedereen inzichtelijk werd, wat bijgeloof bestreed.

Kernbegrippen: rationeel optimisme, Verlichting, Eise Eisinga, kennisverspreiding, bijgeloof bestrijden

### Vraag 7 – Absolutisme en kritiek op het Ancien Régime in de 18e eeuw

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Lodewijk XIV zijn positie als absoluut vorst verstevigde door de adel te verplichten de 'dag van het appartement' bij te wonen, en welke kritiek op het ancien régime in de achttiende eeuw met de beschrijving in de bron kan worden onderbouwd.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'absolutisme' en 'ancien régime' kennen, en weten hoe Lodewijk XIV zijn macht uitoefende, met name in relatie tot de adel en het hofleven in Versailles.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren en de informatie daarin kunnen gebruiken om historische beweringen te onderbouwen. Specifiek moet je kunnen verklaren hoe een actie van de koning zijn absolute macht verstevigde en kritiek op het ancien régime kunnen afleiden uit de beschrijving van het hofleven.

Waar op letten: Let erop dat je bij het eerste deel van de vraag niet alleen benoemt dat de adel aanwezig moest zijn, maar ook uitlegt HOE dit de macht van Lodewijk XIV verstevigde (bijvoorbeeld door controle of imponeren). Bij het tweede deel moet je de kritiek op het ancien régime expliciet koppelen aan een specifiek element uit de bron, zoals de verspilling van geld of het nutteloze vermaak.

Kernbegrippen: absolutisme, Lodewijk XIV, ancien régime, hofleven Versailles

### Vraag 8 – Bronanalyse: Motieven van de auteur bij de beschrijving van Solitude

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische bron en legt uit welke boodschap de auteur overbrengt en waarom hij dit doet, gebaseerd op zijn achtergrond.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de context van slavernij en opstanden van slaafgemaakten in de vroegmoderne tijd. Ook is kennis van broninterpretatie en het herkennen van de motieven van een auteur belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de boodschap van een auteur te identificeren en deze te verklaren vanuit zijn achtergrond en de historische context.

Waar op letten: Let goed op de beschrijving van Solitude en de achtergrond van Lacour. Zorg ervoor dat je de achtergrond van Lacour (familie van plantage-eigenaren) expliciet verbindt aan de boodschap die hij wil overbrengen. Alleen de achtergrond noemen zonder de verklaring is onvoldoende.

Kernbegrippen: slavernij, opstand slaafgemaakten, plantage-eigenaren, broninterpretatie, motieven van de auteur

### Vraag 9 – Kritiek op 'rotten boroughs' en de Reform Bill

Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek op 'rotten boroughs' kunnen verklaren vanuit de Industriële Revolutie, de wet kunnen noemen die hierop volgde en het passende kenmerkende aspect kunnen benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'rotten boroughs', 'industriële revolutie', 'districtenstelsel' en 'Reform Bill' kennen. Ook moet je het kenmerkende aspect 'de voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces' herkennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen de Industriële Revolutie (urbanisatie) en de kritiek op de oneerlijke vertegenwoordiging in het parlement. Je moet de juiste wet kunnen benoemen die deze kritiek aanpakte en dit kunnen koppelen aan het juiste kenmerkende aspect.

Waar op letten: Let goed op de causale relatie tussen de Industriële Revolutie en de kritiek op de 'rotten boroughs'. Zorg dat je de correcte wet noemt (Reform Bill) en het juiste kenmerkende aspect kiest. Het kenmerkend aspect 'de opkomst van emancipatiebewegingen' is hierbij incorrect.

Kernbegrippen: rotten boroughs, industriële revolutie, districtenstelsel, Reform Bill, democratisering

### Vraag 10 – Verschil van mening tussen slaveneigenaar en The Liberator

Wat kun je verwachten: Je moet een conclusie ondersteunen door twee specifieke punten aan te tonen: welk verlicht idee de schrijver van een brief afwijst en welke boodschap de krant 'The Liberator' wil overbrengen door deze brief te publiceren.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van verlichte ideeën, in het bijzonder 'natuurlijke rechten' en 'persvrijheid'. Daarnaast moet je bekend zijn met het abolitionisme en de rol van publicaties zoals 'The Liberator' in deze beweging.

Wat moet je kunnen: Je moet een brontekst kunnen analyseren en interpreteren om specifieke argumenten en standpunten te identificeren. Je moet ook in staat zijn om de intentie van een uitgever te achterhalen op basis van de publicatie van een ingezonden brief.

Waar op letten: Let goed op de specifieke formulering van de schrijver van de brief om het afgewezen verlichte idee te identificeren. Zorg ervoor dat je bij de boodschap van 'The Liberator' niet alleen ingaat op het algemene doel van abolitionisten, maar specifiek op de boodschap die de krant wil overbrengen door deze specifieke brief te publiceren.

Kernbegrippen: abolitionisme, verlichte ideeën, natuurlijke rechten, persvrijheid, The Liberator

### Vraag 11 – Analyse van kritiek in een historische prent

Wat kun je verwachten: Je moet een historische prent analyseren en kritiekpunten identificeren op basis van visuele elementen en contextuele informatie. Je formuleert argumenten voor twee specifieke beweringen en ondersteunt deze met verschillende verwijzingen naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de historische context van de industriële revolutie, de sociale kwestie, urbanisatie en de gevolgen van vervuiling in de 19e eeuw. Ook moet je weten hoe je een spotprent of karikatuur kunt interpreteren als bron van kritiek op maatschappelijke en politieke kwesties.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
- Een historische prent te analyseren en de symboliek te herkennen.
- Specifieke elementen uit de prent te selecteren als bewijs voor een argument.
- Duidelijke en beknopte argumenten te formuleren die de kritiek in de prent verklaren.
- Verschillende verwijzingen naar de bron te gebruiken voor verschillende argumenten.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide beweringen een ander argument en een andere verwijzing naar de bron gebruikt. Zorg ervoor dat je zowel de kritiek benoemt als de bijbehorende ondersteuning uit de bron geeft. Vermijd het herhalen van dezelfde bronverwijzing.

Kernbegrippen: industriële revolutie, sociale kwestie, urbanisatie, vervuiling, kritiek op regering

### Vraag 12 – Spoorlijnen en modern imperialisme in Brits-India

Wat kun je verwachten: Je moet de relatie kunnen leggen tussen de aanleg van infrastructuur (zoals een spoorlijn) in een koloniaal gebied en de bevordering van modern imperialisme. Hierbij is het belangrijk dat je een specifieke verwijzing naar de foto maakt.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'modern imperialisme' kennen en begrijpen hoe dit zich manifesteerde in koloniën zoals Brits-India. Ook moet je de rol van infrastructuur (zoals spoorlijnen) in dit proces begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet visuele bronnen (foto's) kunnen analyseren en de informatie daarin kunnen koppelen aan historische concepten. Specifiek moet je kunnen uitleggen hoe een detail uit de foto (de spoorlijn in een moeilijk toegankelijk gebied) bijdraagt aan het moderne imperialisme.

Waar op letten: Let goed op de expliciete verwijzing naar de foto. Je moet duidelijk maken hoe de spoorlijn in het afgebeelde landschap (ruig/hoog/moeilijk toegankelijk) het moderne imperialisme bevordert. Zonder de koppeling tussen het toegankelijk maken van een gebied en het bevorderen van imperialisme, krijg je niet de volledige score.

Kernbegrippen: modern imperialisme, infrastructuur, kolonialisme, Brits-India

### Vraag 13 – Brits bestuur in India: noodzaak en politieke argumentatie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de Britten het Indiase bestuur nodig hadden en welk politiek argument Lord Curzon had voor zijn eenzijdige beeld.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van modern imperialisme, de situatie in Brits-Indië en de praktijk van indirect bestuur.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische situatie kunnen analyseren en zowel praktische noodzaak als politieke motieven kunnen benoemen en toelichten.

Waar op letten: Let erop dat je de noodzaak van indirect bestuur (door de numerieke minderheid van de Britten) duidelijk onderscheidt van de politieke reden waarom Lord Curzon dit niet benoemde (het voorkomen van een zwak imago van het Britse gezag).

Kernbegrippen: modern imperialisme, Brits-Indië, indirect bestuur

### Vraag 14 – Briefkaarten in de Eerste Wereldoorlog: Propaganda en Censuur

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke twee doelen de Britse legerleiding had met voorgedrukte briefkaarten tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het gaat om een binnenlands politiek doel (gegeven 1) en een militaire reden (gegeven 2).

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Eerste Wereldoorlog, in het bijzonder over het thuisfront, propaganda en censuur, en militaire strategieën in oorlogstijd.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om informatie uit bronnen (gegeven 1 en 2) te analyseren en te koppelen aan bredere historische concepten zoals propaganda, censuur en militaire doelen. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen politieke en militaire motieven.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen het 'binnenlands politiek doel' (gegeven 1) en de 'militaire reden' (gegeven 2). Zorg ervoor dat je antwoord specifiek verwijst naar de inhoud van de betreffende gegevens. Verwar de twee doelen niet met elkaar.

Kernbegrippen: Eerste Wereldoorlog, thuisfront, propaganda, censuur, moraal, militaire strategie

### Vraag 15 – Kritiek op kolonialisme en propaganda in de eerste helft van de twintigste eeuw

Wat kun je verwachten: Je moet de politiek-maatschappelijke stroming van een auteur kunnen identificeren op basis van een brontekst en dit kunnen onderbouwen met een citaat. Daarnaast moet je een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw kunnen koppelen aan een historische gebeurtenis, zoals het organiseren van een tentoonstelling.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van politiek-maatschappelijke stromingen zoals communisme en socialisme kennen. Ook moet je bekend zijn met de kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw, in het bijzonder 'de rol van propaganda en moderne communicatiemiddelen'. Kennis van kolonialisme en de kritiek daarop is ook essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet een brontekst kritisch kunnen analyseren om de ideologie van de auteur te achterhalen. Je moet relevante citaten kunnen selecteren ter ondersteuning van je antwoord. Verder moet je historische gebeurtenissen kunnen plaatsen binnen de context van de kenmerkende aspecten van een specifieke periode.

Waar op letten: Let goed op de specifieke woordkeuze van de auteur in de bron, zoals 'bezittende klasse', 'bourgeoisie', 'winst' en 'terreur', om de politieke stroming correct te identificeren. Zorg ervoor dat je de bronverwijzing nauwkeurig formuleert. De punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als de politieke stroming correct is geïdentificeerd. Koppel de tentoonstelling aan het juiste kenmerkende aspect, in dit geval propaganda.

Kernbegrippen: communisme, socialisme, kolonialisme, propaganda, bourgeoisie

### Vraag 16 – Nationaalsocialisme en uitsluiting van Joden

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen hoe een specifieke maatregel (bron 9) past bij het nationaalsocialisme in Duitsland. Dit doe je door de maatregel te koppelen aan een totalitair systeem én uit te leggen hoe deze bijdraagt aan de uitsluiting van Joden uit het openbare leven.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een totalitair systeem kennen en weten wat het nationaalsocialisme inhield, met name de antisemitische aspecten en de uitsluiting van Joden.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 9) kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen verbinden met bredere historische concepten zoals 'totalitair systeem' en 'uitsluiting van Joden'. Je moet ook een duidelijke uitleg kunnen geven over de functie van de maatregel.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek bent in je uitleg. Benoem concreet hoe de maatregel in bron 9 past bij een totalitair systeem (bijvoorbeeld overheidsbemoeienis met persoonlijke zaken). Leg vervolgens gedetailleerd uit hoe de verplichte voornamen de herkenbaarheid en daarmee de uitsluiting van Joden vergemakkelijkten. Vermijd algemeenheden.

Kernbegrippen: nationaalsocialisme, totalitair systeem, uitsluiting Joden, antisemitisme

### Vraag 17 – Analyse van de kritiek op het buitenlands beleid van Groot-Brittannië en Duitsland in een spotprent van David Low

Wat kun je verwachten: Je moet de spotprent van David Low analyseren en specifiek benoemen welk buitenlands beleid van Groot-Brittannië én welk buitenlands beleid van Duitsland bekritiseerd wordt. Vervolgens moet je voor elk beleid een *verschillende* verwijzing naar de prent geven die deze kritiek onderbouwt.

Wat moet je kennen: De appeasementpolitiek van Groot-Brittannië in de jaren 30.
Het agressieve, expansionistische buitenlands beleid van nazi-Duitsland in de jaren 30 (nationaalsocialisme).
De rol van David Low als politiek cartoonist en zijn kritiek op het beleid van die tijd.

Wat moet je kunnen: Een politieke spotprent analyseren en de symboliek ervan interpreteren.
Specifieke elementen uit een prent koppelen aan historische gebeurtenissen of beleidslijnen.
Duidelijk en beknopt formuleren welk beleid bekritiseerd wordt en dit onderbouwen met een concrete verwijzing naar de prent.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor zowel Groot-Brittannië als Duitsland het *juiste* buitenlandse beleid benoemt dat bekritiseerd wordt.
Gebruik voor de onderbouwing van de kritiek op Groot-Brittannië en de kritiek op Duitsland *twee verschillende* verwijzingen naar de prent.
De verwijzing naar de prent moet specifiek en passend zijn bij het beleid dat je benoemt. Een algemene verwijzing is niet voldoende.

Kernbegrippen: appeasementpolitiek, buitenlands beleid Groot-Brittannië, buitenlands beleid Duitsland, nationaalsocialisme, David Low

### Vraag 18 – Chronologische volgorde van gebeurtenissen in het leven van Madeleine Albright

Wat kun je verwachten: Je moet zes gebeurtenissen uit het leven van Madeleine Albright in de juiste chronologische volgorde plaatsen. Dit vereist kennis van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen uit de 20e en vroege 21e eeuw.

Wat moet je kennen: De chronologie van de Conferentie van München (1938).
De periode van de Holocaust (Tweede Wereldoordoorlog).
De installatie van communistische regimes in Oost-Europa na WOII (begin Koude Oorlog).
De periode van de Detente (jaren '70).
De Val van de Berlijnse Muur (1989).
De terreuraanslagen van 11 september (2001) en de nasleep daarvan.

Wat moet je kunnen: Historische gebeurtenissen correct dateren en in chronologische volgorde plaatsen.
Verbanden leggen tussen persoonlijke levensloop en wereldgeschiedenis.

Waar op letten: Let goed op de specifieke jaartallen of periodes die bij de kernconcepten horen. Voorkom het verwisselen van gebeurtenissen binnen de Koude Oorlog en zorg voor de juiste datering van de Conferentie van München ten opzichte van de Holocaust.

Kernbegrippen: Conferentie van München, Holocaust, Koude Oorlog, Detente, Val van de Berlijnse Muur, Terreuraanslagen 11 september

### Vraag 19 – Operatie Osoawiachim en de terugkeer van wetenschappers naar de DDR

Wat kun je verwachten: Je moet de motieven achter twee historische gebeurtenissen kunnen uitleggen: Operatie Osoawiachim door de Sovjet-Unie en de heldenontvangst van terugkerende wetenschappers in de DDR.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, de relatie tussen de Sovjet-Unie en de DDR, en de concepten van herstelbetalingen en de Koude Oorlog/communisme.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen verklaren door de onderliggende motieven en context te benoemen, en onderscheid kunnen maken tussen de belangen van verschillende actoren (Sovjet-Unie en DDR).

Waar op letten: Let goed op de verschillende motieven van de Sovjet-Unie (economische compensatie) en de DDR (politiek/ideologisch, versterking communisme, mogelijk op bevel van de Sovjet-Unie). Zorg dat je de hiërarchische relatie tussen de Sovjet-Unie en de DDR onderkent.

Kernbegrippen: Operatie Osoawiachim, herstelbetalingen, Sovjet-Unie, DDR, Koude Oorlog, communisme

### Vraag 20 – Geleide loonpolitiek en de Stichting van de Arbeid

Wat kun je verwachten: Je moet de beweegredenen achter de geleide loonpolitiek na de Tweede Wereldoorlog kunnen verklaren en de redenen kunnen uitleggen waarom de steun hiervoor eind jaren 1950 afnam.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'geleide loonpolitiek' en 'Stichting van de Arbeid' kennen, evenals de context van de 'wederopbouw' na de Tweede Wereldoorlog en de 'economische groei jaren '50'.

Wat moet je kunnen: Je moet een verandering in beleid kunnen verklaren door zowel het oorspronkelijke doel als de redenen voor de verandering te benoemen en uit te leggen.

Waar op letten: Let erop dat je het gemeenschappelijke economische doel van de regering en de Stichting van de Arbeid duidelijk benoemt. Zorg er ook voor dat je de reden voor het afnemen van de steun eind jaren 1950 specifiek uitlegt, en niet het doel en de reden voor verandering door elkaar haalt. Maak een duidelijke koppeling tussen de economische groei en de afnemende steun voor lage lonen.

Kernbegrippen: geleide loonpolitiek, Stichting van de Arbeid, wederopbouw, economische groei jaren '50

### Vraag 21 – Analyse van spanningen in de Koude Oorlog: Peter Fechter en de Berlijnse Muur

Wat kun je verwachten: Je analyseert hoe specifieke gebeurtenissen en de verslaggeving daarover bijdragen aan de gespannen verhoudingen tijdens de Koude Oorlog. Je moet bronnen kunnen interpreteren en de informatie koppelen aan bredere historische concepten zoals het vijandbeeld.

Wat moet je kennen: De context van de Koude Oorlog en de Oost-West verhouding.
De functie en symboliek van de Berlijnse Muur.
Het concept van een 'vijandbeeld' en hoe dit wordt gevormd en versterkt.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (tekst) selecteren die relevant is voor de vraag.
Uitleggen hoe concrete gebeurtenissen (optreden grensbewakers) bijdragen aan spanningen.
Uitleggen hoe de publicatie van een artikel bijdraagt aan spanningen en het versterken van een vijandbeeld.
Je antwoord onderbouwen met verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor beide delen van de vraag (optreden grensbewakers én publicatie artikel) een duidelijke uitleg geeft over hóe dit bijdraagt aan de gespannen verhouding. Vergeet niet om telkens expliciet naar bron 11 te verwijzen ter onderbouwing van je beweringen. Vermijd het enkel citeren van de bron; leg uit wat de citaten betekenen in de context van de vraag.

Kernbegrippen: Koude Oorlog, Oost-West verhouding, Berlijnse Muur, vijandbeeld

### Vraag 22 – Dolle Mina en traditionele rolpatronen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de uitspraak van Gerrit van Dam Dolle Mina motiveerde om door te gaan met hun acties. Dit betekent dat je de inhoud van de bron moet verbinden met de doelen en idealen van Dolle Mina.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de doelen van de tweede feministische golf, in het bijzonder die van Dolle Mina, en de traditionele rolpatronen die in de jaren '70 nog speelden. Ook moet je weten dat confessionele partijen vaak een conservatievere kijk hadden op de rol van de vrouw.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bewering kunnen uitleggen door een verband te leggen tussen een bron en een historische ontwikkeling of actiegroep. Dit vereist analyse van de bron en het koppelen van de inhoud aan bredere historische context.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de bron parafraseert, maar expliciet de link legt tussen de traditionele visie van Van Dam (gezin boven betaald werk voor vrouwen) en de strijd van Dolle Mina voor gelijke rechten en kansen. Zorg dat je uitlegt waarom deze uitspraak juist een reden was om door te gaan met acties.

Kernbegrippen: Dolle Mina, tweede feministische golf, confessionele partijen, rolpatronen, emancipatie

### Vraag 23 – Punkbeweging en verzet tegen de consumptiemaatschappij

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de acties van de punkbeweging, zoals beschreven in de bron, passen bij hun ideologie van verzet tegen de bestaande orde en de consumptiemaatschappij. Je moet hierbij specifiek naar de bron verwijzen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de punkbeweging kennen, zoals hun verzet tegen de bestaande orde, kapitalisme en de consumptiemaatschappij. Ook moet je weten hoe jongerenculturen zich kunnen uiten.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een concrete actie (Mercedes-emblemen als kerstversiering) en de achterliggende ideologie van een jongerencultuur (punkbeweging). Je moet ook specifiek kunnen verwijzen naar elementen uit een bron.

Waar op letten: Let erop dat je de link tussen de actie in de bron (Mercedes-emblemen stelen/gebruiken) en de ideologie van de punkbeweging (anti-kapitalisme/anti-consumptiemaatschappij) expliciet maakt. Verwijs ook specifiek naar een element uit de bron, bijvoorbeeld door te noemen dat 'emblemen van Mercedes worden gesloopt' of dat 'gewone kerstballen burgerlijk zijn'.

Kernbegrippen: jongerenculturen, punkbeweging, anti-burgerlijk, anti-kapitalisme, consumptiemaatschappij

### Vraag 24 – Protest tegen de 'Überwachungsstaat' in de BRD (1983)

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de bevolking in de BRD in 1983 protesteerde tegen het verzamelen van statistische gegevens. Hierbij moet je een link leggen met een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw en het verband aangeven met de start van de digitale revolutie.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de geschiedenis van de BRD, specifiek de angst voor een totalitaire staat. Ook moet je het kenmerkend aspect 'het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme' kunnen plaatsen en de impact van de digitale revolutie op maatschappelijke zorgen begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor het verzet tegen een 'Überwachungsstaat' in de BRD, dit kunnen ondersteunen met een passend kenmerkend aspect uit de eerste helft van de 20e eeuw, en het verband kunnen leggen tussen de digitale revolutie en de zorg over overheidsplannen.

Waar op letten: Let erop dat je de verklaring voor het verzet in de BRD duidelijk formuleert voordat je het kenmerkend aspect noemt, aangezien de puntentoekenning voor het kenmerkend aspect hiervan afhankelijk is. Zorg er ook voor dat je het verband tussen de digitale revolutie en de angst concreet maakt, bijvoorbeeld door te benoemen dat gegevens sneller gedeeld of makkelijker vergeleken konden worden.

Kernbegrippen: BRD, Überwachungsstaat, totalitarisme, digitale revolutie, kenmerkend aspect

### Vraag 25 – Kritiek op de Europese Unie in de Joegoslavische oorlogen

Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek van Georges Million op de Europese Unie in de context van de Joegoslavische oorlogen kunnen analyseren en deze kritiek kunnen onderbouwen met een specifiek detail uit de spotprent.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de rol van de Europese Unie in internationale conflicten en de algemene context van de Joegoslavische oorlogen. Ook is kennis van spotprentanalyse belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet een spotprent kunnen interpreteren en de boodschap ervan kunnen destilleren. Daarnaast moet je in staat zijn om een argument te formuleren en dit te ondersteunen met bewijs uit de bron.

Waar op letten: Let erop dat je de kritiek specifiek richt op de werkwijze van de Europese Unie en niet alleen op de situatie in Joegoslavië. Zorg ervoor dat je de kritiek duidelijk koppelt aan een concreet element uit de prent. Vermijd algemene beschrijvingen van de prent zonder de link naar de kritiek op de EU te leggen.

Kernbegrippen: Europese Unie, Joegoslavische oorlogen, spotprentanalyse, internationale samenwerking

### Vraag 26 – Politieke verandering en veroordeling na de Koude Oorlog

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de politieke veranderingen in Duitsland na de Koude Oorlog en de gevolgen daarvan voor de rechtspraak. Je moet de relatie kunnen leggen tussen een historische gebeurtenis en de juridische mogelijkheden die daaruit voortvloeiden.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Duitse hereniging', 'DDR' en 'Koude Oorlog' kennen. Specifiek moet je weten dat de DDR een dictatuur was en dat Duitsland in 1990 werd herenigd. Ook is basiskennis van het concept 'rechtsstaat' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale relatie kunnen uitleggen: hoe een politieke verandering (het einde van de DDR en de Duitse hereniging) leidde tot de mogelijkheid om mensen te veroordelen voor misdaden die onder het voormalige regime waren gepleegd.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de val van de DDR of de Duitse hereniging noemt. Een te algemene verwijzing naar het einde van de Koude Oorlog is onvoldoende. Leg ook uit waarom deze verandering de veroordeling juridisch mogelijk maakte, bijvoorbeeld door te benoemen dat het voormalige regime niet meer bestond en er een ander rechtssysteem van toepassing werd.

Kernbegrippen: Duitse hereniging, DDR, Koude Oorlog, Berlijnse Muur, rechtsstaat

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2024
tijd vak 2
donderdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-24-2-o

### Pagina 2

Door de tijd heen

De volgende gebeurtenissen over de kleur van kledij staan in
willekeurige volgorde:
1 Britse officieren van de Royal Navy, die vochten tegen Amerikaanse
onafhankelijkheidsstrijders, droegen indigoblauwe jassen.
2 De ordetroepen van de NSDAP werden 'bruinhemden' genoemd
vanwege de kleur van hun uniform.
3 De slogan: "Waarom draag jij geen kaki?" moest Britse mannen tijdens
de Eerste Wereldoorlog overhalen zich aan te melden voor het leger.
4 Hippies droegen tie-dye shirts met vrolijke kleuren waarmee ze zich
wilden onderscheiden van oudere generaties.
5 Met de keus voor een ivoorwitte trouwjurk zette koningin Victoria een
nieuwe trend.
6 Nadat de kooplieden van de pas opgerichte East India Company de
geeloranje pijpen van boeddhistische monniken hadden gezien,
importeerde zij de kleurstoff gutt egom naar Europa.
2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Vroegmoderne tijd

Twee gegevens:
1 Rond 1540 liet Alessandro Farnese het badhuis van de Romeinse
keizer Caracalla opgraven en de vondsten bestuderen.
2 Rond 1565 liet de kleinzoon van Alessandro Farnese met vondsten uit
het badhuis van Caracalla een tafel naar Romeins voorbeeld maken.
Deze gegevens passen bij verschillende kenmerkende aspecten uit de
zestiende eeuw.
2p 2 Noem per gegeven een kenmerkend aspect dat daarbij past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Gebruik bron 1.
Stel: je doet onderzoek naar de Engelse motieven om Amerika te
koloniseren en je wilt deze bron gebruiken voor twee hoofdstukken:
1 De bekering van de inheemse bevolking tot het christendom.
2 De uitbreiding van het Engelse grondgebied.
Je concludeert dat deze bron minder bruikbaar is voor het eerste
hoofdstuk, en meer bruikbaar is voor het tweede hoofdstuk.
2p 3 Ondersteun beide delen van je conclusie, telkens met een argument uit de
bron.

HA-1021-a-24-2-o
2/8
lees verder ►►►

### Pagina 3

Gebruik bron 2.
Een interpretatie:
De maker van deze prent wil een boodschap overbrengen over de
reformatie.
4 Licht deze interpretatie toe door:
- aan te tonen met een verwijzing naar de prent dat de maker de kant
kiest van de protestanten, en
- aan te geven waardoor juist een prent bij kan dragen aan de snelle
verspreiding van een boodschap, en
- te verklaren dat de maker van deze prent anoniem wil blijven.

Henrick Conraet vertelde in 1636 aan het bestuur van de Republiek dat
hij tijdens zijn verblijf in Spaanse koloniën in Zuid-Amerika had gezien dat
steden als Rio de Janeiro en Buenos Aires slecht verdedigd waren. Deze
informatie werd doorgestuurd naar het bestuur van de handelsorganisatie
West-Indische Compagnie.

5 Verklaar dat deze informatie belangrijk werd gevonden vanwege:
- 'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een
Nederlandse staat', en
- de driehoekshandel.

In 1774 brak in Friesland paniek uit door een voorspelling dat de aarde in
botsing zou komen met de zon. Om te laten zien dat er geen botsing zou
plaatsvinden, bouwde Eise Eisinga in zijn woonkamer een planetarium:
een model van het zonnestelsel. Hij stelde dit planetarium open voor
publiek.

6 Leg uit dat het openstellen van het planetarium voor publiek paste bij het
'rationeel optimisme'.

Gebruik bron 3.
De brieven van Madame Palatine zijn bruikbaar voor onderzoek naar het
absolutisme en naar de kritiek op het ancien régime in de achttiende
eeuw.

7 Toon dit aan door:
- met de beschrijving te verklaren dat Lodewijk XIV zijn positie als
absoluut vorst verstevigt door de adel te verplichten de dag van het
appartement bij te wonen, en
- uit te leggen welke kritiek op het ancien régime in de achttiende eeuw
met deze beschrijving kan worden onderbouwd.

### Pagina 4

Moderne tijd

Gebruik bron 4.
Lacour wil met deze beschrijving een boodschap overbrengen.
Toon dit aan door:
- aan te geven welke boodschap Lacour overbrengt met deze beschrijving van Solitude, en
- vanuit zijn achtergrond te verklaren dat hij deze boodschap wil overbrengen.

Een geschiedenis:
In Engeland werd in de vroegmoderne tijd het parlement gekozen via een districtenstelsel, waarbij elk district (*borough*) twee parlementsleden mocht afvaardigen. Tijdens de industriële revolutie ontstond kritiek op *rotten boroughs*: districten waar nauwelijks mensen woonden, maar die nog steeds twee parlementsleden mochten afvaardigen. Vooral steden als Londen en Birmingham drongen erop aan dat de districten opnieuw werden ingedeeld.
Licht deze geschiedenis toe door:
- de kritiek op *rotten boroughs* te verklaren vanuit 'de industriële revolutie', en
- de wet te noemen die in 1832 werd aangenomen om aan de kritiek tegemoet te komen, en
- het kenmerkende aspect te noemen dat past bij de kritiek op *rotten boroughs*.

Gebruik bron 5.
De schrijver van deze brief en de uitgever van *The Liberator* verschillen van mening.
Ondersteun deze conclusie door:
- aan te tonen welk verlicht idee de schrijver van de brief afwijst, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- aan te geven welke boodschap over de abolitionistische beweging *The Liberator* wil overbrengen door het publiceren van deze brief.

Gebruik bron 6.
Je beweert dat de prent kritiek weergeeft op:
1 de leefomstandigheden in Londen.
2 de Britse regering.
Geef voor beide beweringen een argument, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

HA-1021-a-24-2-o 4 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Gebruik bron 7.
Het Britse bestuur laat deze spoorlijn aanleggen.
2p 12 Geef met een verwijzing naar de foto aan op welke wijze het Britse bestuur met deze spoorlijn het moderne imperialisme bevordert.

In 1901 hield Lord Curzon, de Britse onderkoning in India, een openbare toespraak die ook werd gepubliceerd. Hierin zei hij dat de Britten gebruik maakten van het Indiase bestuur, omdat goed bestuur alleen mogelijk was met lokale kennis.
Lord Curzon gaf hiermee een eenzijdig beeld over de beslissing van de Britten om gebruik te maken van het bestaande Indiase bestuur.
2p 13 Licht dit toe door:
– aan te geven waardoor het voor de Britten noodzakelijk was om gebruik te maken van het bestaande Indiase bestuur, en
– een politiek argument te geven dat Lord Curzon koos voor dit eenzijdige beeld.

Twee gegevens over briefkaarten die Britse soldaten van de legerleiding tijdens de Eerste Wereldoorlog naar huis moesten sturen:
1 Er stonden zinnen op voorgedrukt zoals "alles gaat goed", "ik ben ziek maar voel me al beter" en "ik heb wel/niet recentelijk een brief/pakketje ontvangen". Soldaten moesten de zinnen en woorden doorstrepen die niet van toepassing waren.
2 Boven de briefkaarten stond "Als er iets anders op deze kaart wordt geschreven, wordt hij vernietigd".

4p 14 Leg uit:
– met gegeven 1 welk binnenlands politiek doel met de voorgedrukte briefkaarten moest worden bereikt, en
– met gegeven 2 welke militaire reden de Britse legerleiding had voor het gebruik van de voorgedrukte briefkaarten.

Gebruik bron 8.
Gé Nabrink geeft kritiek op het organiseren van de tentoonstelling.
3p 15 Toon dit aan door:
– aan te geven tot welke politiek-maatschappelijke stroming Gé Nabrink behoort, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
– een kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw te noemen dat past bij het organiseren van deze tentoonstelling.

HA-1021-a-24-2-o 5 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Gebruik bron 9.
Deze maatregel past bij 'het in praktijk brengen van het
nationaalsocialisme' in Duitsland.
3p 16 Toon dit aan door:
– aan te geven dat de maatregel past bij een totalitair systeem, en
– uit te leggen op welke wijze de maatregel bijdraagt aan het
buitensluiten van Joden uit het openbare leven.
Gebruik bron 10.
Met deze prent geeft David Low kritiek weer op zowel het buitenlands
beleid van Groot-Brittannië als dat van Duitsland.
4p 17 Geef aan, telkens met een verschillende verwijzing naar de prent, welk
buitenlands beleid van Groot-Brittannië en welk buitenlands beleid van
Duitsland Low bekritiseert.
De in Tsjecho-Slowakije geboren Madeleine Albright (1937-2022) werd
minister van Buitenlandse Zaken in de Verenigde Staten.
De volgende gebeurtenissen uit haar leven staan in willekeurige volgorde:
1 Albrights Joodse grootouders werden naar vernietigingskampen in
Polen gedeporteerd.
2 In een interview met The New York Times bekritiseerde Albright de
beslissing van de Amerikaanse regering om na de terreuraanslagen
van 11 september Irak binnen te vallen.
3 Kort nadat in Tsjecho-Slowakije een communistisch regime werd
geïnstalleerd, emigreerde Albright met haar ouders naar de
Verenigde Staten.
4 Kort na de val van de Berlijnse Muur ontmoette Albright in Praag
familieleden.
5 Na de Conferentie van München reisde Albright met haar ouders naar
Groot-Brittannië.
6 Tijdens de getechnische schreef Albright een proefschrift over de rol van de
pers bij het neerslaan van protesten tegen de Sovjet-Unie in het
Oostblok.
2p 18 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
HA-1021-a-24-2-o 6/8 lees verder

### Pagina 7

Twee gegevens:
1 In 1946 voerden de Russen in hun Duitse bezettingszone operatie OSOAWIACHIM uit. Duitse laboratoria en fabrieken werden afgebroken en verplaatst naar de Sovjet-Unie. Duitse wetenschappers en technici werden gedwongen te verhuizen naar de Sovjet-Unie.
2 In de jaren 1950 keerden veel van de wetenschappers en technici van operatie Osoawichim terug naar de DDR. Ze kregen daar goede banen en mooie huizen.
3p 19 Licht beide gegevens toe door:
- uit te leggen welke rechtvaardiging de regering van de Sovjet-Unie aanvoerde voor operatie Osoawichim, en
- te verklaren waardoor de regering van de DDR de wetenschappers en technici die terugkeerden als helden ontving.
Na de Tweede Wereldoorlog werd in Nederland door de Stichting van de Arbeid overleg georganiseerd tussen werkgevers en werknemers. De Stichting van de Arbeid ondersteunde de geleide loonpolitiek van de regering bij de invoering daarvan. Eind jaren 1950 nam de Stichting de steun voor de geleide loonpolitiek af.
3p 20 Verklaar deze verandering door:
- aan te geven welk gemeenschappelijk economisch doel de Nederlandse regering en de Stichting van de Arbeid met de geleide loonpolitiek wilden bereiken, en
- uit te leggen waardoor de Stichting van de Arbeid eind jaren 1950 de geleide loonpolitiek niet langer ondersteunde.
Gebruik bron 11. In de jaren 1960 is er een gespannen verhouding tussen het Westen en het Oostblok.
4p 21 Toon aan, telkens met een verwijzing naar de bron:
- dat het optreden van de Oost-Berlijnse grensbewakers bijdraagt aan de gespannen verhouding, en
- dat de publicatie van het artikel bijdraagt aan de gespannen verhouding.
Gebruik bron 12. Een bewering: Uitspraken zoals die van Gerrit van Dam waren voor actiegroep Dolle Mina een reden om door te gaan met hun acties.
2p 22 Leg deze bewering uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1021-a-24-2-o 7 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Gebruik bron 13.
Stel, je maakt een profielwerkstuk over jongerenculturen in Nederland. Je
besluit de bron te gebruiken in het hoofdstuk over de punkbeweging.
2p 23 Leg met een verwijzing naar de bron je besluit uit.

In 1983 ontstond in de BRD een grote protestbeweging tegen het plan van
de regering om statistische gegevens over de bevolking te verzamelen.
De protestbeweging verzette zich hiertegen omdat dit volgens hen zou
leiden tot een $Überwachungsstaat$: een staat met een alles controlerende
overheid.
3p 24 Licht het protest toe door:
- te verklaren waardoor in de BRD de bevolking zich verzette tegen een
$Überwachungsstaat$, waarbij je je antwoord ondersteunt met een
kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw, en
- het verband aan te geven tussen de start van de digitale revolutie en
de zorg van de bevolking over het plan van de regering.

Gebruik bron 14.
George Million maakt deze prent na het uitbreken van de oorlog in
voormalig Joegoslavië.
2p 25 Geef aan welke kritiek Million weergeeft op de werkwijze van de
Europese Unie in dit conflict, waarbij je je antwoord ondersteunt met een
verwijzing naar de prent.

In 1997 werden twee van de Oost-Berlijnse grensbewakers die in 1962
Peter Fechter doodschoten (zie bron 11) veroordeeld voor doodslag.
2p 26 Leg uit door welke politieke verandering deze veroordeling mogelijk werd.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1021-a-24-2-o
8/8
einde