# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2024/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Chronologische volgorde van chocolade-gerelateerde gebeurtenissen

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over de geschiedenis van chocolade en moet deze in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de gebeurtenissen.

Wat moet je kennen: Je moet de globale chronologie kennen van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen, zoals ontdekkingsreizen, de driehoekshandel, de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog, de industriële revolutie, de Eerste Wereldoorlog en de Tweede Wereldoorlog. Specifieke jaartallen zijn minder belangrijk dan de onderlinge volgorde van deze periodes.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde door de context en de genoemde personen/begrippen te herkennen en te relateren aan bredere historische periodes.

Waar op letten: Let goed op de sleutelwoorden in elke gebeurtenis die verwijzen naar een specifieke historische periode (bijv. 'Azteekse keizer Motecuhzoma' voor ontdekkingsreizen, 'driehoekshandel', 'onafhankelijkheidsoorlog van de Noord-Amerikaanse koloniën', 'stoommachines' voor industriële revolutie, 'loopgraven' voor Eerste Wereldoorlog, 'inval in Polen' voor Tweede Wereldoorlog). Een enkele fout kan leiden tot puntverlies, maar niet direct tot 0 punten.

Kernbegrippen: chronologie, ontdekkingsreizen, driehoekshandel, Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog, industriële revolutie, Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog

### Vraag 2 – Pausin Johanna en de Reformatie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de legende van 'pausin Johanna' populairder werd tijdens de protestantse reformatie.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de protestantse reformatie, de rol van de paus en de katholieke kerk in de zestiende eeuw, en de essentie van de legende van 'pausin Johanna'.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een historische gebeurtenis (de reformatie) en de toegenomen belangstelling voor een specifieke legende, door de motieven van de betrokken partijen te analyseren.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen de legende en de doelen van de protestantse reformatie. Een algemene uitleg over de reformatie is onvoldoende. Je moet uitleggen hoe de legende het gezag of de reputatie van de paus/katholieke kerk ter discussie kon stellen of schaden.

Kernbegrippen: protestantse reformatie, pausin Johanna, katholieke kerk, paus

### Vraag 3 – Betrouwbaarheid van bronnen en kritiek op Filips II

Wat kun je verwachten: Je moet een bron analyseren op betrouwbaarheid en de inhoud ervan gebruiken om een historische verklaring te geven. Specifiek gaat het om de kritiek van Nederlandse edelen op het Spaanse bestuur van Filips II.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'betrouwbaarheid bron', 'ooggetuige', 'partijdigheid', 'Filips II', 'Nederlandse Opstand' en 'kritiek van edelen' kennen. Je moet weten wat de Nederlandse Opstand inhield en welke rol Filips II daarin speelde.

Wat moet je kunnen: Je moet een argument kunnen geven voor de betrouwbaarheid van een bron. Je moet met een verwijzing naar de bron een verklaring kunnen geven voor de kritiek van de Nederlandse edelen op het Spaanse bestuur. Dit betekent dat je informatie uit de bron moet kunnen koppelen aan bredere historische context.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een argument voor de betrouwbaarheid geeft als een verklaring voor de kritiek van de edelen, inclusief een verwijzing naar de bron. Zorg dat je de kritiek van de edelen correct afleidt uit de bron en niet vergeet te verwijzen naar de bron in het tweede deel van je antwoord.

Kernbegrippen: betrouwbaarheid bron, ooggetuige, partijdigheid, Filips II, Nederlandse Opstand, kritiek van edelen

### Vraag 4 – Engelse aanwezigheid in Noord-Amerika: beginperiode

Wat kun je verwachten: Je moet een conclusie over de beginperiode van de Engelse aanwezigheid in Noord-Amerika ondersteunen. Dit doe je door aan te tonen dat een ontmoeting met de inheemse bevolking past bij deze periode, met een verwijzing naar bron 2. Daarnaast moet je zonder bron verklaren waarom kapitein Newport de inheemse bevolking niet bestraft.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de beginperiode van de Engelse kolonisatie in Noord-Amerika, inclusief de relatie met de inheemse bevolking en de motieven van de kolonisten (zoals handel en overleving).

Wat moet je kunnen: Je moet historische bronnen (teksten) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet een conclusie kunnen onderbouwen met argumenten en bronverwijzingen. Ook moet je historische context kunnen toepassen om een situatie te verklaren zonder directe broninformatie.

Waar op letten: Let goed op de tweedeling van de vraag: het eerste deel vereist een argument mét bronverwijzing, het tweede deel vereist een verklaring zónder bron. De puntentoekenning voor de bronverwijzing is afhankelijk van een correct argument in het eerste deel.

Kernbegrippen: Engelse kolonisatie, Noord-Amerika, inheemse bevolking, handel, machtsevenwicht kolonisten

### Vraag 5 – Lodewijk XIV, absolutisme en de intrekking van het Edict van Nantes

Wat kun je verwachten: Je analyseert een bron (afbeelding) over Lodewijk XIV en zijn besluit om de rechten van protestanten in te trekken. Je moet de boodschap van de bron over dit besluit uitleggen en aangeven hoe de bron Lodewijk XIV als absoluut vorst weergeeft, met ondersteuning vanuit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van Lodewijk XIV, het absolutisme en de intrekking van de rechten van protestanten (Edict van Nantes). Ook moet je weten hoe propaganda werkt en hoe dit in bronnen kan worden weergegeven.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (afbeelding) kunnen analyseren en interpreteren. Specifiek moet je:
- De propagandaboodschap van de bron kunnen identificeren.
- Specifieke details uit de bron kunnen gebruiken om je antwoord te onderbouwen.
- De link kunnen leggen tussen de visuele representatie van een vorst en het concept van absolutisme.

Waar op letten: Let goed op de details in de afbeelding: de houding van Lodewijk XIV, wat hij vertrapt, de symboliek van de slangen en de algemene uitbeelding van Lodewijk XIV. Zorg ervoor dat je de boodschap over de intrekking van de rechten van protestanten correct interpreteert en deze onderbouwt met een concrete verwijzing naar de bron. Maak expliciet de verbinding tussen de uitbeelding van Lodewijk XIV als Romeinse keizer en het concept van absolutisme.

Kernbegrippen: Lodewijk XIV, absolutisme, propaganda, intrekking rechten protestanten

### Vraag 6 – Continuïteit in de Franse samenleving (18e eeuw): de rol van de vrouw

Wat kun je verwachten: Je moet een voorbeeld van continuïteit op sociaal-maatschappelijk gebied kunnen benoemen en dit ondersteunen met een passende verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'continuïteit' kunnen herkennen en toepassen. Daarnaast is basiskennis over de Franse Revolutie en de achttiende-eeuwse samenleving, met name over rollenpatronen, nuttig.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron kritisch kunnen lezen en daarin elementen van continuïteit kunnen identificeren. Ook moet je je antwoord kunnen onderbouwen met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let goed op het woord 'continuïteit'. De bron beschrijft een vrouw die vecht (wat een verandering kan lijken), maar de vraag is specifiek gericht op wat er *niet* verandert. Zoek naar de traditionele aspecten van haar gedrag die benadrukt worden. Zorg ervoor dat je zowel de continuïteit benoemt als een duidelijke verwijzing naar de bron geeft die dit ondersteunt.

Kernbegrippen: continuïteit, rollenpatroon man-vrouw, Franse Revolutie

### Vraag 7 – Kenmerkend aspect: Democratische Revoluties en de Franse Revolutie

Wat kun je verwachten: Je moet een kenmerkend aspect van de achttiende eeuw kunnen benoemen en uitleggen waarom een specifieke historische gebeurtenis (de oorlog waarin Liberté Barreau vocht) hierbij past, gebaseerd op de informatie uit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de achttiende eeuw kennen, in het bijzonder 'de democratische revoluties in westerse landen (met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap)'. Je moet ook de context van de Franse Revolutie en de verdediging van de Franse Republiek begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (Bron 4) kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan een passend kenmerkend aspect. Daarnaast moet je een duidelijke verklaring kunnen formuleren die de link tussen de bron en het kenmerkend aspect legt.

Waar op letten: Let goed op dat je het juiste kenmerkend aspect noemt, anders krijg je geen punten voor de hele vraag. Zorg ervoor dat je verklaring specifiek ingaat op de oorlog uit de bron, namelijk de verdediging van de Franse Republiek/Revolutie tegen omringende landen die de monarchie steunen.

Kernbegrippen: democratische revoluties, Franse Revolutie, kenmerkend aspect

### Vraag 8 – Slavenopstand Jamaica en abolitionisme

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de gewelddadige Britse reactie op een slavenopstand op Jamaica, zoals beschreven in een affiche, de steun voor de afschaffing van slavernij in Groot-Brittannië versterkte.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het abolitionisme en de context van slavenopstanden in het Britse Rijk in de 19e eeuw.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een historische gebeurtenis (neerslaan van een opstand) en de maatschappelijke gevolgen (versterking van een beweging). Je moet ook een bron (het affiche) kunnen analyseren en gebruiken als bewijs in je uitleg.

Waar op letten: Verwijs expliciet naar het affiche en leg uit hoe de daarin beschreven werkwijze de steun voor afschaffing versterkte. Beschrijf niet alleen de werkwijze, maar leg de link met de toegenomen steun voor abolitionisme.

Kernbegrippen: Slavenopstand, Abolitionisme, Britse Rijk, Jamaica

### Vraag 9 – Verandering en continuïteit in het bestuur van India

Wat kun je verwachten: Je moet een verandering én een continuïteit in het bestuur van India benoemen, gebaseerd op de bron. Beide moeten worden onderbouwd met een aparte verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'verandering' en 'continuïteit' kunnen herkennen en toepassen in een historische context. Specifiek moet je kennis hebben van het Britse bestuur in India, de rol van de East India Company en de positie van inheemse vorsten.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen analyseren om zowel veranderingen als continuïteiten te identificeren. Daarnaast moet je deze veranderingen en continuïteiten kunnen onderbouwen met concrete verwijzingen naar de brontekst.

Waar op letten: Let goed op dat je voor zowel de verandering als de continuïteit een ándere verwijzing naar de bron gebruikt. Als je dezelfde verwijzing tweemaal gebruikt, krijg je daarvoor maar één keer punten. Zorg ervoor dat je zowel een verandering als een continuïteit benoemt en onderbouwt.

Kernbegrippen: bestuur India, verandering, continuïteit, Brits bestuur, East India Company, inheemse vorsten

### Vraag 10 – Wet op de Aanleg van Staatsspoorwegen en de Industriële Revolutie

Wat kun je verwachten: Je moet de Wet op de Aanleg van Staatsspoorwegen uit 1860 kunnen plaatsen in de context van de industriële revolutie en de economische motieven van de Nederlandse regering.

Wat moet je kennen: Je moet het kenmerkend aspect 'de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving' kennen. Ook moet je weten dat regeringen in deze periode de economie wilden stimuleren door middel van infrastructuur.

Wat moet je kunnen: Je moet de aanname van de Wet op de Aanleg van Staatsspoorwegen kunnen toelichten door het juiste kenmerkend aspect te noemen en uit te leggen hoe de regering hiermee de economie wilde stimuleren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel het kenmerkend aspect correct benoemt als de economische stimulering concreet uitlegt (bijvoorbeeld door transport van producten/grondstoffen).

Kernbegrippen: Wet op de Aanleg van Staatsspoorwegen, industriële revolutie, economische stimulering, infrastructuur

### Vraag 11 – Industrieel kapitalisme, kinderarbeid en Factory Acts

Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen kunnen benoemen: ten eerste, een kenmerk van het industrieel kapitalisme dat leidde tot misstanden zoals beschreven door Lord Ashley. Ten tweede, een beleidsmaatregel van de Britse regering uit de jaren 1830 die Lord Ashley ondersteunt, met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het industrieel kapitalisme kennen, met name het streven naar winstmaximalisatie en lage kosten. Ook moet je bekend zijn met de sociale kwestie en de Factory Acts als reactie hierop in Groot-Brittannië.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een oorzakelijk verband te leggen tussen het industrieel kapitalisme en de beschreven misstanden. Daarnaast moet je een specifieke beleidsmaatregel kunnen identificeren en deze onderbouwen met een concrete verwijzing naar de bijgevoegde brontekst.

Waar op letten: Let goed op dat je de beleidsmaatregel (Factory Acts) correct identificeert. Zorg ervoor dat je verwijzing naar de bron specifiek de ondersteuning van de Factory Acts aantoont, door de link te leggen tussen de beperking van werkuren en de verbeterde gezondheid van kinderen. Een algemene verwijzing is niet voldoende.

Kernbegrippen: industrieel kapitalisme, Factory Acts, kinderarbeid, sociale kwestie

### Vraag 12 – Politieke en economische doelen van een tijdschrift in Brits-India

Wat kun je verwachten: Je moet de politieke en economische doelen van een tijdschrift in Brits-India kunnen benoemen en deze doelen kunnen koppelen aan specifieke voorbeelden van artikelen uit het tijdschrift.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Britse imperialisme in India, inclusief de politieke en economische motieven en de methoden die werden gebruikt om invloed uit te oefenen (zoals propaganda).

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om informatie uit een bron te analyseren en daaruit politieke en economische doelen af te leiden. Daarnaast moet je deze doelen concreet kunnen onderbouwen met verwijzingen naar de brontekst.

Waar op letten: Let goed op dat je het politieke en het economische doel apart benoemt. Zorg ervoor dat je bij elk doel expliciet verwijst naar het juiste voorbeeld van de artikelen (1 of 2) zoals gevraagd. Een combinatie van een politiek doel, een economisch doel én een verwijzing naar de voorbeelden is essentieel voor de punten.

Kernbegrippen: Brits-India, imperialisme, propaganda, economische doelen, politieke doelen

### Vraag 13 – Analyse van een Historisch Schilderij: Surapati en het Nederlandse Bestuur

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historisch schilderij (bron 7) en de bijbehorende tekst. Je legt uit hoe het schilderij de Nederlandse visie op de gebeurtenis kan weerspiegelen en verklaart de belangstelling voor Surapati in de 19e eeuw, gekoppeld aan een kenmerkend aspect van de moderne tijd.

Wat moet je kennen: De context van het Nederlandse kolonialisme en de VOC in Indonesië.
De opkomst van nationalisme en verzet tegen westers imperialisme in de 19e eeuw.
Kenmerkende aspecten van de moderne tijd, specifiek 'vormen van verzet tegen het westerse imperialisme' en 'opkomst van de politiek-mamaatschappelijke stroming nationalisme'.
De betekenis van broninterpretatie en hoe je visuele en tekstuele elementen in een bron analyseert.

Wat moet je kunnen: Een historische bron (schilderij met tekst) interpreteren om argumenten te onderbouwen.
Uitleggen hoe een bron een bepaald perspectief kan weergeven.
Historische ontwikkelingen (zoals nationalisme) verklaren en koppelen aan specifieke gebeurtenissen of figuren.
Een kenmerkend aspect van de moderne tijd correct toepassen om een historische ontwikkeling te verklaren.

Waar op letten: Verwijs expliciet naar elementen in bron 7 (bijvoorbeeld de weergave van Tack of de tekst 'moord') om je uitleg over de opdrachtgever te ondersteunen.
Zorg ervoor dat je de belangstelling voor Surapati in de 19e eeuw duidelijk koppelt aan een passend kenmerkend aspect van de moderne tijd.
Leg de relatie tussen Surapati's verzet en het opkomende Indonesische nationalisme goed uit.

Kernbegrippen: kolonialisme, nationalisme, VOC, Nederlands-Indië, imperialisme, broninterpretatie

### Vraag 14 – Kuttner, de Dolkstootlegende en de Machtsovername van 1933

Wat kun je verwachten: Je moet twee gegevens over de Duitse politicus Kuttner toelichten. Eerst leg je uit hoe Kuttner met een citaat de dolkstootlegende wilde ontkrachten. Daarna verklaar je waarom Kuttner in 1933 Duitsland moest ontvluchten.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van de 'dolkstootlegende' kennen en weten wie Von Hindenburg was. Ook moet je bekend zijn met de machtsovername van de nationaalsocialisten in 1933 en hun beleid ten aanzien van politieke tegenstanders, zoals sociaaldemocraten.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een citaat te analyseren en de inhoud ervan te relateren aan een historisch concept (dolkstootlegende). Daarnaast moet je een historische gebeurtenis (vlucht van Kuttner) kunnen verklaren door deze te verbinden met een bredere historische context (machtsovername nazi's en vervolging van politieke tegenstanders).

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de tegenstelling uitlegt tussen het citaat van Von Hindenburg (militaire noodzaak om de strijd te staken) en de kern van de dolkstootlegende (verraad door de sociaaldemocratische regering). Zorg er ook voor dat je specifiek benoemt waarom Kuttner, als sociaaldemocraat en ontkrachter van de legende, een doelwit was van de nationaalsocialisten na hun machtsovername in 1933.

Kernbegrippen: Dolkstootlegende, Sociaaldemocratie, Von Hindenburg, Nationaalsocialisten, Machtsovername 1933, Politieke vervolging

### Vraag 15 – Nationaalsocialisme in praktijk: publieke bestraffing

Wat kun je verwachten: Je moet de ideologie van het nationaalsocialisme kunnen koppelen aan een concrete historische situatie, zoals een publieke bestraffing. Daarnaast wordt van je verwacht dat je het doel van zo'n bestraffing kunt analyseren, met een verwijzing naar de visuele bron.

Wat moet je kennen: De kernbegrippen van het nationaalsocialisme, zoals de 'Volksgemeinschaft' en de rassenleer.
De praktijken van het nationaalsocialisme, waaronder het uitsluiten en bestraffen van 'vijanden' of 'andersdenkenden'.
Het concept van 'nazificatie' en de methoden die hiervoor werden gebruikt.

Wat moet je kunnen: De ideologie van het nationaalsocialisme herkennen en toepassen op een specifieke situatie.
Een historische bron (foto) analyseren en de inhoud ervan verbinden met bredere historische concepten.
Het doel van een publieke actie (bestraffing) uitleggen, met een concrete verwijzing naar de bron.

Waar op letten: Let goed op de specifieke elementen van de foto en de bijbehorende tekst (het bord, de reden van de bestraffing). Koppel de bestraffing direct aan de ideologie van het nationaalsocialisme (bijvoorbeeld uitsluiting uit de Volksgemeinschaft). Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt welk effect het stadsbestuur wilde bereiken met de publieke aard van de straf (afschrikking, bevorderen van nazificatie).

Kernbegrippen: nationaalsocialisme, Volksgemeinschaft, nazificatie, publieke bestraffing

### Vraag 16 – Stakingen in Nederland chronologisch plaatsen

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van stakingen in Nederland en moet deze in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de beschrijvingen.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende historische gebeurtenissen en concepten kunnen dateren of in een tijdsperiode kunnen plaatsen: de aanleg van het Noordhollandsch Kanaal en de introductie van stoomschepen, de crisis van het wereldkapitalisme, de Nederlandse regering in Londen en de spoorwegstaking in de Tweede Wereldoorlog, de geleide loonpolitiek, de oliecrisis van 1973 en de periode van minister-president Lubbers.

Wat moet je kunnen: Je moet de zes gegeven gebeurtenissen correct kunnen dateren en op basis daarvan in de juiste chronologische volgorde kunnen plaatsen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in elke beschrijving die verwijzen naar een bepaalde periode, zoals 'geleide loonpolitiek', 'Noordhollandsch Kanaal', 'stoomschepen', 'Nederlandse regering in Londen', 'spoorwegstaking', 'oliecrisis', 'minister-president Lubbers' en 'crisis van het wereldkapitalisme'. Verwar de crisis van het wereldkapitalisme (jaren '30) niet met de oliecrisis (jaren '70).

Kernbegrippen: geleide loonpolitiek, Noordhollandsch Kanaal, stoomschepen, Nederlandse regering in Londen, spoorwegstaking 1944, oliecrisis 1973, minister-president Lubbers, crisis van het wereldkapitalisme

### Vraag 17 – Grensverlegging en sociale ontwrichting na WOII

Wat kun je verwachten: Je moet de politieke beslissing van de geallieerden over Duitsland kunnen benoemen die leidde tot de ontruiming van een dorp. Daarnaast moet je kunnen aantonen dat er sprake was van sociale ontwrichting in de Duitse samenleving, ondersteund met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog voor Duitsland, specifiek de beslissingen van de geallieerden over de Duitse grenzen en de impact daarvan op de bevolking (Heimatvertriebenen). Ook moet je het concept 'sociale ontwrichting' kunnen herkennen en toepassen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen analyseren en koppelen aan historische gebeurtenissen en concepten. Je moet een politieke beslissing kunnen identificeren en de gevolgen ervan kunnen uitleggen. Ook moet je bewijs uit de bron kunnen gebruiken om een bewering te ondersteunen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de verlegging van de Duitse buitengrenzen en de verdeling van Duitsland in bezettingszones; alleen de grensverlegging is hier relevant. Zorg ervoor dat je antwoord over sociale ontwrichting specifiek wordt ondersteund met een concrete verwijzing naar de brontekst.

Kernbegrippen: Heimatvertriebenen, Verlegging Duitse grenzen, Sociale ontwrichting

### Vraag 18 – Verspreiding van kranten en Duitse eenheid

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een krant de Duitse eenheid kon ondersteunen en waarom de verspreiding ervan in Oost-Berlijn na 1961 stopte.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Koude Oorlog, de Duitse deling, de rol van de CDU en de bouw van de Berlijnse Muur.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen koppelen aan politieke doelen en gevolgen, en deze helder kunnen formuleren.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen. Voor de tweede deelvraag is het cruciaal dat je de bouw van de Berlijnse Muur in 1961 noemt als de historische gebeurtenis die de verspreiding stopte.

Kernbegrippen: CDU, Adenauer, DDR, Duitse eenheid, propaganda, Berlijnse Muur, Koude Oorlog

### Vraag 19 – Televisiebeleid in 1965: Omroepen en Reclame

Wat kun je verwachten: Je moet twee veranderingen in het Nederlandse televisiebeleid van 1965 kunnen verklaren aan de hand van maatschappelijke ontwikkelingen. Het gaat om het toelaten van nieuwe omroepen en het toestaan van televisiereclame.

Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste sociaal-culturele en economische ontwikkelingen in Nederland rond 1965 kennen, zoals de ontzuiling, de opkomst van jongerenculturen, de toenemende welvaart en de consumptiemaatschappij.

Wat moet je kunnen: Je moet per verandering in het televisiebeleid een relevante maatschappelijke ontwikkeling kunnen benoemen en vervolgens uitleggen hoe deze ontwikkeling de specifieke verandering veroorzaakte.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de maatschappelijke ontwikkeling noemt, maar ook duidelijk uitlegt hoe deze ontwikkeling leidde tot de verandering in het televisiebeleid. Een combinatie van ontwikkeling én verklaring is essentieel voor punten.

Kernbegrippen: omroepbestel, sociaal-culturele veranderingsprocessen, jongerenculturen, ontzuiling, ontkerkelijking, consumptiemaatschappij, toenemende welvaart

### Vraag 20 – Economische en sociale bezorgdheid over gastarbeiders

Wat kun je verwachten: Je moet de economische en sociale bezorgdheden identificeren die Jongejan wil wegnemen bij de Nederlandse kijker, en deze telkens ondersteunen met een andere verwijzing naar bron 10.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'economische bezorgdheid' en 'sociale bezorgdheid' kunnen onderscheiden in de context van de werving van gastarbeiders. Kennis van de historische context van gastarbeiders in Nederland in 1969 is nuttig.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 10) kunnen analyseren en interpreteren om specifieke bezorgdheden en de bijbehorende geruststellingen te identificeren. Je moet ook in staat zijn om je antwoord te ondersteunen met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen economische en sociale bezorgdheden. Zorg ervoor dat je voor elke bezorgdheid een passende en *andere* verwijzing naar bron 10 gebruikt. Een verwijzing telt alleen mee als deze gekoppeld is aan een correcte bezorgdheid.

Kernbegrippen: gastarbeiders, werving gastarbeiders, economische bezorgdheid, sociale bezorgdheid

### Vraag 21 – Betrouwbaarheid van bronnen: de intentie van de maker

Wat kun je verwachten: Je moet de betrouwbaarheid van een bron kunnen beoordelen door de intentie van de maker te analyseren en dit te onderbouwen met een concreet voorbeeld uit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'betrouwbaarheid van bronnen' kennen en begrijpen hoe de intentie van de maker de inhoud van een bron kan beïnvloeden. Je moet ook op de hoogte zijn van de context van gastarbeiders en selectiebeleid in de jaren '60, zoals geschetst in de bron.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen de intentie van de maker van een bron en de mogelijke beïnvloeding van de inhoud. Daarnaast moet je relevante voorbeelden uit de bron kunnen selecteren en gebruiken om je argument te ondersteunen.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de intentie van de maker noemt, maar ook uitlegt *hoe* deze intentie de betrouwbaarheid beïnvloedt. Zorg ervoor dat het voorbeeld uit de bron specifiek en passend is om je verklaring te ondersteunen.

Kernbegrippen: betrouwbaarheid bron, gastarbeiders, selectiebeleid, sturende vragen

### Vraag 22 – DDR-leider Ulbricht en de Détente

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de actie van de Sovjet-Unie om Ulbricht te vervangen, de détente ondersteunde. Dit betekent dat je de relatie tussen de Ostpolitik en de détente moet kunnen toelichten.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten Ostpolitik, Détente, Koude Oorlog, Ulbricht, Brandt en de rol van de Sovjet-Unie kennen. Specifiek moet je weten wat de Ostpolitik inhield en wat het doel was van de détente.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen Ostpolitik en détente correct aan elkaar kunnen koppelen en kunnen uitleggen waarom de Sovjet-Unie belang had bij het steunen van de Ostpolitik in het kader van de détente.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de link legt tussen de Ostpolitik (verbetering relatie BRD-DDR/Oostblok) en het streven naar ontspanning tussen de ideologische blokken (détente). Vermijd het los van elkaar behandelen van deze begrippen. Zorg dat je uitlegt waarom de Sovjet-Unie deze actie ondernam.

Kernbegrippen: Ostpolitik, Détente, Koude Oorlog, Ulbricht, Brandt, Sovjet-Unie

### Vraag 23 – De verzorgingsstaat in de jaren '80: Collignon en Lubbers

Wat kun je verwachten: Je moet de visie van een tekenaar over de verzorgingsstaat in de jaren '80 kunnen analyseren aan de hand van een prent en dit kunnen onderbouwen met een verwijzing naar de prent. Daarnaast moet je het beleid van de regeringen onder Lubbers met betrekking tot de verzorgingsstaat kunnen benoemen zonder bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de verzorgingsstaat in de jaren '80 kennen, inclusief de discussies over de houdbaarheid ervan. Ook moet je bekend zijn met het beleid van de kabinetten-Lubbers ten aanzien van de verzorgingsstaat.

Wat moet je kunnen: Je moet een politieke prent kunnen interpreteren en de visie van de tekenaar kunnen afleiden. Je moet ook specifieke elementen uit de prent kunnen gebruiken om je interpretatie te ondersteunen. Tot slot moet je kennis over het beleid van de kabinetten-Lubbers kunnen reproduceren.

Waar op letten: Let goed op de symboliek in de prent van Collignon (bijvoorbeeld het zinkende schip, de overvolle boot, de donkere wolken) om de visie over de verzorgingsstaat correct te interpreteren. Zorg ervoor dat je de visie koppelt aan een concreet element uit de prent. Vergeet niet dat de punt voor de verwijzing alleen wordt toegekend als de visie correct is. Verwar het beleid van Lubbers niet met de opbouw van de verzorgingsstaat in eerdere decennia.

Kernbegrippen: verzorgingsstaat, bezuinigingen, kabinet-Lubbers, welzijnssector

### Vraag 24 – Totalitaire dictatuur en propaganda in de DDR

Wat kun je verwachten: Je moet de anekdote over Operatie Dialoog kunnen toelichten. Dit doe je door een kenmerk van een totalitaire dictatuur te illustreren met een verwijzing naar de anekdote en uit te leggen waarom de Oost-Duitse regering Operatie Dialoog noodzakelijk vond, gekoppeld aan de ontvangst van West-Duitse televisiezenders.

Wat moet je kennen: De kenmerken van een totalitaire dictatuur, zoals totale controle over het leven van burgers en het gebruik van propaganda.
De context van de Koude Oorlog en de situatie in de DDR, inclusief de rol van media.

Wat moet je kunnen: Een kenmerk van een totalitaire dictatuur herkennen en benoemen.
Een specifiek voorbeeld uit een bron (anekdote) koppelen aan een algemeen historisch concept (totalitaire dictatuur).
Een oorzaak-gevolgrelatie verklaren, specifiek de noodzaak van Operatie Dialoog in relatie tot West-Duitse tv-zenders.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je bij het illustreren van een kenmerk van een totalitaire dictatuur expliciet verwijst naar een actie uit de anekdote (bijvoorbeeld het wegsturen van burgers of het inzetten van de geheime dienst). Bij de verklaring van de noodzaak van Operatie Dialoog moet je duidelijk de link leggen tussen het ontvangen van West-Duitse zenders, de mogelijke kritiek die daar te zien was, en de angst van de regering voor opstand of ondermijning van hun propaganda.

Kernbegrippen: Totalitaire dictatuur, DDR, Propaganda, Staatssicherheitsdienst, Media control

### Vraag 25 – Politieke instabiliteit in de DDR: een eenzijdig beeld?

Wat kun je verwachten: Je moet een gesprek over de politieke instabiliteit in de DDR toelichten. Dit doe je door de oorzaak die in de bron wordt genoemd te identificeren en vervolgens aan te tonen dat dit een eenzijdig beeld is, waarbij je de rol van de Sovjet-Unie in de instabiliteit betrekt.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de politieke situatie in de DDR in de late jaren '80, de rol van Honecker, en de invloed van de Sovjet-Unie onder Gorbatsjov, inclusief zijn hervormingen en het loslaten van de Brezjnevdoctrine.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen analyseren en interpreteren. Daarnaast moet je in staat zijn om een kritische analyse te geven van de bron door externe kennis (over de Sovjet-Unie en de Brezjnevdoctrine) toe te voegen om een completer beeld te schetsen.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de oorzaak volgens de bron én de eenzijdigheid van het beeld door de rol van de Sovjet-Unie te benoemen. Zorg ervoor dat je de rol van de Sovjet-Unie concreet maakt met de hervormingen of het loslaten van de Brezjnevdoctrine.

Kernbegrippen: Politieke instabiliteit DDR, Gorbatsjov, Honecker, Hervormingen Sovjet-Unie, Brezjnevdoctrine

### Vraag 26 – Eurobiljetten en Europese eenheid

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de ontwerpkeuze van de eurobiljetten (fictieve bouwwerken in verschillende Europese architectonische stijlen) bijdraagt aan de Europese eenheid.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Europese eenheid', 'euro', 'nationale identiteit' en 'gemeenschappelijke cultuur' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen in de context van de Europese Unie.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een specifiek beleidsbesluit (ontwerp van eurobiljetten) en een overkoepelend doel (Europese eenheid). Je moet je antwoord duidelijk en beknopt formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen beschrijft dat er verschillende stijlen zijn, maar ook de link legt naar een *gemeenschappelijke* cultuur. Zorg er ook voor dat je ingaat op het vermijden van nationale rivaliteit door geen *echte* gebouwen te kiezen. Je antwoord moet de relatie tussen de ontwerpkeuze en het bevorderen van Europese eenheid uitleggen.

Kernbegrippen: Europese eenheid, euro, nationale identiteit, gemeenschappelijke cultuur

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2024
tijdvak 1
donderdag 16 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-24-1-o

### Pagina 2

Door de tijd heen

De volgende gebeurtenissen die te maken hebben met chocola staan in
willekeurige volgorde:
1 Aan het hof van de Azteekse keizer Motecuhzoma maakte de Spaanse
ontdekkingsreiziger Hernán Cortés kennis met 'xocolatl', gemaakt van
cacao en pepers.
2 Duitse soldaten kregen bij hun inval in Polen zogenaamde
'Tankchocolade', een drug die vermoeidheid tegengaat.
3 Het bedrijf Cadbury stuurde Britse soldaten in de loopgraven van
Noord-Frankrijk chocolade als kerstgeschenk.
4 In de Engelse stad Bristol opende het bedrijf Anna Fry & Son de
eerste fabriek waar met stoommachines op grote schaal chocolade
werd geproduceerd.
5 Kort na het ontstaan van de driehoekshandel werd chocolade
geïntroduceerd in Engeland, waar het onder andere werd gebruikt om
de effecten van rijkelijk alcoholisch drankgebruik tegen te gaan.
6 Tijdens de onafhankelijkheidsoorlog van de Noord-Amerikaanse
koloniën werden de soldaten soms betaald met cacaobonen.

2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Vroegmoderne tijd

In de zestiende eeuw was er in Europa belangstelling voor de legende
over 'pausin Johanna'. Volgens deze legende was een vrouw, die zich
voordeed als man, paus geworden. Haar bedrog kwam uit toen ze beviel
van een kind.

2p 2 Leg uit waardoor de belangstelling voor juist deze legende toenam tijdens
de protestantse reformatie.

Gebruik bron 1.
Stel: je besluit deze bron te gebruiken voor een onderzoek naar oorzaken
van 'het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een
Nederlandse staat'.

3p 3 Licht je besluit toe:
– een argument te geven voor de betrouwbaarheid van de informatie in
deze bron, en
– met een verwijzing naar de bron een verklaring te geven voor de
kritiek van de Nederlandse edelen op het Spaanse bestuur.

HA-1021-a-24-1-o 2/7 lees verder ►►►

### Pagina 3

Gebruik bron 2.
Een conclusie:
Deze ontmoeting past bij de beginperiode van de Engelse aanwezigheid in Noord-Amerika.
3p 4 Ondersteun deze conclusie door:
- aan te tonen dat deze ontmoeting past bij de beginperiode van de Engelse aanwezigheid in Noord-Amerika, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- zonder bron te verklaren waardoor kapitein Newport het niet verstandig vindt om de inheemse bevolking te bestraffen.

Gebruik bron 3.
Met dit beeld wil Lodewijk XIV een propagandaboodschap overbrengen.
3p 5 Geef aan:
- welke boodschap wordt weergegeven over het besluit van Lodewijk XIV om de rechten van protestanten in te trekken, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
- op welke wijze wordt weergegeven dat Lodewijk XIV een absoluut vorst is.

Gebruik bron 4.
Dit artikel kan gebruikt worden voor een onderzoek naar continuïteit in de Franse samenleving in de achttiende eeuw.
2p 6 Geef aan welke continuïteit op sociaal-maatschappelijk gebied blijkt uit dit artikel, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Een bewering:
De oorlog waarin Liberté Barreau (zie bron 4) vocht, past bij een kenmerkend aspect van de achttiende eeuw.
2p 7 Noem dit kenmerkend aspect en geef aan waardoor dit past bij deze oorlog.

Moderne tijd

In 1832 werden honderden slaafgemaakten gedood tijdens het neerslaan van een slavenopstand op Jamaica. De Britse militair bevelhebber schreef in een affiche: "Ik heb veel soldaten meegenomen om de schuldigen te straffen. Iedereen die bij de rebellen wordt aangetroffen zal zonder pardon ter dood worden gebracht. Verzet tegen de troepen van de koning is zinloos! Geef je over en smeek om genade."
2p 8 Leg uit, met een verwijzing naar het affiche, dat de Britse werkwijze op Jamaica de steun voor de afschaffing van slavernij in Groot-Brittannië versterkte.

HA-1021-a-24-1-o
3 / 7
lees verder

### Pagina 4

Gebruik bron 5.
Uit de bron blijkt zowel verandering als continuïteit in het bestuur van
India in 1858.
4p 9 Geef aan, telkens met een andere verwijzing naar de bron, welke
verandering en welke continuïteit dat is.

In 1860 werd de Wet op de Aanleg van Staatsspoorwegen aangenomen,
waarna werd begonnen met de aanleg van negen staatslijnen, zoals die
tussen Zutphen en Enschede.
2p 10 Licht de aanname van deze wet toe door:
— het kenmerkend aspect te noemen dat hierbij past, en
— aan te geven dat de Nederlandse regering de economie wilde
stimuleren.

Gebruik bron 6.
3p 11 Lord Ashley bekritiseert het industrieel kapitalisme.
Geef aan:
— welk kenmerk van het industrieel kapitalisme de door Lord Ashley
genoemde misstanden veroorzaakt, en
— met een verwijzing naar de bron welke beleidsmaatregel van de Britse
regering uit de jaren 1830 Lord Ashley ondersteunt.

In India verscheen vanaf de jaren 1890 wekelijks het tijdschrift
Mirror of British Merchandise and Hindustani Pictorial News in het Urdu
(een veel gesproken taal in India).
In het tijdschrift werden onder andere artikelen gepubliceerd:
1 over invloedrijke Indiërs, met fotorapportages van hun reizen en
activiteiten, vaak in Groot-Brittannië.
2 over de productie en het gebruik van onder andere katoen en bedrukte
stoffen.
2p 12 Geef apart aan welk politiek en welk economisch doel de uitgever met dit
blad wilde bereiken, waarbij je in je antwoord verwijst naar een voorbeeld
van de artikelen.

Gebruik bron 7.
Twee gegevens:
1 Het is onduidelijk wie de opdracht heeft gegeven voor dit schilderij.
2 Er is aan het einde van de negentiende eeuw onder Indonesiërs veel
belangstelling voor het verhaal van Surapati.
4p 13 Licht beide gegevens toe door:
— met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het mogelijk is dat
het schilderij is gemaakt in opdracht van een voorstander van het
bestuur van de kolonie Nederlands-Indië, en
— de belangstelling onder Indonesiërs voor Surapati (gegeven 2) te
verklaren, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend
aspect van de moderne tijd.

HA-1021-a-24-1-o
4 / 7
lees verder

### Pagina 5

Twee gegevens over de Duitse sociaaldemocratische politicus Kuttner:
1 In 1921 citeerde Kuttner een bericht van de Duitse generaal- veldmaarschalk Von Hindenburg uit 1918: "Onder deze omstandigheden is het absoluut noodzakelijk om de strijd af te breken om het Duitse volk en hun bondgenoten nutteloze slachtoffers te besparen. Elke gemiste dag kost het leven van duizenden dappere soldaten."
2 In 1933 moest Kuttner Duitsland ontvluchten.
3p 14 Licht beide gegevens toe:
met het citaat (gegeven 1) uit te leggen dat Kuttner de dolkstootlegende wilde ontkrachten, en
te verklaren waardoor Kuttner in 1933 Duitsland moest ontvluchten.

Gebruik bron 8.
Het stadsbestuur van Schmölln heeft opdracht gegeven voor de bestraffing.
3p 15 Toon aan:
dat de situatie op de foto past bij 'het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme', en
met een verwijzing naar de foto, wat het stadsbestuur wilde bereiken met deze bestraffing.

De volgende gegevens over stakingen in Nederland staan in willekeurige volgorde:
1 Arbeiders die vonden dat hun lonen door de geleide loonpolitiek te laag waren, legden hun werk stil.
2 De aanleg van het Noordhollandsch Kanaal, dat al snel te smal was vanwege de introductie van stoomschepen, liep vertraging op omdat de slecht betaalde arbeiders staakten.
3 De Nederlandse regering in Londen riep op tot een grote spoorwegstaking om de opmars van de geallieerde troepen richting Duitschland te ondersteunen.
4 Kort voor de oliecrisis brak bij Hoogovens in IJmuiden een staking uit onder arbeiders die loonsverhoging wilden.
5 Minister-president Lubbers noemde de staking "een waardige docenten- protesteerden tegen overvolle klassen "overbodig en schadelijk".
6 Nadat textielbedrijf Gerh. Jannink & Zonen een loonsverlaging van 5% doorvoerde omdat zijn concurrentiepositie tijdens de crisis van het wereldkapitalisme verslechterde, legden de arbeiders het werk neer.
2p 16 Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

HA-1021-a-24-1-o 5 / 7 lees verder ►►►

### Pagina 6

Gebruik bron 9.
Köller beschrijft een jeugdherinnering.
3p 17 Geef aan:
- welke politieke beslissing, die de geallieerden namen over Duitsland,
de oorzaak is van de ontruiming van het dorp, en
- dat je met deze bron kunt aantonen dat er sprake is van sociale
ontrichting van de Duitse samenleving, waarbij je je antwoord
ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

De CDU, de partij van Adenauer, liet tot 1961 in Oost-Berlijn de krant
Der Tag verspreiden. DDR-burgers konden deze krant ook kopen in
West-Berlijn.
2p 18 Licht de verspreiding van de krant toe door:
- aan te geven op welke wijze de CDU hiermee het ideaal van Duitse
eenheid kon ondersteunen, en
- met een historische gebeurtenis te verklaren dat de krant niet meer
werd verspreid in Oost-Berlijn na 1961.

In 1965 werd er in de landelijke politiek gediscussieerd over twee
veranderingen voor de Nederlandse televisie:
1 Het toelaten van nieuwe omroepen in het omroepbestel.
2 Het toestaan van reclame op de televisie.
4p 19 Leg per verandering uit door welke ontwikkeling in de Nederlandse
maatschappij deze werd veroorzaakt.

Gebruik bron 10.
In 1969 sluiten de Nederlandse en de Marokkaanse regering een
overeenkomst waardoor Nederland gastarbeiders mag werven in
Marokko.
4p 20 Geef aan welke bezorgdheid op economisch en op sociaal vlak Jongejan
wil wegnemen bij de Nederlandse kijker, waarbij je je antwoord telkens
ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 10 nog een keer.
Van Meekeren, de maker van de reportage, wil dat de Nederlandse
regering haar beleid ten aanzien van de selectie van gastarbeiders
verandert. Je twijfelt hierdoor aan de betrouwbaarheid van de reportage
voor een onderzoek naar de werving van gastarbeiders in 1969.
2p 21 Verklaar je twijfel en ondersteun daarbij je antwoord met een voorbeeld
uit de bron.

DDR-leider Ulbricht stond afwijzend tegenover de Ostpolitik van Brandt.
De regering van de Sovjet-Unie zorgde ervoor dat Ulbricht werd
vervangen door een leider die de Ostpolitik wél steunde.
2p 22 Leg uit dat de regering van de Sovjet-Unie met de vervanging van Ulbricht
de detente steunde.

HA-1021-a-24-1-o
6 / 7
lees verder

### Pagina 7

Gebruik bron 11.
Deze prent gaat over de verzorgingsstaat in de jaren 1980.
23 Geef aan:
- welke visie Collignon weergeeft over de verzorgingsstaat, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en
- zonder bron welk beleid de regeringen onder Lubbers voeren met betrekking tot de verzorgingsstaat.
Een anekdote:
In 1981 bezocht Honecker tijdens een staatsbezoek met de West-Duitse bondskanselier een kerstmarkt in de Oost-Duitse stad Güstrow. De Oost-Duitse regering gaf opdracht tot *Operatie Dialoog*, waarbij de meeste inwoners van de stad uit werden gestuurd of onder huisarrest geplaatst. De bezoekers van de kerstmarkt waren hoofdzakelijk medewerkers van de *Staatssicherheitsdienst*. Voor de camera's van westerse media werd Honecker meerdere malen toegejuicht.
24 Licht deze anekdote toe door:
- met een verwijzing naar de anekdote uit te leggen welk kenmerk van een totalitaire dictatuur je kunt illustreren met *Operatie Dialoog*, en
- te verklaren dat de Oost-Duitse regering *Operatie Dialoog* noodzakelijk vond omdat de inwoners van de DDR West-Duitse televisiemedia konden ontvangen.

Gebruik bron 12.
Gorbatsjov en zijn adviseurs bespreken de politieke instabiliteit in de DDR.
25 Licht dit gesprek toe door:
- aan te geven welke oorzaak wordt gegeven voor de politieke instabiliteit in de DDR, en
- aan te tonen dat zij een eenzijdig beeld geven, waarbij je de rol van de Sovjet-Unie in het ontstaan van politieke instabiliteit in de DDR in je antwoord betrekt.

Bij de invoering van de euro besloot de Europese Unie om op de biljetten **geen** bestaande bouwwerken uit afzonderlijke landen af te beelden. In plaats daarvan werd op elk van de bankbiljetten een fictief bouwwerk in een verschillende Europese architectonische stijl afgebeeld. Leg uit dat dit besluit moest bijdragen aan de Europese eenheid.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
HA-1021-a-24-1-0