# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2023 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2023/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Chronologie van verdwenen ontdekkingsreizigers Wat kun je verwachten: Je moet zes historische gebeurtenissen over verdwenen ontdekkingsreizigers in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de gebeurtenissen. Wat moet je kennen: Je moet de globale tijdsperioden kennen van belangrijke historische gebeurtenissen en ontwikkelingen, zoals de vroege ontdekkingsreizen, de oprichting van de East India Company, de Franse Revolutie, de Industriële Revolutie (stoomschepen), de Eerste Wereldoorlog en de Koude Oorlog (atoomproeven). Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische aanwijzingen in de tekst te herkennen en te gebruiken om gebeurtenissen te dateren en in de juiste chronologische volgorde te plaatsen. Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in elke beschrijving, zoals 'pas opgerichte East India Company', 'Koning Lodewijk XVI', 'Franse democratische revolutie', 'eerste Britse stoomschepen', 'na de Eerste Wereldoorlog' en 'Chinese regering daar atoomproeven hield'. Een fout in de datering van één gebeurtenis kan de hele reeks verstoren. Verwar de verschillende tijdperken van exploratie niet. Kernbegrippen: Ontdekkingsreizen, Handelskapitalisme, Franse Revolutie, Industriële Revolutie, Eerste Wereldoorlog, Koude Oorlog ### Vraag 2 – Kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw: Renaissance en Wetenschappelijke Belangstelling Wat kun je verwachten: Je moet twee verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kunnen benoemen en deze kunnen onderbouwen met twee verschillende verwijzingen naar de bron. De vraag gaat specifiek over de sterrenkundige Tycho Brahe en zijn werk. Wat moet je kennen: De kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw, met name 'het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling' en 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de Klassieke Oudheid'. De context van de Renaissance en de opkomst van de wetenschappelijke revolutie. Wat moet je kunnen: Kenmerkende aspecten herkennen en benoemen. Relevante informatie uit een bron selecteren en deze koppelen aan een kenmerkend aspect. Verschillende verwijzingen naar een bron gebruiken om verschillende argumenten te ondersteunen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je twee *verschillende* kenmerkende aspecten kiest. Gebruik voor elk kenmerkend aspect een *andere* verwijzing naar de bron. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je maar één keer punten. Een verwijzing naar de bron levert alleen punten op als het bijbehorende kenmerkende aspect correct is benoemd. Kernbegrippen: Tycho Brahe, Renaissance, wetenschappelijke belangstelling, Klassieke Oudheid, kenmerkende aspecten ### Vraag 3 – Galilei en de wetenschappelijke methode in de 17e eeuw Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke wetenschappelijke methode Galilei ondersteunde met zijn uitspraak, passend bij de zeventiende eeuw. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de wetenschappelijke revolutie en de daarin ontwikkelde wetenschappelijke methoden, specifiek het empirisme, en de rol van figuren als Galilei hierin. Wat moet je kunnen: Je moet de uitspraak van Galilei kunnen interpreteren en deze kunnen koppelen aan de juiste wetenschappelijke methode uit de 17e eeuw, waarbij je de kenmerken van die methode benoemt. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de uitspraak van Galilei parafraseert, maar expliciet de wetenschappelijke methode (empirisme/waarnemen en redeneren in combinatie met experimenteren) benoemt. Verwar de wetenschappelijke revolutie niet met de renaissance of het humanisme. Kernbegrippen: Galilei, wetenschappelijke methode, empirisme, wetenschappelijke revolutie, waarnemen, redeneren, experimenteren ### Vraag 4 – Liedjes en kenmerkende aspecten in de vroegmoderne tijd Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beschrijvingen van liedjes uit de vroegmoderne tijd. Het is de bedoeling dat je voor elk liedje het juiste kenmerkende aspect uit die periode noemt. Elk kenmerkend aspect mag maar één keer gebruikt worden. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de vroegmoderne tijd (tijdvak 5, 6 en 7) goed kennen en kunnen toepassen. Specifiek zijn hier relevant: 'het begin van de Europese overzeese expansie', 'uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel' en 'de democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap'. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en contexten kunnen koppelen aan de juiste kenmerkende aspecten. Je moet ook nauwkeurig kunnen lezen en instructies opvolgen, zoals het slechts één keer gebruiken van een kenmerkend aspect. Waar op letten: Let goed op de jaartallen en de inhoud van elk liedje. Zorg ervoor dat je elk kenmerkend aspect maar één keer gebruikt. Pas op dat je 'Rationeel optimisme en 'verlicht denken'' niet kiest voor liedje 2 of 3, omdat de inhoud van deze liedjes (zingen over een meester of bespotten van troepen) niet direct past bij verlichte denkbeelden. Kernbegrippen: kenmerkende aspecten, Europese expansie, plantagekoloniën, trans-Atlantische slavenhandel, democratische revoluties ### Vraag 5 – Het Mayflower Compact: Trouw en Zelfbestuur Wat kun je verwachten: Je moet een argument geven waarom het Mayflower Compact belangrijk was voor de politieke verhouding tussen Engeland en de kolonisten. Dit doe je door een politiek motief voor de trouw aan Jacobus I te benoemen zonder de bron te gebruiken, en vervolgens met de bron uit te leggen hoe de kolonisten de macht van Jacobus I wilden beperken. Wat moet je kennen: Je moet de historische context van de Engelse kolonisatie in Noord-Amerika kennen, inclusief de relatie tussen de Engelse kroon en de kolonisten. Begrippen als 'politiek motief', 'soevereiniteit' en 'zelfbestuur' zijn hierbij belangrijk. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een politiek motief te formuleren en een bron te analyseren om een argument te onderbouwen. Specifiek moet je uit de bron kunnen afleiden hoe de kolonisten hun eigen wetgevende macht claimden en daarmee de macht van de koning beperkten. Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: het eerste deel is 'zonder bron' en het tweede deel is 'met bron'. Voor het tweede deel is een expliciete verwijzing naar de bron en een uitleg over het beperken van de macht van Jacobus I essentieel. Zorg dat je uitleg specifiek ingaat op het beperken van de macht van de koning, niet alleen op het opstellen van eigen regels. Kernbegrippen: Mayflower Compact, kolonisten, Jacobus I, politieke verhouding, macht beperken, zelfbestuur ### Vraag 6 – VOC en de zeventiende eeuw: handelskapitalisme en wereldeconomie Wat kun je verwachten: Je moet de oprichting van de VOC kunnen plaatsen binnen de kenmerkende aspecten van de zeventiende eeuw. Daarnaast wordt van je verwacht dat je de instructies van de VOC, zoals beschreven in een bron, kunt koppelen aan het doel van de VOC en dit kunt onderbouwen met een verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zeventiende eeuw kennen, in het bijzonder 'wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie' en 'de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek'. Je moet ook de VOC als voorbeeld van handelskapitalisme en de rol van de Republiek in de wereldeconomie begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren en de informatie daarin kunnen relateren aan historische context en doelen van historische actoren (zoals de VOC). Je moet specifiek kunnen uitleggen hoe een instructie uit de bron het doel van de VOC ondersteunt en dit met een concrete verwijzing uit de bron kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let goed op dat je bij de tweede deelvraag niet alleen een verwijzing naar de bron geeft, maar ook duidelijk uitlegt hoe die specifieke informatie uit de bron bijdraagt aan het doel van de VOC (handel drijven). Een uitleg is essentieel voor het scorepunt. Kernbegrippen: VOC, handelskapitalisme, wereldeconomie, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, kenmerkende aspecten zeventiende eeuw ### Vraag 7 – Verlichting en opvoeding: de boodschap van Pieter 't Hoen Wat kun je verwachten: Je moet een prent analyseren in de context van de Verlichting en uitleggen waarom een prentenboek een geschikt medium was voor de boodschap van Pieter 't Hoen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de Verlichting kennen, met name de nadruk op zelfverbetering, opvoeding en onderwijs. Ook moet je de historische context van de 18e eeuw begrijpen, inclusief de rol van boeken en prenten voor kinderen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (prent) kunnen interpreteren en deze kunnen verbinden met bredere historische ontwikkelingen (Verlichting). Je moet ook een verklaring kunnen geven voor de keuze van een medium (prentenboek) in een specifieke historische context. Waar op letten: Let erop dat je het verlichte denkbeeld specifiek benoemt en dit direct koppelt aan een element uit de prent. Zorg ervoor dat je verklaring voor het gebruik van een prentenboek rekening houdt met de doelgroep (kinderen) en de communicatiemogelijkheden in de 18e eeuw. Kernbegrippen: Verlichting, opvoeding, onderwijs ### Vraag 8 – Verklaring oprichting soldatenkorps Suriname (18e eeuw) Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven, elk ondersteund door een ander specifiek gegeven uit de tekst. De eerste verklaring gaat over het aanvankelijke verzet van plantage-eigenaren, de tweede over de druk op de geselecteerde slaafgemaakten om zich in te spannen. Wat moet je kennen: Je moet de historische context van slavernij en plantagekoloniën in Suriname in de 18e eeuw begrijpen. Specifiek moet je de dynamiek tussen slaafgemaakten, plantage-eigenaren en het koloniale bestuur kunnen plaatsen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en selecteren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen en je antwoord bondig en correct kunnen formuleren, waarbij je expliciet verwijst naar de juiste gegevens uit de brontekst. Waar op letten: Let goed op dat je voor elke deelvraag een *ander* gegeven gebruikt en dat je elk gegeven maar één keer mag gebruiken. Zorg ervoor dat je de verklaring koppelt aan het juiste gegeven en dat de verklaring logisch is. Vermijd de valkuil om gegeven 1 te gebruiken voor de eerste deelvraag, aangezien dit expliciet wordt afgekeurd in het correctievoorschrift. Kernbegrippen: Slavernij, Plantagekolonie, Suriname, Soldatenkorps, Machtsdynamiek, Sociale controle ### Vraag 9 – Britse protest tegen slavenhandel in 1840 Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de Britse regering protesteerde tegen de aankoop van Afrikaanse mannen voor het Surinaamse soldatenkorps in 1840. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het abolitionisme en de afschaffing van de trans-Atlantische slavenhandel en slavernij door Groot-Brittannië. Wat moet je kunnen: Je moet een historische gebeurtenis (de aankoop van mannen) kunnen koppelen aan het beleid en de motieven van een land (Groot-Brittannië) in die periode. Waar op letten: Let erop dat je de aankoop van de mannen direct verbindt met het Britse verbod op slavenhandel en slavernij. Vermijd algemene antwoorden over mensenrechten zonder de specifieke Britse wetgeving te noemen. Kernbegrippen: abolitionisme, slavenhandel, slavernij, Britse Rijk ### Vraag 10 – Industrialisatie, arbeidershuisvesting en bronkritiek Wat kun je verwachten: Je moet de relatie tussen industrialisatie en arbeidershuisvesting uitleggen, en vervolgens verklaren waarom een overheidsonderzoek als betrouwbaar en representatief wordt beschouwd door historici. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de industrialisatie in Groot-Brittannië kennen, met name de gevolgen voor urbanisatie en leefomstandigheden. Daarnaast moet je de concepten 'betrouwbaarheid' en 'representativiteit' van historische bronnen begrijpen, specifiek in de context van overheidsonderzoeken. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzakelijk verband kunnen leggen tussen industrialisatie en de beschreven arbeidershuisvesting. Ook moet je, zonder de bron te gebruiken, kunnen beargumenteren waarom een overheidsonderzoek als betrouwbaar en representatief wordt gezien door historici. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de uitleg over industrialisatie én de verklaring van betrouwbaarheid/representativiteit. Het eerste deel moet met bron 5, het tweede deel zonder de bron. Vergeet niet om zowel betrouwbaarheid als representativiteit te verklaren. Kernbegrippen: industrialisatie, arbeidershuisvesting, betrouwbaarheid, representativiteit, overheidsonderzoek, urbanisatie ### Vraag 11 – Industriële Revolutie en Brits Eenheidsgevoel Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de industriële revolutie op twee manieren bijdroeg aan het gevoel van eenheid onder de Britten, gebaseerd op bron 6. Je antwoord moet de link leggen tussen de bron, de industriële revolutie en het versterkte eenheidsgevoel. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'industriële revolutie', 'nationalisme' en 'gevoel van eenheid' kennen. Ook moet je weten wat een 'wereldtentoonstelling' is en hoe deze kan bijdragen aan nationale trots. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (tekst) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet specifieke informatie uit de bron kunnen gebruiken om een bewering te onderbouwen en een oorzaak-gevolgrelatie (industriële revolutie -> eenheidsgevoel) kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende manieren noemt en deze beide expliciet koppelt aan de industriële revolutie én aan het gevoel van eenheid. Zorg ervoor dat je voor beide manieren een passende verwijzing naar bron 6 maakt. Vermijd het noemen van slechts één manier of het niet leggen van de juiste verbanden. Kernbegrippen: industriële revolutie, nationalisme, gevoel van eenheid, wereldtentoonstelling ### Vraag 12 – Modern Imperialisme: Motieven herkennen in bronnen Wat kun je verwachten: Je moet twee verschillende motieven voor het modern imperialisme kunnen herkennen in een brontekst en deze motieven kunnen onderbouwen met citaten of verwijzingen uit diezelfde bron. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende motieven voor het modern imperialisme kennen, zoals economische motieven (grondstoffen, afzetmarkten), culturele motieven (verspreiding van cultuur, christendom, beschaving), politieke motieven (macht, prestige) en strategische motieven. Ook moet je weten wie Livingstone was en wat zijn rol was in de context van het modern imperialisme. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (tekst) kunnen analyseren op inhoud en deze inhoud kunnen koppelen aan bredere historische concepten, zoals het modern imperialisme. Specifiek moet je motieven kunnen identificeren en je antwoord met concrete verwijzingen uit de bron kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je **twee verschillende** motieven noemt. Zorg ervoor dat je elk motief duidelijk koppelt aan een **specifieke verwijzing of citaat uit bron 7**. Een algemene verwijzing is niet voldoende; het moet direct het genoemde motief ondersteunen. Kernbegrippen: modern imperialisme, economische motieven, culturele motieven, Livingstone ### Vraag 13 – Feminisme en klassenstrijd in Duitsland Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de interne tegenstellingen binnen de feministische beweging, specifiek de rol van klassenverschillen en de koppeling daarvan aan politieke stromingen zoals het socialisme. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van feminisme en socialisme kennen, en hoe deze stromingen zich tot elkaar kunnen verhouden of juist van elkaar kunnen verschillen, vooral in de context van de vroege 20e eeuw in Duitsland. Kennis van de klassenstrijd is hierbij essentieel. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren en daaruit specifieke problemen en standpunten kunnen destilleren. Vervolgens moet je deze standpunten kunnen koppelen aan bredere politieke en ideologische stromingen. Waar op letten: Let goed op de kritiek van Ottilie Baader op 'academisch geschoolde dames' en de redenen die ze daarvoor geeft. De kern van haar kritiek ligt in het gebrek aan verbinding met en begrip voor arbeidsters. Koppel dit aan de politieke stroming die zich richt op de belangen van de arbeidersklasse. Kernbegrippen: feminisme, socialisme, klassenstrijd, vrouwenkiesrecht ### Vraag 14 – Chronologie van Otto von Habsburg en de 20e eeuw Wat kun je verwachten: Je moet zes gebeurtenissen uit het leven van Otto von Habsburg in de juiste chronologische volgorde plaatsen. Dit vereist kennis van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen in de 20e eeuw. Wat moet je kennen: Je moet de volgende kernconcepten en hun globale datering kennen: Vrede van Versailles, opkomst van het nationaalsocialisme, Tweede Wereldoorlog, Ostpolitik, Val van het IJzeren Gordijn en Europese eenwording. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde en verbanden kunnen leggen tussen personen (zoals Otto von Habsburg) en bredere historische ontwikkelingen. Waar op letten: Let goed op de specifieke termen en namen in elke gebeurtenis, zoals 'Vrede van Versailles', 'nationaalsocialistische regering', 'Tweede Conferentie van Quebec', 'Ostpolitik van Willy Brandt', 'Warschaupact' en 'uitbreiding van de Europese Unie'. Deze zijn cruciale ankerpunten voor de datering. Een deels correcte volgorde kan nog 1 punt opleveren. Kernbegrippen: Vrede van Versailles, Nationaalsocialisme, Tweede Wereldoorlog, Ostpolitik, Val van het IJzeren Gordijn, Europese eenwording ### Vraag 15 – Bruikbaarheid van bronnen: Economische situatie Duitsland vs. Britse publieke opinie Wat kun je verwachten: Je moet de bruikbaarheid van een bron beoordelen voor twee verschillende onderzoeksgebieden. Hierbij is het belangrijk om te kijken naar de herkomst, het doel en de inhoud van de bron in relatie tot de onderzoeksvragen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'bruikbaarheid van een bron', 'representativiteit' en 'betrouwbaarheid' kennen. Ook is basiskennis over de herstelbetalingen na de Eerste Wereldoorlog en het concept 'publieke opinie' relevant. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kritisch kunnen analyseren op herkomst, doel en inhoud. Vervolgens moet je kunnen beargumenteren waarom een bron wel of niet bruikbaar is voor een specifieke onderzoeksvraag, met aandacht voor betrouwbaarheid en representativiteit. Waar op letten: Let goed op de afzender van de bron (een Britse zakenman), de inhoud (zijn persoonlijke waarnemingen en mening over Duitsland) en de publicatieplek (meerdere Britse kranten). Verwar de inhoud van de bron niet met de bruikbaarheid ervan voor een onderzoeksvraag. Een bron kan onbetrouwbaar zijn voor het ene onderzoeksgebied, maar zeer bruikbaar voor het andere. Kernbegrippen: bruikbaarheid van een bron, representativiteit, betrouwbaarheid, herstelbetalingen, publieke opinie ### Vraag 16 – Werkverschaffingskampen en Nazificatie Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over Gareth Jones en Hitlers gebruik van werkverschaffingskampen onderbouwen. Dit doe je door het juiste kenmerkend aspect te noemen voor de oprichting van de kampen en uit te leggen hoe deze kampen ingezet konden worden voor nazificatie, met een verwijzing naar bron 10. Wat moet je kennen: Je moet het kenmerkend aspect 'de crisis van het wereldkapitalisme' kennen en begrijpen waarom dit leidde tot de oprichting van werkverschaffingskampen. Daarnaast moet je kennis hebben van de methoden van nazificatie en propaganda, en hoe deze in een dergelijke context toegepast konden worden. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een bewering te onderbouwen met behulp van historische kennis en bronmateriaal. Dit betekent specifiek: 1) het correct identificeren van een kenmerkend aspect, 2) het uitleggen van een verband tussen de kampen en nazificatie, en 3) het selecteren en interpreteren van relevante informatie uit een bron om je antwoord te ondersteunen. Waar op letten: Let goed op het juiste kenmerkend aspect voor de *oprichting* van de kampen; dit is 'de crisis van het wereldkapitalisme', niet 'het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme'. Zorg ervoor dat je uitleg over hoe de kampen bijdragen aan nazificatie duidelijk is en dat je bronverwijzing specifiek en relevant is voor deze uitleg. Een algemene verwijzing is niet voldoende. Kernbegrippen: werkverschaffingskampen, nazificatie, crisis van het wereldkapitalisme, propaganda, Hitler ### Vraag 17 – Anna Seghers en politieke ontwikkelingen in Duitsland Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom communisten in 1933 werden gearresteerd en waarom de SED blij was met de verhuizing van Anna Seghers naar Oost-Berlijn in 1950, gekoppeld aan een gebeurtenis uit 1949. Wat moet je kennen: Je moet de Rijksdagbrand en de Machtigingswet van 1933 kennen, evenals de oprichting van de DDR in 1949 en de rol van de SED. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen koppelen aan politieke ontwikkelingen en de motieven van politieke partijen kunnen verklaren. Waar op letten: Let erop dat je de arrestatie van communisten in 1933 specifiek koppelt aan de Rijksdagbrand of de Machtigingswet. Voor het tweede deel moet je de oprichting van de DDR in 1949 noemen én uitleggen waarom de SED de verhuizing van Anna Seghers toejuichte (propagandawaarde). Kernbegrippen: Rijksdagbrand, Machtigingswet, communisme, oprichting DDR, SED, Koude Oorlog ### Vraag 18 – Koude Oorlog en dekolonisatie: strijd om invloedssferen Wat kun je verwachten: Je moet de redenering achter de acties van de Sovjet-Unie met betrekking tot Radio Free Europe uitleggen, specifiek de verstoring van uitzendingen in 1950 en het stoppen daarmee in 1988. Dit vereist inzicht in de bredere context van de Koude Oorlog en dekolonisatie. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'dekolonisatie', 'Koude Oorlog', 'invloedssferen' en 'ideologische blokken' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen. Specifiek moet je weten dat de Koude Oorlog een strijd was tussen twee ideologische blokken (VS en Sovjet-Unie) en dat dekolonisatie leidde tot nieuwe, onafhankelijke staten die een rol speelden in deze strijd om invloed. Wat moet je kunnen: Je moet een complexe historische redenering kunnen uitleggen door verschillende historische concepten met elkaar te verbinden. Dit betekent dat je de link kunt leggen tussen de angst voor aansluiting bij het 'verkeerde' ideologische blok en de strijd om invloedssferen, zoals geïllustreerd door de acties rond Radio Free Europe. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen dekolonisatie of de Koude Oorlog afzonderlijk beschrijft, maar expliciet de verbinding legt tussen deze twee. Het is cruciaal om de 'strijd om invloedssferen' als het verbindende element te benoemen. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom de Sovjet-Unie de uitzendingen verstoorde (angst voor invloed van de tegenstander) en waarom ze ermee stopten (veranderende politieke situatie, mogelijk gerelateerd aan het einde van de Koude Olog). Kernbegrippen: dekolonisatie, Koude Oorlog, invloedssferen, ideologische blokken ### Vraag 19 – Radio Free Europe en het Sovjetbeleid in Oost-Europa Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de Sovjet-Unie in 1950 de uitzendingen van Radio Free Europe verstoorde en waarom ze in 1988 stopte met deze verstoring. Beide besluiten moeten worden gekoppeld aan het toenmalige politieke beleid van de Sovjet-Unie in Oost-Europa. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Koude Oorlog, de invloedssfeer van de Sovjet-Unie in Oost-Europa, het concept van 'glasnost' en de 'Brezjnevdoctrine'. Ook moet je weten wat Radio Free Europe was en waarom het werd opgericht. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen (verstoren/stoppen met verstoring) kunnen verklaren vanuit het bredere politieke beleid van een staat (Sovjet-Unie) in een specifieke regio (Oost-Europa) in verschillende tijdsperioden. Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor beide jaartallen (1950 en 1988) expliciet het politieke beleid van de Sovjet-Unie in Oost-Europa benoemt én dit beleid koppelt aan de actie (verstoren of stoppen met verstoren) met betrekking tot Radio Free Europe. Een beschrijving van alleen de actie zonder de politieke reden is onvoldoende. Kernbegrippen: Radio Free Europe, Koude Oorlog, invloedssfeer, glasnost, Brezjnevdoctrine, censuur ### Vraag 20 – Vraag 20 Wat kun je verwachten: Vijf gegevens over een Nederlandse winkelketen in willekeurige volgorde: 1 Bij de kassa werd een kaart gescand, waarna met de verzamelde gegevens klanten via de mail werden benaderd met aanbiedingen. 2 De toevoer van koffiebonen naar Nederland werd stopgezet, waarna de winkelketen koffiesurrogaat verkocht met de naam Smalsko ('smaakt als koffie'). 3 De vuilniszakken werden duurder vanwege een tekort aan de grondstof olie. 4 In de distributiecentrums werkten duizenden uitzendkrachten, waarvan het merendeel uit Polen kwam. 5 Klanten spaarden zegels, waarna ze die konden inwisselen voor non-food artikelen. Vooral de koelkast was populair. Hieronder staan vier gebeurtenissen in Nederland, in chronologische volgorde: a de Duitse bezetting b het ontstaan van een consumptiemaatschappij c de start van de digitale revolutie d het uitvoeren van het Verdrag van Schengen 2p 20 Geef per gebeurtenis… Wat moet je kennen: Duitse bezetting consumptiemaatschappij digitale revolutie Verdrag van Schengen arbeidsmigratie schaarste welvaart Wat moet je kunnen: Koppel de gevraagde berekening of redenering aan het correctievoorschrift en werk de scorepunten zichtbaar uit. Waar op letten: Verkeerde combinaties maken Niet opmerken dat één gegeven overblijft ### Vraag 21 – Veranderende taken van Staatsbosbeheer in de jaren 1960 Wat kun je verwachten: Je moet de twee genoemde veranderingen in de taak van Staatsbosbeheer uitleggen, met een verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet de historische context van de jaren 1960 kennen, met name de maatschappelijke ontwikkelingen die leidden tot veranderingen in het beheer van natuurgebieden (zoals toenemende recreatie). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de bron kunnen interpreteren en deze kunnen koppelen aan de bewering in de vraag. Je moet een uitleg kunnen formuleren die de bewering onderbouwt met feiten uit de bron. Waar op letten: Let goed op de twee specifieke veranderingen die worden genoemd: de afnemende rol van hout als brandstof en de toenemende rol van recreatieve voorzieningen. Zorg ervoor dat je uitleg beide aspecten behandelt en expliciet verwijst naar de bron. Kernbegrippen: gastarbeiders, industrialisatie, eenzijdig beeld ### Vraag 22 – Historische verklaringen voor veranderingen bij Staatsbosbeheer in de jaren '60 Wat kun je verwachten: Je moet twee historische verklaringen geven voor veranderingen in de taak van Staatsbosbeheer in de jaren 1960. Het gaat om de afname van het belang van hout als brandstof en de toename van recreatieve taken. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de sociaal-economische ontwikkelingen in Nederland in de jaren 1960, specifiek de introductie van aardgas en de toenemende welvaart. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en ontwikkelingen kunnen koppelen aan veranderingen in maatschappelijke taken en functies, in dit geval die van Staatsbosbeheer. Waar op letten: Let erop dat je voor beide veranderingen een specifieke historische verklaring geeft. Algemene antwoorden zijn onvoldoende. Zorg dat de verklaringen passen bij de jaren 1960. Kernbegrippen: Staatsbosbeheer, aardgas, toenemende welvaart, recreatie, jaren 1960 ### Vraag 23 – Hippies en de Consumptiemaatschappij Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de 'Hippy Happy beurs' niet aansloot bij een belangrijk uitgangspunt van de hippies, ondanks dat de beurs gericht was op hun subcultuur. Wat moet je kennen: Je moet de kernwaarden en uitgangspunten van de hippybeweging kennen, in het bijzonder hun houding ten opzichte van de consumptiemaatschappij en materialisme. Ook moet je weten wat een 'tegencultuur' inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet een tegenstelling kunnen formuleren tussen de idealen van een sociale beweging (hippies) en een commercieel evenement (de beurs) dat ogenschijnlijk op die beweging inspeelt. Je moet je antwoord duidelijk en beknopt kunnen onderbouwen met de juiste kernconcepten. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de tegenstelling benoemt: hippies waren tegen de consumptiemaatschappij, terwijl de beurs juist consumptie bevorderde. Vermijd algemene uitspraken over hippies en focus op hun anti-materialistische houding. Kernbegrippen: hippies, consumptiemaatschappij, tegencultuur ### Vraag 24 – Propaganda in de Koude Oorlog: DDR en Sovjet-Unie Wat kun je verwachten: Je moet twee propagandaboodschappen kunnen uitleggen die de communistische partij van de DDR wilde overbrengen aan de bevolking. Deze boodschappen moeten gaan over de relatie met de Sovjet-Unie en de regering van de DDR, en je moet ze telkens koppelen aan een specifiek onderdeel van bron 12 (de foto of de titel). Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Koude Oorlog, de verhoudingen tussen de DDR en de Sovjet-Unie, en het concept van propaganda. Specifiek moet je weten dat de DDR een communistische staat was die nauw verbonden was met de Sovjet-Unie en dat beide landen streden om technologische en ideologische superioriteit tijdens de Koude Oorlog (de 'space race'). Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een foto met titel) kunnen analyseren en interpreteren in de context van propaganda. Je moet specifieke elementen uit de bron kunnen identificeren en deze koppelen aan bredere historische boodschappen of doelen van de afzender (de communistische partij). Je moet je uitleg helder en beknest formuleren. Waar op letten: Let goed op dat je voor elke boodschap een ANDERE verwijzing naar de bron gebruikt (één voor de foto, één voor de titel). Zorg ervoor dat je de boodschap duidelijk koppelt aan het gekozen bronelement. Een algemene verwijzing is niet voldoende; je moet specifiek benoemen wat in de foto of titel de boodschap overbrengt. Kernbegrippen: DDR, Sovjet-Unie, propaganda, Koude Oorlog, space race ### Vraag 25 – Opland en het beleid van Kabinet-Lubbers Wat kun je verwachten: Je moet het beleid van het kabinet-Lubbers kunnen identificeren waar Opland kritiek op levert in zijn prent, en dit antwoord ondersteunen met een specifieke verwijzing naar de prent. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het beleid van het kabinet-Lubbers in de jaren '80, met name de bezuinigingen op de verzorgingsstaat en uitkeringen. Ook moet je de rol van spotprenten als bron van kritiek kunnen interpreteren. Wat moet je kunnen: Je moet een politieke spotprent kunnen analyseren en de kritiek die erin wordt geuit kunnen verbinden aan specifieke historische beleidsmaatregelen. Daarnaast moet je je antwoord kunnen onderbouwen met concrete elementen uit de prent. Waar op letten: Let erop dat je zowel het juiste beleid van Lubbers noemt (beperken van de verzorgingsstaat/uitkeringen) als een duidelijke en passende verwijzing naar de prent geeft. Zonder het beleid te noemen, levert een verwijzing naar de prent geen punten op. Kernbegrippen: Verzorgingsstaat, Kabinet-Lubbers, Bezuinigingen ### Vraag 26 – Jongerencultuur en generatieconflict in de jaren '60 Wat kun je verwachten: Je moet een sociaal-cultureel veranderingsproces kunnen benoemen en uitleggen aan de hand van een bron. In dit geval gaat het om de jaren '60 en de beschrijving van Kees van Kooten. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de jaren '60 kennen, met name de opkomst van jongerenculturen en het generatieconflict. Je moet ook het verschil kennen tussen sociaal-culturele en economische veranderingen. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren en het beschreven veranderingsproces correct kunnen identificeren en uitleggen, specifiek gericht op sociaal-culturele aspecten. Waar op letten: Let goed op de vraag of het gaat om een 'sociaal-cultureel veranderingsproces'. Verwar dit niet met economische veranderingen zoals toenemende welvaart, ook al kan dit een oorzaak zijn. Focus op de gedrags- en cultuurverandering die de bron beschrijft. Kernbegrippen: jongerencultuur, jaren 1960, generatieconflict ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2023 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1021-a-23-2-o ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina uit een examen met de titel 'Door de tijd heen'. De pagina bevat een lijst met zes gebeurtenissen die in willekeurige volgorde staan opgesomd. Deze gebeurtenissen betreffen historische figuren en expedities, waaronder Percy Fawcett, Peng Jiamu, John Knight, Koning Lodewijk XVI, Sir John Franklin en Vasco de Gama. De opgave vraagt de student om deze zes gegevens in de juiste chronologische volgorde te zetten en de nummers te noteren. Er zijn geen grafieken, tabellen of andere visuele elementen aanwezig. De concepten die aan bod komen zijn historisch (tijdsperiodes, expedities, revoluties) en geografisch (Amazoneregenwoud, LoP-woestijn, Polynesië, Zuid-Amerika, Noordpoolcirkel). De pagina is voorzien van een paginanummer (2/9) en documentinformatie onderaan. ### Pagina 3 Vroegmoderne tijd Gebruik bron 1. Uit deze bron blijkt dat Tycho Brahe past bij verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw. 4p 2 Toon dit aan voor twee verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw en ondersteun je antwoord telkens met een andere verwijzing naar de bron. In 1615 schreef de sterrenkundige Galilei nadat hij kritiek had gekregen op zijn theorie over het heelal: "Ik geloof niet dat dezelfde God die ons zintuigen, verstand en intellect heeft gegeven, bedoelde dat we daar geen gebruik van zouden maken." 2p 3 Leg uit welke wetenschappelijke methode, die past bij de zeventiende eeuw, Galilei ondersteunde met deze uitspraak. Drie gegevens over liedjes in de vroegmoderne tijd: 1 In de zestiende eeuw zongen inheemse volken in Amerika liedjes over roofzuchtige Spanjaarden met woeste paarden. 2 In de achttiende eeuw werd op de suikerrietvelden van Barbados een Afrikaans liedje gezongen met de tekst "meester kocht mij, hij zal me niet doden". 3 In de achttiende eeuw zongen Amerikaanse kolonisten het liedje Yankee Doodle, waarmee ze de Britse troepen bespotten. 3p 4 Noem voor elk liedje apart het kenmerkend aspect uit die tijd dat bij het liedje past. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken. Gebruik bron 2. Historici beschouwen het Mayflower Compact als een belangrijk document voor de politieke verhouding tussen Engeland en de kolonisten in Noord-Amerika. 3p 5 Geef hiervoor een argument door: – zonder bron aan te geven welk politiek motief de opstellers van het document hebben om hun trouw aan Jacobus I te benadrukken, en – met bron uit te leggen dat de kolonisten met het Mayflower Compact de macht van Jacobus I willen beperken. Gebruik bron 3. In 1602 wordt in de Republiek de handelsonderneming VOC opgericht. 3p 6 Geef aan: – welk kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw past bij de oprichting van de VOC, en – waardoor deze instructie het doel van de VOC ondersteunt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron. HA-1021-a-23-2-o 3 / 9 ### Pagina 4 Gebruik bron 4. Tijdens de Verlichting werden boeken met prenten voor kinderen gepubliceerd. 3p 7 Licht dit toe door: - met een verwijzing naar de prent aan te geven welk verlicht denkbeeld wordt verspreid, en - te verklaren dat Pieter 't Hoen zijn boodschap met een boek met prenten overbrengt. In de achttiende eeuw richtte de gouverneur van de Nederlandse kolonie Suriname een soldatenkorps op, om een einde te maken aan opstanden en vernielingen door weggelopen slaafgemaakten. Voor het korps werden Surinaamse slaafgemaakte mannen geselecteerd. Enkele gegevens: 1 De vergoeding die plantage-eigenaren kregen voor een geselecteerde man was een stuk hoger dan de economische waarde van de slaafgemaakte. 2 Leden van het korps kregen een militaire training en wapens om te vechten. 3 Leden van het korps konden hun vrouwen en kinderen, die ze moesten achterlaten op de plantages, bezoeken. De plantage-eigenaren waren eerst tegen de oprichting van het korps, maar het korps bleek wel effectief. 2p 8 Verklaar, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een ander gegeven: - waardoor de plantage-eigenaren eerst tegen de oprichting van het korps waren, en - waardoor de geselecteerde slaafgemaakten onder druk stonden om zich in te spannen voor het korps. Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken. Moderne tijd In 1840 werden voor het Surinaamse soldatenkorps (zie vraag 8) vijftig mannen rechtstreeks in Afrika gekocht. De Britse regering protesteerde hiertegen. 2p 9 Leg uit waarom de Britse regering protesteerde tegen deze aankoop van de Afrikaanse mannen. HA-1021-a-23-2-o 4 / 9 lees verder ►►► ### Pagina 5 Gebruik bron 5. Historici beschouwen de informatie uit dit overheidsrapport als betrouwbaar en als representatief voor een onderzoek naar de arbeidershuisvesting in de negentiende eeuw. 4p 10 Licht dit toe door: - uit te leggen dat de beschreven arbeidershuisvesting een gevolg is van de industrialisatie van Groot-Brittannië, en - zonder bron apart te verklaren dat historici de informatie in dit rapport als betrouwbaar en als representatief beschouwen juist omdat het een onderzoeksonderzoek betreft. Gebruik bron 6. Een bewering: De industriële revolutie versterkt het gevoel van eenheid onder de Britten. 4p 11 Leg met behulp van de bron uit dat de industriële revolutie op twee verschillende manieren bijdraagt aan het gevoel van eenheid. Gebruik bron 7. In de beschrijving van Livingstone zijn motieven voor het modern imperialisme te herkennen. 4p 12 Toon dit aan voor twee verschillende motieven voor het modern imperialisme, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar de bron. Gebruik bron 8. Uit de bron blijkt een tegenstelling binnen de feministische beweging in Duitsland. 2p 13 Geef aan: - welk probleem Ottilie Baader benoemt en - bij welke politieke stroming haar kritiek past. HA-1021-a-23-2-o 5 / 9 lees verder ►►► ### Pagina 6 Dit is een opgavenpagina van een examen. De pagina bevat historische context over Otto von Habsburg (1912-2011), de laatste kroonprins van Oostenrijk-Hongarije. Deze context wordt gepresenteerd als een genummerde lijst van gebeurtenissen. De opgaven vragen de student om chronologisch te rangschikken (opdracht 14) en bronnen te analyseren (opdrachten 15 en 16). Opdracht 15 vereist het beoordelen van de bruikbaarheid van twee onderzoeksgebieden met betrekking tot de Duitse regering in 1922, aan de hand van bron 9. Opdracht 16 vraagt de student om een bewering over Hitler's gebruik van werkverschaffingskampen te onderbouwen met verwijzing naar bron 10. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren. ### Pagina 7 Anna Seghers was een bekende Duitse schrijfster uit de twintigste eeuw. Haar leven werd beïnvloed door de politieke omstandigheden in Duitsland: 1 In 1933 werd ze als lid van de Duitse communistische partij geARRESTEERD en korte tijd gevangengehouden. 2 Haar verhuizing in 1950 van West- naar Oost-Berlijn werd toegejuicht door de SED (de communistische partij). 3p 17 Licht dit toe door: - aan te geven naar aanleiding van welke gebeurtenis communisten in Duitsland werden gearresteerd in 1933, en - met een gebeurtenis uit 1949 uit te leggen waardoor de SED de verhuizing van Anna Seghers toejuichte. 2p 18 Volgens sommige historici heeft het dekolonisatieproces na de Tweede Wereldoorlog bijgedragen aan de Koude Oorlog. Leg deze redenering uit. Met steun van de Amerikaanse overheid werd in 1950 de radiozender Radio Free Europe (Radio Vrij Europa) opgericht, die vanuit West-Duitsland radioprogramma's uitzond in onder meer het Pools, Tsjechisch en Roemeens. De Sovjet-Unie besloot: 1 in 1950 de uitzendingen van Radio Free Europe te verstoren, zodat het beluisteren ervan moeilijker werd. 2 in 1988 te stoppen met het verstoren van de uitzendingen van Radio Free Europe. 4p 19 Leg beide besluiten uit vanuit het politieke beleid van de Sovjet-Unie in Oost-Europa op dat moment. HA-1021-a-23-2-o 7 / 9 lees verder ►►► ### Pagina 8 Vijf gegevens over een Nederlandse winkelketen in willekeurige volgorde: 1 Bij de kassa werd een kaart gescand, waarna met de verzamelde gegevens klanten via de mail werden benaderd met aanbiedingen. 2 De toevoer van koffiebonen naar Nederland werd stopgezet, waarna de winkelketen koffiesurrogaat verkocht met de naam Smalsko ('smaakt als koffie'). 3 De vuilniszakken werden duurder vanwege een tekort aan de grondstof olie. 4 In de distributiecentrums werkten duizenden uitzendkrachten, waarvan het merendeel uit Polen kwam. 5 Klanten spaarden zegels, waarna ze die konden inwisselen voor non-food artikelen. Vooral de koelkast was populair. Hieronder staan vier gebeurtenissen in Nederland, in chronologische volgorde: a de Duitse bezetting b het ontstaan van een consumptiemaatschappij c de start van de digitale revolutie d het uitvoeren van het Verdrag van Schengen 20 Geef per gebeurtenis aan welk gegeven daarvan het gevolg is. Noteer alleen de letter en het daarbij passende nummer. Let op: er blijft één gegeven over. Gebruik bron 11. Een bewering: Bij hun komst naar Nederland hebben sommige gastarbeiders een eenzijdig beeld van de Nederlandse samenleving. 21 Leg deze bewering uit met een verwijzing naar de bron. Staatsbosbeheer beheert bos- en natuurgebieden in Nederland. Twee veranderingen in de taak van Staatsbosbeheer in de jaren 1960: 1 De taak om hout als brandstof te leveren werd steeds minder belangrijk. 2 Staatsbosbeheer moest recreatieve voorzieningen gaan beheren en de groeiende bezoekersstroom in goede banen leiden. 22 Geef voor beide veranderingen een historische verklaring. In 1967 werd in Ahoy in Rotterdam de Hippy Happy beurs gehouden. Op deze beurs werden op grote schaal producten als gitaren, kleding en sieraden verkocht. Om de hippies te trekken traden er bands op. 23 Leg uit bij welk uitgangspunt van de hippies deze beurs niet aansloot. HA-1021-a-23-2-o 8/9 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 Gebruik bron 12. Met de foto en met de titel van het artikel kan de communistische partij twee boodschappen overbrengen aan de Oost-Duitse bevolking. Een boodschap over: – de relatie met de Sovjet-Unie, en – de regering van de DDR. 4p 24 Leg uit welke twee boodschappen worden overgebracht, telkens met een andere verwijzing naar de bron. Gebruik bron 13. 2p 25 Geef aan tegen welk beleid van het kabinet van Lubbers Opland zich met deze prent keert, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent. De Nederlandse schrijver Kees van Kooten (1941) zei over de jaren 1960: "De parka [jas] moest je hebben. Die had van die hoge schuine zakken. Daar hoorde een bepaald loopje bij. Met de handen bovenin de loopzakken en daar droeg je dan suède laarzen bij. Dat vonden je ouders natuurlijk verschrikkelijk, zoals het hoort." Kees van Kooten beschreef een sociaal-cultureel veranderingsproces in de tweede helft van de twintigste eeuw. 2p 26 Leg uit welk veranderingsproces dit is. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1021-a-23-2-0 9 / 9 einde