# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2023 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2023/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Chronologie van het Britse Rijk Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van het Britse Rijk en moet deze in de juiste chronologische volgorde plaatsen. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste gebeurtenissen en ontwikkelingen in de geschiedenis van het Britse Rijk kennen, inclusief de fasen van kolonialisme en dekolonisatie in verschillende gebieden zoals Amerika en India, en de afschaffing van de slavernij. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde en verbanden kunnen leggen tussen verschillende perioden en regio's binnen het Britse Rijk. Waar op letten: Let goed op de specifieke details van elke gebeurtenis om de juiste volgorde te bepalen. Verwar de verschillende fasen van het Britse kolonialisme in Amerika en India niet, en onderscheid de afschaffing van de slavenhandel van de afschaffing van de slavernij. Kernbegrippen: Brits Rijk, chronologie, kolonialisme, dekolonisatie, onafhankelijkheidsbeweging ### Vraag 2 – Europese expansie en het veranderende mens- en wereldbeeld Wat kun je verwachten: Je moet een motief voor de Europese overzeese expansie kunnen afleiden uit de bron en uitleggen hoe deze expansie bijdroeg aan het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance, met een verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Europese overzeese expansie', 'renaissance', 'mens- en wereldbeeld' en 'motieven voor expansie' kennen. Specifiek moet je weten wat de renaissance inhield en hoe het mens- en wereldbeeld in die periode veranderde. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een historische bron (bron 1) kunnen analyseren en interpreteren om een motief voor expansie te identificeren. Daarnaast moet je een verband kunnen leggen tussen de overzeese expansie en de verandering van het mens- en wereldbeeld, en dit kunnen onderbouwen met een concrete verwijzing naar de bron. Waar op letten: Let goed op dat je twee aparte onderdelen beantwoordt: 1) een motief voor de expansie en 2) de bijdrage aan het veranderende mens- en wereldbeeld. Zorg ervoor dat je bij het tweede deel een duidelijke verwijzing naar bron 1 maakt. De punt voor de bronverwijzing krijg je alleen als je uitleg over het veranderende mens- en wereldbeeld correct is. Kernbegrippen: Europese overzeese expansie, renaissance, mens- en wereldbeeld, motieven voor expansie ### Vraag 3 – De Contramars: Politiek-militaire en Culturele Verklaring Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven voor het advies van Willem Lodewijk om de contramars in te voeren: één politiek-militaire en één culturele. Bij elke verklaring moet je het passende kenmerkende aspect uit de zestiende eeuw noemen. Let op dat je elk kenmerkend aspect maar één keer mag gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Nederlandse Opstand en de vorming van de Republiek, evenals van de kenmerken van de Renaissance, zoals de hernieuwde oriëntatie op de Klassieke Oudheid en het begin van wetenschappelijke belangstelling. Ook moet je de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen en adviezen te verklaren vanuit verschillende perspectieven (politiek-militair en cultureel) en deze te koppelen aan de juiste kenmerkende aspecten van een specifieke periode. Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor elke verklaring (politiek-militair en cultureel) een ander kenmerkend aspect gebruikt. Bij de culturele verklaring is het belangrijk om niet alleen 'renaissance' te noemen, maar specifiek de link te leggen met de hernieuwde oriëntatie op de Klassieke Oudheid of het begin van wetenschappelijke belangstelling. Kernbegrippen: Willem Lodewijk, contramars, Republiek, Nederlandse Opstand, Renaissance, Klassieke Oudheid, wetenschappelijke belangstelling ### Vraag 4 – De Champlain: rechtvaardiging en waarschuwing Wat kun je verwachten: Je moet aantonen hoe Samuel de Champlain in een prent zijn rol als vicegouverneur rechtvaardigt en waarschuwt voor gevaren voor Franse belangen in Amerika. Dit doe je door concrete elementen uit de prent te benoemen en te koppelen aan de twee deelvragen. Wat moet je kennen: De rol van Samuel de Champlain als vicegouverneur van de Franse kolonie in Amerika. Het concept van propaganda in historische context, waarbij afbeeldingen gebruikt worden om een boodschap over te brengen. De context van Franse kolonisatie in Amerika en de uitdagingen daarbij. Wat moet je kunnen: Visuele informatie uit een historische prent analyseren en interpreteren. Specifieke details uit een prent benoemen en deze koppelen aan een bredere historische context of boodschap. Een argumentatie opbouwen met verwijzingen naar een bron. Waar op letten: Zorg ervoor dat je antwoord telkens een expliciete verwijzing naar de prent bevat. Zonder deze verwijzing krijg je geen punten. Koppel de waarneming uit de prent direct aan de rechtvaardiging van zijn benoeming én aan de waarschuwing voor de Franse belangen. Kernbegrippen: Samuel de Champlain, Franse kolonisatie, propaganda, vicegouverneur ### Vraag 5 – Rachel Ruysch en de 17e eeuw: Kenmerkende Aspecten Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerkende aspecten uit de zeventiende eeuw kunnen benoemen die passen bij de gegeven informatie over Rachel Ruysch. Elk kenmerkend aspect mag maar één keer gebruikt worden. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zeventiende eeuw (tijdvak 6: Tijd van Regenten en Vorsten) kennen en kunnen toepassen op concrete voorbeelden. Specifiek zijn 'de wetenschappelijke revolutie' en 'de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek' relevant. Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens kunnen analyseren en koppelen aan de juiste kenmerkende aspecten. Je moet ook nauwkeurig kunnen formuleren en onderscheid kunnen maken tussen een periodeaanduiding en een kenmerkend aspect. Waar op letten: Let goed op dat je bij elk gegeven een *ander* kenmerkend aspect noemt. Gebruik een kenmerkend aspect maar één keer. Vermijd het noemen van 'Gouden Eeuw', want dit is een periode en geen kenmerkend aspect. Zorg dat je antwoord compact en to-the-point is. Kernbegrippen: Rachel Ruysch, wetenschappelijke revolutie, bloei van de Nederlandse Republiek, Amsterdamse regenten, kenmerkend aspect ### Vraag 6 – Ancien Régime en Status aan het Hof Wat kun je verwachten: Je moet twee conclusies uitleggen over een huwelijk tijdens het ancien régime en de status van Anne Marie Louise van Orléans. Voor elke uitleg moet je een andere, specifieke verwijzing naar bron 3 gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het ancien régime kennen, zoals de standenmaatschappij en het absolutisme. Ook moet je begrijpen hoe status aan het hof in die tijd werkte. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en specifieke informatie uit de bron kunnen gebruiken om historische conclusies te onderbouwen. Je moet ook in staat zijn om historische concepten toe te passen op concrete situaties. Waar op letten: Let erop dat je voor elke conclusie een *verschillende* verwijzing naar de bron gebruikt. Zorg ervoor dat je de conclusies niet door elkaar haalt en dat je uitleg specifiek is voor de bron en de historische context. Kernbegrippen: ancien régime, standenmaatschappij, absolutisme, status aan het hof ### Vraag 7 – Politieke en economische doelen van George III in Noord-Amerika Wat kun je verwachten: Je moet de politieke en economische doelen van koning George III kunnen benoemen, gebaseerd op een gegeven tekst over zijn beleid in Noord-Amerika. Wat moet je kennen: Kennis van de context van kolonisatie in Noord-Amerika en de rol van George III is nuttig, maar de vraag is primair gericht op het analyseren van de gegeven tekst. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en daaruit politieke en economische doelen kunnen afleiden. Ook moet je de doelen kunnen koppelen aan specifieke delen van de tekst. Waar op letten: Let erop dat je zowel een politiek als een economisch doel noemt. Zorg ervoor dat je voor elk doel een andere, duidelijke verwijzing naar het 'gegeven' maakt. Vermijd algemene antwoorden; baseer je antwoord direct op de verstrekte informatie. Kernbegrippen: George III, kolonisatie Noord-Amerika, politieke doelen, economische doelen ### Vraag 8 – Abigail Adams, Amerikaanse Revolutie en Vrouwenrechten Wat kun je verwachten: Je moet twee beweringen over Abigail Adams en haar oproep voor vrouwenrechten ondersteunen met argumenten uit bron 4. Dit betekent dat je de tekst van Abigail Adams moet analyseren en koppelen aan bredere historische concepten zoals de Amerikaanse Revolutie en de Verlichting. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de argumenten die de Amerikaanse opstandelingen gebruikten om hun strijd te rechtvaardigen (zoals 'geen belasting zonder vertegenwoordiging' of 'geen wetten zonder instemming'). Daarnaast moet je het verlichte ideaal van natuurlijke rechten kennen, inclusief de concepten van gelijkheid, vrijheid en zelfbeschikking. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en specifieke passages kunnen gebruiken om beweringen te ondersteunen. Je moet ook in staat zijn om historische concepten (zoals natuurlijke rechten en de argumenten van de Amerikaanse opstandelingen) toe te passen op een specifieke historische context (de oproep van Abigail Adams). Waar op letten: Let er bij de eerste bewering op dat je het specifieke argument van de Amerikaanse opstandelingen identificeert dat Abigail Adams gebruikt. Bij de tweede bewering is het cruciaal dat je uitlegt waarom Abigail Adams' argumentatie niet uitgaat van natuurlijke rechten én dat je dit ondersteunt met een passende verwijzing naar de bron. Een combinatie van uitleg en bronverwijzing is hier essentieel voor punten. Kernbegrippen: Amerikaanse Revolutie, Verlichting, vrouwenrechten, natuurlijke rechten, inspraak ### Vraag 9 – Voordelen van het Grand Trunk Canal voor de industrialisering Wat kun je verwachten: Je moet twee specifieke voordelen van het Grand Trunk Canal, zoals beschreven in bron 5, benoemen en uitleggen hoe elk voordeel de verdere industrialisering van Groot-Brittannië mogelijk maakte. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Industriële Revolutie en de rol van infrastructuur (zoals kanalen) daarin. Specifiek moet je begrijpen hoe transport van grondstoffen (zoals steenkool) en voedselvoorziening essentieel waren voor de industrialisering. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 5) kunnen analyseren en interpreteren. Vervolgens moet je oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen tussen de beschreven voordelen en de bredere context van de industrialisering. Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* voordelen uit de bron kiest en deze elk koppelt aan een *specifiek* aspect van industrialisering. Een algemeen antwoord of het herformuleren van hetzelfde punt telt niet. Zorg ervoor dat je uitlegt *hoe* het voordeel de industrialisering mogelijk maakt. Kernbegrippen: Industriële revolutie, infrastructuur, Grand Trunk Canal, transport, steenkool, voedselvoorziening ### Vraag 10 – Propaganda en imperialisme: De boodschap van Tipoe en de East India Company Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke boodschap Tipoe en de East India Company elk wilden overbrengen door hetzelfde kunstwerk tentoon te stellen. Het gaat hierbij om hun visie op het Britse imperialisme. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Britse imperialisme in India en de rol van de East India Company. Ook is het belangrijk om te begrijpen hoe kunst en objecten als propaganda kunnen dienen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een bron (in dit geval bron 6, het kunstwerk) te analyseren en te interpreteren in de context van de vraag. Je moet de boodschap van twee verschillende partijen (Tipoe en de East India Company) apart kunnen formuleren en deze koppelen aan de handeling van het tentoonstellen van het kunstwerk. Waar op letten: Let erop dat je voor beide partijen (Tipoe én de East India Company) apart de boodschap formuleert. Zorg er ook voor dat je de boodschap expliciet koppelt aan het tentoonstellen van het kunstwerk, zoals gevraagd in de vraag en benadrukt in de opmerking van het correctievoorschrift. Kernbegrippen: Brits imperialisme, East India Company, propaganda, kolonialisme ### Vraag 11 – Lady Nugent en het beeld van slavernij Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het beeld dat Lady Nugent schetst van de slavernij in Jamaica past bij haar positie. Dit betekent dat je een verband moet leggen tussen wat zij zegt en wie zij is. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'slavernij', 'abolitionisme' en 'positiegebondenheid' kennen. Ook moet je weten wat een 'eenzijdig beeld' inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 7) kunnen analyseren en deze kunnen verbinden met de positie van de auteur om een verklaring te geven voor haar perspectief. Waar op letten: Let erop dat je antwoord zowel het eenzijdige beeld dat Lady Nugent weergeeft als de verklaring hiervoor vanuit haar positie bevat. Als één van de twee ontbreekt, krijg je geen punten. Zorg dat je uitlegt waarom haar positie leidt tot dit specifieke, eenzijdige beeld. Kernbegrippen: slavernij, abolitionisme, positiegebondenheid, eenzijdig beeld ### Vraag 12 – Lady Nugent en cultureel superioriteitsgevoel Wat kun je verwachten: Je moet de redenering van Lady Nugent uit bron 7 analyseren en uitleggen hoe deze redenering past bij het concept van superioriteitsgevoel binnen het Britse kolonialisme. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van superioriteitsgevoel in de context van kolonialisme en weten wat dit inhoudt. Ook moet je de historische context van het Britse kolonialisme en slavernij kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (dagboekfragment) kunnen analyseren en de impliciete aannames en oordelen van de auteur kunnen identificeren. Je moet de redenering van de auteur kunnen verbinden met bredere historische concepten zoals superioriteitsgevoel en kolonialisme. Waar op letten: Let goed op de specifieke argumenten die Lady Nugent gebruikt. Focus niet alleen op haar mening over de behandeling van slaven, maar vooral op haar ideeën over de cultuur en normen van de slaafgemaakten. De kern zit in haar suggestie dat slaafgemaakten 'religie, fatsoen en orde' moeten overnemen en moeten trouwen, en hoe dit haar superioriteitsgevoel toont. Kernbegrippen: superioriteitsgevoel, Brits kolonialisme, culturele normen, slavernij ### Vraag 13 – De Factory Act van 1833 en de kracht van verhalen Wat kun je verwachten: Je moet de naam van een specifieke wet uit 1833 noemen en uitleggen hoe een gepubliceerd levensverhaal de totstandkoming van die wet kon beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de 'Factory Act' van 1833 kennen en de context van kinderarbeid en de sociale kwestie in Groot-Brittannië in de 19e eeuw. Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een historisch verhaal, de publieke opinie en politieke besluitvorming. Je moet ook een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Waar op letten: Let goed op de naam van de wet (Factory Act). Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt hoe het verhaal van Robert Blincoe de publieke opinie beïnvloedde en daarmee de aanname van de wet bevorderde. Denk aan de emotionele impact van zo'n verhaal. Kernbegrippen: Factory Act, kinderarbeid, sociale kwestie, publieke opinie ### Vraag 14 – Vrouwenkiesrechtbeweging en de anti-slavernijconventie van 1840 Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de uitsluiting van vrouwelijke abolitionisten bij een anti-slavernijconventie in 1840 de groei van de Amerikaanse vrouwenkiesrechtbeweging bevorderde. Dit vraagt om het leggen van een causaal verband. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het abolitionisme, de vrouwenkiesrechtbeweging en emancipatiebewegingen in het algemeen. Specifiek moet je de context van de 19e-eeuwse maatschappij en de positie van vrouwen daarin begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren. Dit betekent dat je de gebeurtenis (uitsluiting van vrouwen) moet kunnen verbinden met het gevolg (groei van de vrouwenkiesrechtbeweging) door middel van een logische verklaring. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de boosheid van de vrouwen benoemt, maar ook uitlegt hoe deze uitsluiting concreet leidde tot de groei van de beweging. Dit kan zijn door de vrouwen zelf te motiveren om voor hun eigen rechten te strijden, of door de publieke opinie via media-aandacht te beïnvloeden. Kernbegrippen: abolitionisme, vrouwenkiesrechtbeweging, emancipatiebewegingen ### Vraag 15 – Witbooi's kritiek op Duits imperialisme Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over Hendrik Witbooi en het Duitse imperialisme ondersteunen. Dit doe je door twee dingen aan te tonen: 1) dat Witbooi kritiek heeft op het politieke aspect van het Duitse imperialisme, en 2) dat je Witbooi's reactie kunt verklaren vanuit zijn eigen achtergrond. Wat moet je kennen: De definitie van imperialisme, met name het politieke aspect ervan. De historische context van Duits imperialisme in Afrika, specifiek in Duits-Zuidwest-Afrika (huidig Namibië). Wie Hendrik Witbooi was en zijn rol als leider van de Nama. De relatie tussen de Nama en de Herero in de periode rond 1890. Wat moet je kunnen: Bronanalyse: informatie uit bron 8 selecteren en interpreteren om Witbooi's kritiek op het politieke aspect van imperialisme te identificeren. Historisch redeneren: Witbooi's reactie verklaren door zijn achtergrond (leider van de Nama, in conflict met de Herero) te verbinden met de inhoud van de bron. Argumenteren: een bewering ondersteunen met concrete feiten en redeneringen uit de bron en je kennis. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel het politieke aspect van de kritiek als de verklaring vanuit Witbooi's achtergrond. Zorg ervoor dat je de relatie tussen de Nama en de Herero (de oorlog over landbouwgronden) meeneemt in je verklaring, aangezien dit cruciaal is voor Witbooi's perspectief op de Duitse inmenging. Kernbegrippen: Duits imperialisme, Hendrik Witbooi, Nama, Herero, kolonialisme ### Vraag 16 – Chronologie van migratie naar Nederland in de 20e eeuw Wat kun je verwachten: Je moet zes verschillende migratiegebeurtenissen naar Nederland in de 20e eeuw in de juiste chronologische volgorde plaatsen. Dit vereist kennis van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen. Wat moet je kennen: Je moet de chronologie kennen van de Eerste Wereldoorlog, het Interbellum (met economische crises en herstelbetalingen, en de opkomst van het nazisme en Jodenvervolging), de dekolonisatie van Indonesië, de komst van gastarbeiders en de Joegoslavische burgeroorlogen (val van Srebrenica). Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven gebeurtenissen kunnen koppelen aan de juiste historische periode en deze vervolgens in chronologische volgorde kunnen plaatsen. Waar op letten: Let goed op de specifieke aanleidingen en jaartallen die bij elke migratiestroom horen. Verwar de volgorde van gebeurtenissen in het Interbellum (herstelbetalingen vs. Jodenvervolging) en na de Tweede Wereldoorlog (dekolonisatie vs. gastarbeiders) niet. De val van Srebrenica is de meest recente gebeurtenis. Kernbegrippen: Migratiegeschiedenis 20e eeuw, Eerste Wereldoorlog, Interbellum, Herstelbetalingen, Jodenvervolging, Dekolonisatie Indonesië, Gastarbeiders, Joegoslavische burgeroorlogen ### Vraag 17 – Betrouwbaarheid van bronnen over de Weimarrepubliek Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een bron meer of minder betrouwbaar is voor specifieke onderzoeksgebieden, gebaseerd op de inhoud en de context van de bron. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Weimarrepubliek, de instabiele democratie, de opkomst van communisme en nationaalsocialisme (SA), en het concept van bronbetrouwbaarheid (o.a. partijdigheid, ooggetuigenverslag). Wat moet je kunnen: Je moet de inhoud van een bron kritisch analyseren en de betrouwbaarheid ervan beoordelen in relatie tot verschillende onderzoeksgebieden. Je moet je uitleg onderbouwen met concrete verwijzingen naar de bron. Waar op letten: Let erop dat je de betrouwbaarheid koppelt aan de inhoud van de bron en de specifieke onderzoeksgebieden. Leg duidelijk uit waarom de bron partijdig kan zijn en hoe dit de betrouwbaarheid beïnvloedt. Verwar betrouwbaarheid niet met representativiteit. Kernbegrippen: Betrouwbaarheid van bronnen, Weimarrepubliek, Instabiele democratie, Communisme, Nationaalsocialisme, SA (Sturmabteilung) ### Vraag 18 – Fotoanalyse: Ontwrichting en Denazificatie in naoorlogs West-Duitsland Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een foto van Duitse krijgsgevangenen twee belangrijke aspecten van de naoorlogse periode in West-Duitsland illustreert: de ontwrichting van de samenleving en de moeizame denazificatie. Je moet de link leggen tussen de inhoud van de foto en deze historische processen. Wat moet je kennen: De betekenis van 'ontwrichting' in de context van een samenleving na een oorlog. Het concept van 'denazificatie' en de doelen ervan na de Tweede Wereldoorlog. De situatie in West-Duitsland na de capitulatie in 1945, inclusief de geallieerde bezetting. De rol van Duitse krijgsgevangenen na de oorlog. Wat moet je kunnen: Een historische bron (foto) analyseren en interpreteren. De informatie uit de bron verbinden met bredere historische ontwikkelingen en concepten. Een duidelijke en logische verklaring formuleren die de oorzaak-gevolgrelatie tussen de foto en de historische processen aantoont. Waar op letten: Leg expliciet de link tussen het grote aantal gevangenen op de foto en de gevolgen voor de West-Duitse samenleving (ontwrichting) en het proces van denazificatie. Beschrijf niet alleen de foto, maar verklaar hoe de foto de historische processen 'laat zien' of 'verklaart'. Zorg ervoor dat je uitleg zowel de ontwrichting als de moeizame denazificatie behandelt, elk met een eigen verklaring vanuit de foto. Kernbegrippen: denazificatie, ontwrichting, West-Duitsland, Tweede Wereldoorlog, geallieerde bezetting ### Vraag 19 – Marshallplan en de belangen van de VS, Frankrijk en Nederland Wat kun je verwachten: Je moet de verschillende motieven van de Verenigde Staten, Frankrijk en Nederland kunnen verklaren met betrekking tot de verdeling van het geld van het Marshallplan en de stimulering van de kolenproductie in het Ruhrgebied in 1947. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Marshallplan, de context van de Koude Oorlog en de containmentpolitiek, de naoorlogse situatie in Europa (met name Duitsland en het Ruhrgebied), en de economische belangen van Nederland in de wederopbouwperiode. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen verklaren vanuit internationale verhoudingen, politieke motieven en binnenlandse belangen. Dit betekent dat je de standpunten van verschillende landen kunt analyseren en onderbouwen met relevante historische feiten en concepten. Waar op letten: Let erop dat je de motieven van de VS, Frankrijk en Nederland specifiek en correct toelicht. Voor de VS is de Koude Oorlog en het tegengaan van het communisme cruciaal. Voor Frankrijk is de angst voor een sterk Duitsland en revanchisme essentieel. Voor Nederland is het economisch eigenbelang (handel, kolen) of de afhankelijkheid van de VS de kern. Zorg dat je de verklaringen duidelijk onderscheidt per land. Kernbegrippen: Marshallplan, Koude Oorlog, Wederopbouw, Ruhrgebied, Containmentpolitiek ### Vraag 20 – Protestactie in Groningen en de politieke stroming van Fré Meis Wat kun je verwachten: Je moet de historische context van een protestactie in Groningen verklaren en de politiek-maatschappelijke stroming van Fré Meis benoemen, ondersteund door een verwijzing naar een uitspraak. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de aardgaswinning in Groningen en de maatschappelijke gevolgen daarvan. Daarnaast moet je bekend zijn met de politieke stromingen communisme en socialisme en de bijbehorende ideologieën. Wat moet je kunnen: Je moet een historische gebeurtenis kunnen verklaren door oorzaken aan te wijzen. Ook moet je een politieke stroming kunnen identificeren en deze kunnen onderbouwen met een concrete verwijzing naar een brontekst of uitspraak. Waar op letten: Let goed op de puntentoekenning: je krijgt alleen een punt voor de verwijzing naar de uitspraak als je de politieke stroming van Fré Meis correct hebt benoemd. Zorg ervoor dat je de metafoor 'koloniën' in de uitspraak correct interpreteert in de context van exploitatie. Kernbegrippen: Aardgaswinning Groningen, Fré Meis, Communisme, Socialisme, Exploitatie ### Vraag 21 – DDR-supportersreis en staatscontrole Wat kun je verwachten: Je moet de achterliggende motieven van de DDR-regering kunnen verklaren voor de strikte voorwaarden bij de supportersreis naar de BRD in 1974. Het gaat hierbij om het voorkomen van 'Republikflucht' en het inzetten van de Staatssicherheitsdienst. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de politieke situatie tijdens de Koude Oorlog, specifiek de verhouding tussen de DDR en de BRD, het concept van 'Republikflucht' en de rol van de Staatssicherheitsdienst (Stasi) in de DDR. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen te analyseren en de politieke motieven van een overheid te verklaren op basis van gegeven informatie en je algemene historische kennis. Waar op letten: Let goed op dat je de twee voorwaarden afzonderlijk en specifiek toelicht. Vermijd algemene antwoorden over 'controle'. De eerste bepaling is gericht op het voorkomen van vlucht (Republikflucht), de tweede op spionage en interne controle door de Staatssicherheitsdienst. Kernbegrippen: DDR, BRD, Staatssicherheitsdienst, Republikflucht, Koude Oorlog, spionage ### Vraag 22 – Analyse van de tweede feministische golf en abortuswetgeving in 1975 Wat kun je verwachten: Je moet bron 11 analyseren om aan te tonen dat de emancipatie van de vrouw in 1975 nog niet voltooid was volgens de actiegroep 'Wij Vrouwen Eisen'. Daarnaast moet je de oorzaak hiervoor benoemen en je antwoord ondersteunen met een specifieke verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de context van de tweede feministische golf, het concept van emancipatie, en de discussie rondom abortuswetgeving in de jaren '70. Ook is kennis van de rol van confessionele partijen in die periode relevant. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een affiche) kunnen analyseren, de boodschap ervan kunnen interpreteren en deze kunnen koppelen aan bredere historische ontwikkelingen (tweede feministische golf, emancipatie). Je moet ook specifieke details uit de bron kunnen gebruiken als onderbouwing voor je argumentatie. Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: eerst aantonen dat de emancipatie nog niet voltooid is, en daarna de oorzaak benoemen én deze oorzaak ondersteunen met een concrete verwijzing naar de bron. De verwijzing naar de bron telt alleen mee als de oorzaak correct is. Zorg dat je duidelijk onderscheid maakt tussen deze twee aspecten. Kernbegrippen: tweede feministische golf, emancipatie, abortuswetgeving, confessionele partijen, Wij Vrouwen Eisen ### Vraag 23 – Kohl, Honecker en de Koude Oorlog Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk beleid van de DDR-regering mevrouw Honecker ondersteunt volgens Kohl, met een verwijzing naar bron 12. Daarna leg je uit waarom Kohl, vanuit zijn functie, haar uitspraken gevaarlijk vindt. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Koude Oorlog, de positie van de DDR en de BRD, de hervormingen van Gorbatsjov en de rol van Helmut Kohl als Bondskanselier van de BRD. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren en de informatie kunnen koppelen aan historische context. Ook moet je de functie van een politicus kunnen relateren aan zijn standpunten en zorgen. Waar op letten: Let goed op de specifieke verwijzing naar bron 12 bij het beleid van mevrouw Honecker. Voor het tweede deel van de vraag is het cruciaal dat je de functie van Kohl (Bondskanselier van de BRD) expliciet noemt en koppelt aan de reden waarom hij de uitspraken gevaarlijk vindt (bijvoorbeeld vergroten van spanningen of risico op conflict aan de grens). Kernbegrippen: Koude Oorlog, DDR, BRD, Gorbatsjov, hervormingen, Helmut Kohl ### Vraag 24 – De aantrekkingskracht van een boek over slavenopstanden voor lezers van Parbode Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren waarom het boek van Paesie, zoals beschreven in de recensie, veel lezers van het Surinaamse tijdschrift Parbode aanspreekt. Dit vereist dat je de inhoud van de bron koppelt aan de achtergrond en het perspectief van de lezersgroep. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'slavenopstand', 'abolitionisme', 'perspectief', 'postkolonialisme' en 'Suriname' kennen. Specifiek is kennis van de geschiedenis van slavernij en de rol van slaafgemaakten in hun eigen bevrijding relevant, evenals de betekenis van postkoloniale perspectieven. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (recensie) kunnen analyseren en interpreteren. Daarnaast moet je een redenering kunnen opbouwen die de inhoud van de bron verbindt met de achtergrond en het belang van een specifieke doelgroep (lezers van Parbode). Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de inhoud van het boek beschrijft, maar vooral de link legt met de achtergrond van de lezers van Parbode. De opmerking in het correctievoorschrift benadrukt dat het ingaan op de achtergrond van de lezers essentieel is voor het toekennen van punten. Denk aan hun mogelijke afkomst als nazaten van slaafgemaakten en hun woonplaats in een voormalige plantagekolonie. Kernbegrippen: slavenopstand, abolitionisme, perspectief, postkolonialisme, Suriname ### Vraag 25 – De Gouden Koets: 'Hulde der Koloniën' door de tijd heen Wat kun je verwachten: Je moet de afbeelding 'Hulde der Koloniën' op de Gouden Koets interpreteren in twee verschillende historische contexten: de boodschap in 1898 en de discussie erover aan het einde van de twintigste eeuw. Je moet je antwoord telkens ondersteunen met een passend kenmerkend aspect, waarbij je elk aspect maar één keer mag gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de negentiende en twintigste eeuw kennen, in het bijzonder die gerelateerd zijn aan nationalisme, imperialisme, dekolonisatie en multiculturele samenlevingen. Je moet ook de historische context van de Gouden Koets en het Nederlandse kolonialisme begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet historische bronnen (afbeeldingen) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet historische gebeurtenissen en ontwikkelingen kunnen verklaren door ze te koppelen aan relevante kenmerkende aspecten. Je moet nauwkeurig kunnen formuleren en de instructie over het eenmalig gebruik van kenmerkende aspecten opvolgen. Waar op letten: Let goed op de twee verschillende tijdsperioden (1898 en einde twintigste eeuw) en de bijbehorende context. Zorg ervoor dat je voor elke deelvraag een uniek en passend kenmerkend aspect gebruikt. Een kenmerkend aspect zonder correcte verklaring van de boodschap of discussie levert geen punten op. Kernbegrippen: Gouden Koets, Hulde der Koloniën, imperialisme, nationalisme, dekolonisatie, multiculturele samenleving, kenmerkende aspecten ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2023 tijd vak 1 maandag 15 mei 9.00 - 12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1021-a-23-1-o ### Pagina 2 Deze examenpagina bestaat uit twee delen. Het eerste deel, 'Door de tijd heen', bevat een genummerde lijst van zes historische gebeurtenissen met betrekking tot het Britse Rijk. Studenten worden gevraagd deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde te plaatsen, enkel de nummers noteren. Het tweede deel, 'Vroegmoderne tijd', begint met een instructie om 'bron 1' te gebruiken. Vervolgens wordt een conclusie gegeven over de Europese expansie en de renaissance. Een specifieke opdracht vraagt de studenten om het motief voor de expansie en de bijdrage aan het mens- en wereldbeeld af te leiden uit de bron en dit te onderbouwen. De laatste opdracht betreft een historische gebeurtenis uit 1594, waarbij een politiek-militaire en een culturele verklaring gevraagd wordt voor de 'contramars' in de zestiende eeuw, met een verwijzing naar de Griekse schrijver Aelianus. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig, enkel tekstuele informatie en historische feiten. ### Pagina 3 Gebruik bron 2. De Champlain publiceert het boek *Reizen* kort na zijn benoeming als vicegouverneur van de Franse kolonie in Amerika. 2p 4 Toon aan, telkens met een verwijzing naar de prent, dat De Champlain: – zijn benoeming als vicegouverneur rechtvaardigt, en – de waarschuwing geeft dat de Franse belangen in Amerika gevaar lopen. Twee gegevens over Rachel Ruysch (1664-1750): 1 Rachel bestudeerde inheemse bloemen om ze na te tekenen en op te nemen in een verzameling. 2 Rachel werd beroemd in de Republiek vanwege haar geschilderde bloemstillevens, die populair waren bij Amsterdamse regenten. 2p 5 Noem bij elk gegeven een ander kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw dat hierbij past. *Let op: je mag één kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.* Gebruik bron 3. Twee conclusies: 1 Het verbod op dit huwelijk past bij de samenleving tijdens het ancien régime. 2 Anne Marie Louise van Orléans wil met deze beschrijving van de gebeurtenis haar status aan het hof benadrukken. 4p 6 Leg beide conclusies uit met telkens een verschillende verwijzing naar de bron. Een gegeven: In 1763 bepaalde de Britse koning George III dat troepen officieren en soldaten uit zijn leger in nieuw veroverd gebied in Noord-Amerika grond kregen. De voorwaarde was dat ze deze grond in gebruik moesten nemen als landbouwgrond. 2p 7 Geef met telkens een andere verwijzing naar het gegeven aan welk politiek *en* welk economisch doel George III wilde bereiken. Gebruik bron 4. Twee beweringen: 1 Abigail Adams gebruikt in haar oproep een argument waarmee de Amerikaanse opstandelingen hun strijd rechtvaardigen. 2 Abigail Adams gaat bij haar oproep om vrouwenrechten *niet* uit van het verlichte ideaal van natuurlijke rechten. 3p 8 Ondersteun de beweringen door: – aan te geven welk argument van de Amerikaanse opstandelingen Abigail Adams gebruikt, en – uit te leggen dat Abigail Adams in haar oproep *niet* uitgaat van natuurlijke rechten. HA-1021-a-23-1-o 3 / 7 ### Pagina 4 Dit document is een examenpagina met opgaven gebaseerd op bronnen. Het behandelt de periode van de 'Moderne tijd', specifiek de 18e en 19e eeuw, met een focus op Brits imperialisme, de Grand Trunk Canal, de slavenhandel en Britse wetgeving. Visuele elementen zijn afwezig, maar er wordt verwezen naar bronnen 5, 6 en 7, die mogelijk tekstuele of imaginaire inhoud bevatten. De student wordt gevraagd om specifieke informatie uit deze bronnen te halen en te analyseren. Dit omvat het identificeren van voordelen van industriële ontwikkelingen, het beschrijven van de herkomst van kunstwerken en het analyseren van debatten rond slavernij en bijbehorende wetgeving. De vragen variëren van het benoemen van voordelen tot het uitleggen van de motivaties achter bepaalde wetten en de perceptie van slavernij. ### Pagina 5 Dit is een opgavenpagina voor een examen. Er zijn geen grafieken of tabellen, maar wel tekstuele bronnen (Bron 8 en Bron 9) die de student moet analyseren. De concepten die aan bod komen zijn vrouwenkiesrecht, abolitionisme, Duits imperialisme, migratie in de twintigste eeuw (met specifieke voorbeelden van migranten uit Bosnië, België, Indonesië en Marokko), de economische gevolgen van de Eerste Wereldoorlog voor Duitsland, de situatie van Joden in Duitsland, en de politiek in Duitsland (instabiele democratie en communisme). De student wordt gevraagd om informatie te leggen uit, beweringen te ondersteunen, gegevens te ordenen op chronologische volgorde, en de betrouwbaarheid van informatie te beoordelen. ### Pagina 6 Gebruik bron 10. Je wilt deze foto gebruiken bij een onderzoek naar de West-Duitse samenleving vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog. 4p 18 Leg uit dat je met deze foto: — de ontwrichting van de West-Duitse samenleving na de capitulatie in 1945 kunt laten zien, en — de moeizame denazificatie in West-Duitsland kunt verklaren. In juli 1947 werd in Parijs de verdeling van het geld van het Marshallplan besproken. Er ontstond een discussie over het Ruhrgebied, een belangrijk industriegebied in West-Duitsland. De Verenigde Staten stelden voor om daar de kolenproductie te stimuleren. Frankrijk was tegen het voorstel, Nederland steunde dit voorstel wel. 3p 19 Verklaar: — dat de Verenigde Staten dit voorstel deden vanwege de internationale verhoudingen op dat moment, en — met welk politiek motief Frankrijk het voorstel afwees, en — vanuit welk binnenlands belang Nederland ervoor koos het voorstel te steunen. In 1972 zei Tweede Kamerlid Fré Meis tijdens een protestactie in Groningen: "Maar hier gebeurt hetzelfde als in koloniën: grote concerns leggen beslag op grondstoffen en bodemrijkdommen, voeren deze uit en verdienen er kapitalen aan, terwijl de bevolking kan fluiten naar deze rijkdom." 3p 20 Licht deze uitspraak toe door: — te verklaren waardoor deze protestactie juist in Groningen werd gehouden, en — aan te geven tot welke politiek-maatschappelijke stroming Fré Meis behoorde, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de uitspraak. In 1974 nam het nationale elftal van de DDR deel aan het wereldkampioenschap voetbal in de BRD. De overheid van de DDR stelde voorwaarden aan de keuze van deelnemers voor de supportersreis: 1 Alleen gehuwde burgers werden uitgekozen, waarbij per echtpaar maar één van de echtgenoten mocht afreizen. 2 Minimaal één op de tien deelnemers aan de supportersreis moest lid zijn van de Staatsicherheitsdienst. 3p 21 Licht deze voorwaarden toe door: — uit te leggen welk mogelijk probleem de regering van de DDR met de eerste bepaling wilde voorkomen, en — het politieke motief van de regering van de DDR te noemen om leden van de Staatsicherheitsdienst mee te laten reizen naar de BRD. HA-1021-a-23-1-o 6 / 7 lees verder ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een examen, bestaande uit drie vragen (genummerd 22, 23, 24 en 25) die verwijzen naar verschillende bronnen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig. De vragen behandelen historische concepten gerelateerd aan politieke actiegroepen, de DDR-regering en de geschiedenis van de twintigste eeuw, met specifieke verwijzingen naar personen als mevrouw Eisen, mevrouw Honecker en koningin Wilhelmina. De student wordt gevraagd om informatie uit de bronnen te lichten, toe te lichten en te beredeneren. Vraag 22 vraagt naar de doelen van actiegroep 'Wij Vrouwen Eisen' en de redenen hiervoor. Vraag 23 vereist een uitleg van het beleid van de DDR-regering ten opzichte van mevrouw Honecker, zoals beschreven in de bron. Vraag 24 vraagt om een beredenering over de inhoud van het boek van Paesie en de doelgroep van de recensie. Vraag 25 vraagt om een verklaring van een afbeelding genaamd 'Hulde der Koloniën' en de bijbehorende discussie, met de nadruk op de boodschap en de reden voor de discussie. De puntenaantallen (3p, 4p, 2p, 4p) geven de weging van de vragen aan. Onderaan de pagina staat een bronvermelding en de paginanummering.