# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2022 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2022/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Chronologische volgorde van historische terechtstellingen

Wat kun je verwachten: Je moet zes historische terechtstellingen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de gebeurtenissen.

Wat moet je kennen: Je moet de globale datering kennen van belangrijke gebeurtenissen en periodes zoals de Reformatie, het Absolutisme, de Franse Revolutie, de Industriële Revolutie, het Nationaalsocialisme en de Koude Oorlog. Specifiek moet je de jaartallen of periodes van de volgende gebeurtenissen kunnen plaatsen: de executie van lutherse monniken, de onthoofding van Karel I, de onthoofding van Robespierre, de ophanging van handwevers in York, de onthoofding van Marinus van der Lubbe en de executie van het echtpaar Rosenberg.

Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven gebeurtenissen kunnen koppelen aan hun historische context en jaartal om ze correct chronologisch te ordenen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke jaartallen van elke terechtstelling. Een verkeerde datering van één of meerdere gebeurtenissen kan leiden tot een foutieve volgorde. De puntentelling kent een specifieke regeling: als door het weglaten van één foutief geplaatst nummer een verder complete en foutloze reeks ontstaat, krijg je nog 1 scorepunt.

Kernbegrippen: Reformatie, Absolutisme, Franse Revolutie, Industriële Revolutie, Nationaalsocialisme, Koude Oorlog

### Vraag 2 – Dürer en het veranderende mensbeeld van de renaissance

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het signeren van kunstwerken door Albrecht Dürer een illustratie is van het veranderende mens- en wereldbeeld tijdens de renaissance.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de renaissance kennen, met name het concept van het veranderende mens- en wereldbeeld en de opkomst van individualiteit en kunstenaarschap.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een concreet historisch gegeven (Dürer signeert zijn werk) en een abstract historisch concept (het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance). Je moet dit verband helder en beknopt kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen het signeren van het kunstwerk en het belang van individualiteit/kunstenaarschap. Benoem expliciet dat dit een verandering was ten opzichte van eerdere periodes (impliciet de middeleeuwen, waarin kunstenaars vaak anoniem bleven).

Kernbegrippen: renaissance, mens- en wereldbeeld, individualiteit, kunstenaarschap, Albrecht Dürer

### Vraag 3 – Godsdienstige en politieke conflicten in de Nederlanden (16e eeuw)

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de gebeurtenissen in de bron passen bij een godsdienstig conflict én bijdragen aan een politiek conflict in de Nederlanden. Het is cruciaal om de link tussen de bron en de conflicten duidelijk te maken.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Reformatie als godsdienstig conflict en de Opstand als politiek conflict in de Nederlanden. Ook moet je weten dat de Spaanse landvoogdes Margaretha van Parma een rol speelde in het Spaanse gezag.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een historische bron (tekst) kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan bredere historische ontwikkelingen (godsdienstige en politieke conflicten). Je moet een duidelijke uitleg kunnen formuleren die de bewering ondersteunt.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de conflicten noemt, maar ook expliciet uitlegt hoe de gebeurtenissen in bron 1 (aanval op kloosters, verdrijven van kloosterlingen) deze conflicten ondersteunen. Zonder deze uitleg krijg je geen punten.

Kernbegrippen: Reformatie, Opstand, conflict in de Nederlanden

### Vraag 4 – Strategisch belang van kaarten in koloniale concurrentie

Wat kun je verwachten: Je moet de historische context van koloniale concurrentie tussen Europese machten kunnen toepassen om het strategische belang van geografische informatie te verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de koloniale rivaliteit tussen Spanje en Engeland in Noord-Amerika in de 17e eeuw.

Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor de interesse van een vorst in een geografische kaart, gebaseerd op de politieke en militaire context van die tijd.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de concurrentie tussen Spanje en Engeland noemt als het strategische nut van de kaart voor Spanje (aanvallen of inschatten van gevaar).

Kernbegrippen: kolonisatie, concurrentie Spanje en Engeland, strategisch belang kaarten

### Vraag 5 – Betrouwbaarheid en bruikbaarheid van bronnen over koloniën

Wat kun je verwachten: Je moet twee conclusies over een historische bron uitleggen en deze telkens ondersteunen met een andere verwijzing naar de bron. Het gaat hierbij om de betrouwbaarheid en de bruikbaarheid van de bron in relatie tot het type kolonie.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'bronbetrouwbaarheid', 'bruikbaarheid van een bron' en 'vestigingskolonie' kennen. Ook moet je weten hoe het 'doel van de auteur' de betrouwbaarheid van een bron kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een brief) kunnen analyseren op betrouwbaarheid en bruikbaarheid. Je moet conclusies kunnen trekken over het type kolonie op basis van de bron. Daarnaast moet je je antwoord kunnen ondersteunen met concrete, verschillende verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide conclusies een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je maar voor één van de twee punten. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk de link legt tussen de brontekst en de conclusie over betrouwbaarheid/bruikbaarheid of het type kolonie.

Kernbegrippen: bronbetrouwbaarheid, bruikbaarheid bron, vestigingskolonie, doel van de auteur

### Vraag 6 – De Wonderkamer en de Wetenschappelijke Revolutie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de Wonderkamer kon ontstaan en hoe deze bijdroeg aan de Wetenschappelijke Revolutie. Dit doe je door twee kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw te gebruiken en de opzet van de Wonderkamer te koppelen aan de wetenschappelijke ontwikkelingen in de zeventiende eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen, met name 'de overzeese expansie' en 'de heroriëntatie op de klassieke oudheid'. Daarnaast moet je bekend zijn met het concept van de 'Wetenschappelijke Revolutie' en 'empirisch onderzoek'.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische ontwikkelingen (kenmerkende aspecten) te verbinden met concrete voorbeelden (de Wonderkamer) en de impact hiervan op latere ontwikkelingen (Wetenschappelijke Revolutie) te verklaren. Je moet ook bronnen kunnen interpreteren, zoals de prent van de Wonderkamer (bron 3).

Waar op letten: Zorg ervoor dat je bij de eerste deelvraag niet alleen de kenmerkende aspecten noemt, maar ook duidelijk uitlegt hoe deze het verzamelen van de collectie mogelijk maakten. Vermijd 'de wetenschappelijke belangstelling' als kenmerkend aspect voor het verzamelen van de collectie, omdat dit niet de oorzaak is van het kunnen verzamelen. Bij de tweede deelvraag moet je de specifieke opzet van de Wonderkamer (open kasten, ordening, losse voorwerpen) koppelen aan het bevorderen van empirisch onderzoek en de Wetenschappelijke Revolutie.

Kernbegrippen: Wonderkamer, overzeese expansie, renaissance, klassieke oudheid, wetenschappelijke revolutie, empirisch onderzoek

### Vraag 7 – Staatsinrichting en militaire hervormingen in de 17e eeuw: Frankrijk vs. Republiek

Wat kun je verwachten: Je moet de staatkundige verschillen tussen Frankrijk en de Republiek in de 17e eeuw kunnen benoemen en verklaren hoe deze verschillen het tempo van militaire hervormingen beïnvloedden.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de staatsinrichting van Frankrijk (absolutisme, centraal gezag) en de Republiek (gewestelijke instemming, particularisme) in de 17e eeuw.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de staatsinrichting van een land en de snelheid van besluitvorming, specifiek met betrekking tot militaire hervormingen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de beschrijving van de staatsinrichting expliciet koppelt aan de snelheid (of traagheid) van militaire hervormingen. Alleen een beschrijving van de staatsinrichting is niet voldoende; de verklaring van de invloed op het tempo is cruciaal voor de punten.

Kernbegrippen: Absolutisme, Staatsinrichting Republiek, Centralisatie, Particularisme

### Vraag 8 – Beleidswijziging van de East India Company onder Robert Clive

Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over Robert Clive en de East India Company ondersteunen. Dit doe je door uit te leggen welke beleidsverandering Clive voorstelt, met een verwijzing naar bron 4, en door aan te tonen dat de East India Company dit voorstel overneemt met een historische gebeurtenis uit 1765.

Wat moet je kennen: Je moet de rol van de East India Company en Robert Clive kennen, evenals de context van het Mogolrijk. Specifiek moet je het Verdrag van Allahabad uit 1765 kennen en de betekenis ervan voor de East India Company. Ook is kennis van imperialisme en factorijen relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron (tekst) kunnen analyseren en relevante informatie eruit kunnen halen om een bewering te ondersteunen. Je moet historische gebeurtenissen kunnen koppelen aan beleidsveranderingen en de impact ervan kunnen uitleggen. Daarnaast moet je een helder en beargumenteerd antwoord kunnen formuleren.

Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: de uitleg van de beleidsverandering met bronverwijzing, en de historische gebeurtenis die de overname van het beleid aantoont. Zorg ervoor dat je de beleidswijziging correct identificeert (van handel naar directe politieke/militaire macht). De bronverwijzing moet passen bij de genoemde beleidswijziging. Het punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als de beleidswijziging correct is benoemd.

Kernbegrippen: East India Company, Robert Clive, Mogolrijk, Verdrag van Allahabad, imperialisme, factorijen

### Vraag 9 – Maria Theresia's onderwijsbeleid: verlicht, absoluut en eenheidsversterkend

Wat kun je verwachten: Je moet het onderwijsbeleid van Maria Theresia kunnen analyseren en uitleggen waarom het zowel verlicht als absoluut genoemd kan worden, en hoe het de eenheid in haar rijk moest versterken. Je antwoord moet specifiek verwijzen naar de informatie in de vraagtekst.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het verlicht absolutisme kennen, inclusief de spanning tussen verlichte ideeën en absolute macht. Ook moet je begrijpen hoe onderwijsbeleid kan bijdragen aan staatsvorming en eenheid.

Wat moet je kunnen: Je moet historische concepten (verlicht absolutisme, eenheidsstaat) kunnen toepassen op een concrete historische situatie en je redenering helder en beknopt kunnen formuleren, met verwijzing naar de brontekst.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor elk van de drie gevraagde onderdelen (verlicht, absoluut, eenheid) een aparte en duidelijke toelichting geeft. Koppel je uitleg specifiek aan de elementen uit de casus, zoals de schoolplicht, de rooms-katholieke godsdienstles en het dreigen met arrestatie.

Kernbegrippen: Maria Theresia, Verlicht absolutisme, Onderwijsbeleid, Eenheidsstaat

### Vraag 10 – Verlicht ideaal: Trias Politica

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk verlicht ideaal James Madison verdedigt in bron 5 en waarom. Het antwoord moet het specifieke concept benoemen en de functie ervan toelichten.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept 'trias politica' (scheiding der machten) en de relatie ervan met verlicht denken en het voorkomen van tirannie.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren om een specifiek verlicht ideaal te identificeren en de functie ervan te verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de 'trias politica' of een correcte omschrijving ervan noemt. Zonder deze term of omschrijving krijg je geen punten. Leg ook uit waarom Madison dit ideaal verdedigt (ter voorkoming van tirannie).

Kernbegrippen: trias politica, verlicht denken, scheiding der machten, tirannie

### Vraag 11 – Abolitionisme en de eenzijdigheid van bronnen over slavernij

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke boodschap abolitionisten met een bron over slavernij kunnen overbrengen en hoe de achtergrond van de auteur de eenzijdigheid van die bron beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'abolitionisme', 'slavernij', 'plantagekolonie', 'bronanalyse', 'eenzijdigheid van een bron' en 'standplaatsgebondenheid' kennen. Specifiek moet je weten wat abolitionisten wilden bereiken en hoe de positie van een auteur zijn perspectief kan kleuren.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen koppelen aan een historisch concept (abolitionisme). Daarnaast moet je de achtergrond van een auteur kunnen gebruiken om de betrouwbaarheid en het perspectief van de bron te beoordelen.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek verwijst naar de bron om je uitleg over de boodschap van abolitionisten te ondersteunen. Zorg er ook voor dat je duidelijk de link legt tussen de achtergrond van Pieter Groen (familielid van een plantage-eigenaar) en het eenzijdige beeld dat hij schetst, bijvoorbeeld door te benoemen dat hij zijn familie niet wil bekritiseren of de schuld bij de slaafgemaakten legt.

Kernbegrippen: abolitionisme, slavernij, plantagekolonie, bronanalyse, eenzijdigheid van een bron, standplaatsgebondenheid

### Vraag 12 – Brits bestuur in India: Sati en politieke motieven

Wat kun je verwachten: Je moet de opstelling van het Britse bestuur in India kunnen verklaren aan de hand van twee verschillende motieven: een culturele doelstelling en een politiek motief. Specifiek wordt gevraagd naar het verbod op 'sati' en de terughoudendheid bij het verbieden van andere religieuze gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van modern imperialisme, specifiek de context van het Britse bestuur in India. Kennis van 'sati' als een religieus gebruik en de Britse houding hiertegen is essentieel. Ook moet je inzicht hebben in de algemene doelstellingen van koloniaal beleid, waaronder het opleggen van de eigen cultuur en het voorkomen van opstanden.

Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor historische gebeurtenissen door verschillende motieven (cultureel en politiek) te onderscheiden en toe te passen op een specifieke situatie. Je moet de relatie kunnen leggen tussen een specifiek verbod (sati) en een bredere culturele doelstelling, en tussen terughoudendheid in beleid en een politiek motief (voorkomen van opstand).

Waar op letten: Let erop dat je de twee verschillende motieven (cultureel/juridisch en politiek) duidelijk scheidt en correct koppelt aan de juiste aspecten van het Britse beleid. Verwar de doelstelling om de Britse cultuur op te leggen niet met het politieke motief om opstanden te voorkomen. Zorg dat je antwoord specifiek is voor de context van India en 'sati'.

Kernbegrippen: Brits bestuur in India, sati, modern imperialisme, koloniaal beleid

### Vraag 13 – Samuel Coronel en de Sociale Kwestie

Wat kun je verwachten: Je moet de intentie achter de publicatie van Samuel Coronel kunnen benoemen en deze kunnen plaatsen binnen de bredere historische context van discussies in die tijd.

Wat moet je kennen: Je moet de term 'sociale kwestie' kennen en begrijpen wat deze inhield. Je moet ook weten wie Samuel Coronel was en wat zijn rol was in de discussie over de levensomstandigheden van arbeiders.

Wat moet je kunnen: Je moet een specifieke historische casus (Coronel's publicatie) kunnen verbinden met een algemeen historisch concept (de sociale kwestie) en de beoogde impact van de publicatie kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel de gewenste verandering als de discussie waarbij de publicatie aansloot. Zorg dat je de term 'sociale kwestie' correct gebruikt.

Kernbegrippen: sociale kwestie, Samuel Coronel, kinderarbeid, levensomstandigheden arbeiders

### Vraag 14 – Socialisme, Arbeidersemancipatie en Democratisering in de 19e Eeuw

Wat kun je verwachten: Je moet het socialistische standpunt van Tjeerd Stienstra kunnen identificeren en dit kunnen onderbouwen met een verwijzing naar de bron. Daarnaast wordt van je verwacht dat je kunt uitleggen hoe een toespraak als die van Stienstra bijdraagt aan de emancipatie van arbeiders en hoe de voortschrijdende democratisering in de negentiende eeuw deze emancipatie bevordert, zonder hierbij de bron te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van socialisme, arbeidersemancipatie en democratisering in de context van de 19e eeuw kennen. Specifiek moet je weten wat socialistische standpunten inhouden (bijvoorbeeld uitbuiting, gezamenlijke strijd) en hoe democratisering (zoals uitbreiding van stemrecht) de positie van arbeiders beïnvloedde.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een socialistisch standpunt te herkennen in een brontekst en dit te koppelen aan concrete voorbeelden uit die tekst. Ook moet je de relatie kunnen leggen tussen politieke ontwikkelingen (democratisering) en sociale veranderingen (emancipatie van arbeiders).

Waar op letten: Let goed op dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt. Zorg ervoor dat je de bronverwijzing alleen geeft als je een correct socialistisch standpunt van Stienstra hebt benoemd. De uitleg over democratisering en emancipatie moet zonder bronverwijzing zijn.

Kernbegrippen: socialisme, arbeidersemancipatie, democratisering, sociale kwestie

### Vraag 15 – De Radio Music Box en het ontstaan van massaorganisaties

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe nieuwe communicatiemiddelen, zoals de Radio Music Box, bijdroegen aan het ontstaan van massaorganisaties in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de impact van nieuwe communicatiemiddelen (zoals de radio) op de samenleving in de eerste helft van de twintigste eeuw en het concept van massaorganisaties en propaganda.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de introductie van een nieuw communicatiemiddel en een maatschappelijke ontwikkeling (het ontstaan van massaorganisaties).

Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt hoe de informatievoorziening via de radio leidde tot het ontstaan van massaorganisaties. Het is niet voldoende om alleen te benoemen dat de radio bestond; je moet de link leggen met het verspreiden van propaganda/ideeën en het bereiken van grote groepen mensen.

Kernbegrippen: Radio Music Box, massaorganisaties, propaganda, communicatiemiddelen

### Vraag 16 – Analyse van Strube's cartoon over de Duitse verkiezingen van 1933

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke twee verwachtingen Strube weergeeft in zijn cartoon over de Duitse verkiezingen van 1933 en de toekomst van de democratie. Voor elke verwachting moet je een andere, specifieke verwijzing naar de bron (cartoon) geven ter ondersteuning.

Wat moet je kennen: Je moet de historische context van de Duitse verkiezingen van 1933 kennen, inclusief de opkomst van het nationaalsocialisme en de dreiging voor de democratie in de Weimarrepubliek. Kennis van propaganda en hoe politieke cartoons boodschappen overbrengen is ook nuttig.

Wat moet je kunnen: Je moet een politieke cartoon kunnen analyseren en interpreteren. Dit omvat het herkennen van symboliek en het afleiden van de boodschap van de tekenaar. Je moet ook je antwoord kunnen onderbouwen met concrete details uit de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de bewering (verloop van de verkiezingen én toekomst van de democratie) een aparte uitleg van Strube's verwachting geeft. Zorg ervoor dat je voor elke uitleg een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je daarvoor maar één keer punten.

Kernbegrippen: Verkiezingen Duitsland 1933, Nationaalsocialisme, Propaganda, Einde democratie Weimarrepubliek

### Vraag 17 – Nationaalsocialisme, propaganda en acceptatie van de bezetting

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de publicatie van een foto met bijschrift past bij de nationaalsocialistische politiek en hoe dit de acceptatie van de Duitse bezetting van Nederland moet vergemakkelijken. Dit vereist inzicht in de rol van propaganda en perscontrole tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten nationaalsocialisme, propaganda, Duitse bezetting en perscontrole kennen. Specifiek moet je weten dat de Duitse bezetter de pers controleerde en gebruikte voor propagandadoeleinden.

Wat moet je kunnen: Je moet de bron (foto met bijschrift) kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen koppelen aan de nationaalsocialistische ideologie en praktijken. Je moet kunnen uitleggen hoe een specifieke propagandaboodschap (Britten/koningin als vijand) bijdraagt aan de acceptatie van de Duitse bezetting.

Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: 1) aantonen dat de publicatie past bij het in praktijk brengen van het nationaalsocialisme, en 2) uitleggen dat deze publicatie de acceptatie van de Duitse bezetting moet vergemakkelijken. Zorg ervoor dat je bij het tweede deel zowel de boodschap van de publicatie als de bijdrage daarvan aan de acceptatie van de bezetting benoemt. Alleen de boodschap noemen is onvoldoende.

Kernbegrippen: nationaalsocialisme, propaganda, Duitse bezetting, perscontrole

### Vraag 18 – Duitse migratiegolven na 1945

Wat kun je verwachten: Je moet de belangrijkste migratiegolven in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog kunnen benoemen en voor elke golf een passende historische verklaring kunnen geven. Dit omvat de periode direct na de oorlog, de periode van de Koude Oorlog en de periode rond de val van de Muur.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende kernconcepten kennen: Duitse migratiegolven, Heimatvertriebenen, Berlijnse Muur, Koude Oorlog, BRD, DDR en geallieerde bezettingszones. Specifiek moet je de chronologie en de oorzaken van de migratiebewegingen in Duitsland na 1945 begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om voor drie specifieke periodes (na mei 1945, na augustus 1961, na juni 1989) een correcte en specifieke historische verklaring te geven voor de migratiebewegingen in Duitsland.

Waar op letten: Let op de specifieke oorzaak per periode. Verwar de 'Heimatvertriebenen' (Duitsers die na WOII uit oostelijke gebieden werden verdreven) niet met vluchtelingen uit de DDR (Oost-Duitsland). Zorg dat je het verschil tussen de BRD (West-Duitsland) en de DDR (Oost-Duitsland) duidelijk hebt en hoe dit de migratie beïnvloedde. De vraagtekst bevat veel afleidende informatie over popartiesten; negeer deze en focus op de migratiegolven.

Kernbegrippen: Duitse migratiegolven, Heimatvertriebenen, Berlijnse Muur, Koude Oorlog, BRD, DDR, geallieerde bezettingszones

### Vraag 19 – Chronologie van Nederlandse popartiesten en cultuur

Wat kun je verwachten: Je moet zes gebeurtenissen uit de Nederlandse popgeschiedenis in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Het antwoord bestaat uit een reeks nummers.

Wat moet je kennen: Kennis van de chronologie van belangrijke periodes en culturele stromingen in de naoorlogse Nederlandse geschiedenis, zoals de wederopbouw, hippiecultuur, oliecrisis, punk, krakersbeweging, rap en de opkomst van YouTube als platform voor artiesten.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven beschrijvingen van artiesten en gebeurtenissen kunnen koppelen aan specifieke tijdsperioden en deze logisch kunnen ordenen op basis van hun historische context.

Waar op letten: Let op sleutelwoorden in de beschrijvingen die verwijzen naar specifieke tijdsperioden of culturele fenomenen (bijvoorbeeld 'wederopbouw', 'hippiecultuur', 'oliecrisis', 'punkband', 'rapgroep', 'YouTube'). Wees alert op valkuilen zoals het verkeerd dateren van historische gebeurtenissen of het onvoldoende kennen van de chronologie van jeugdculturen en muziekstromingen.

Kernbegrippen: Nederlandse popmuziek, wederopbouw, hippiecultuur, oliecrisis, punk, krakersbeweging, rap, YouTube

### Vraag 20 – Togliatti en de NAVO: Gevaren van Blokvorming

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Togliatti de Italiaanse toetreding tot de NAVO gevaarlijk vond, en dit koppelen aan een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet de context van de Koude Oorlog kennen, inclusief de blokvorming (NAVO vs. Warschaupact), de wapenwedloop en de dreiging van een atoomoorlog. Ook moet je weten wat een 'kenmerkend aspect' is en hoe je dit toepast.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 10) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen (toetreding tot NAVO -> gevaar) en dit kunnen verbinden met een passend kenmerkend aspect.

Waar op letten: Let goed op dat je zowel Togliatti's argument uit de bron uitlegt als het kenmerkend aspect noemt. Als je alleen het kenmerkend aspect noemt zonder de uitleg van Togliatti's protest, krijg je geen punten. Zorg dat je uitleg over Togliatti's protest direct gekoppeld is aan de buitenlands politieke verhoudingen en het gevaar dat daaruit voortvloeit.

Kernbegrippen: NAVO, Koude Oorlog, Blokvorming, Wapenwedloop, Atoomdreiging

### Vraag 21 – Vraag 21

Wat kun je verwachten: Hieronder staan in de linker kolom vier uitspraken van leiders van Duitsland in de periode 1945-2002 (a tot en met d) in willekeurige volgorde, en in de rechter kolom vijf leiders in chronologische volgorde (1 tot en met 5). uitspraken: a 'De Duitse hereniging en het Europese akkoord zijn als twee kanten van dezelfde medaille.' b 'De regering moet onmiddellijk streven naar lidmaatschap van de NAVO.' c 'Vuurwapens moeten worden gebruikt tegen verraders en grensovertreders. Er moeten maatregelen worden genomen om criminelen te kunnen betrappen in de 100 meter uitsluitingszone rond de Muur.' d 'Zelfs als deze actie werkt, zullen de mensen in West-Berlijn kou lijden en honger hebben. En als de mensen in West-Berlijn het niet volhouden, zullen we falen'. leiders: 1 Lucius Clay, militair gouverneur van de Amerikaanse bezettingszone 2 Konrad Adenauer 3 Willy Brandt 4 Erich Honecker 5 Helmut Ko…

Wat moet je kennen: Duitse leiders na 1945
Koude Oorlog
Duitse hereniging
NAVO
Berlijnse Muur
Blokkade van Berlijn

Wat moet je kunnen: Koppel de gevraagde berekening of redenering aan het correctievoorschrift en werk de scorepunten zichtbaar uit.

Waar op letten: Verwarren van Duitse leiders en hun specifieke tijdperk/beleid.
Niet herkennen dat één leider overblijft.
Deelpunten worden pas bij drie juiste combinaties toegekend.

### Vraag 22 – Amerikaanse culturele beïnvloeding en maatschappelijke ontwikkeling

Wat kun je verwachten: Je moet een maatschappelijke ontwikkeling benoemen waarvoor Piet Jongeling waarschuwt, en dit ondersteunen met een verwijzing naar bron 11.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'ontkerkelijking' en 'secularisering' kennen en kunnen herkennen in een historische context. Ook 'amerikanisering' en 'culturele beïnvloeding' zijn relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen analyseren en koppelen aan een maatschappelijke ontwikkeling. Je moet ook een argument kunnen onderbouwen met een concrete verwijzing naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de maatschappelijke ontwikkeling (ontkerkelijking/secularisering) benoemt. Alleen een citaat uit de bron is onvoldoende; je moet de bronverwijzing gebruiken om je redenering te ondersteunen.

Kernbegrippen: ontkerkelijking, secularisering, amerikanisering, culturele beïnvloeding

### Vraag 23 – Immigratiebeleid en economische ontwikkelingen in de jaren '70

Wat kun je verwachten: Je moet de reden kunnen verklaren waarom de Nederlandse regering in 1973 stopte met het werven van gastarbeiders, en de beleidsmaatregel kunnen noemen die desondanks leidde tot een toename van immigratie uit bepaalde landen in de tweede helft van de jaren '70.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de economische situatie in Nederland rond 1973 (met name de oliecrisis en de gevolgen voor de arbeidsmarkt) en het immigratiebeleid van de regering-Den Uyl, inclusief het concept van gezinshereniging.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om oorzaak-gevolgrelaties te leggen tussen economische ontwikkelingen en overheidsbeleid, en om beleidsmaatregelen te identificeren die van invloed zijn op migratiestromen.

Waar op letten: Let goed op dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel de verklaring voor het stoppen van de werving als de beleidsmaatregel die de toename van immigratie veroorzaakte. Verwar de redenen voor deze twee verschillende ontwikkelingen niet.

Kernbegrippen: gastarbeiders, regering-Den Uyl, oliecrisis 1973, economische crisis, gezinshereniging, immigratie

### Vraag 24 – Kraakbeweging: Uitgangspunten en Bronanalyse

Wat kun je verwachten: Je moet twee verschillende uitgangspunten van de kraakbeweging kunnen benoemen en aantonen hoe deze passen bij uitspraken van Mattie en Nico uit de bron. Je moet hierbij telkens een andere verwijzing naar de bron gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'kraakbeweging', 'woningnood' en 'verzet tegen autoriteiten' kennen. Specifiek moet je weten wat de kraakbeweging inhield en welke doelen zij nastreefde, zoals het oplossen van de woningnood en het zich verzetten tegen autoriteiten, soms met geweld.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (tekst) kunnen analyseren en koppelen aan algemene historische concepten. Je moet specifieke uitspraken van personen kunnen interpreteren als uitingen van bredere bewegingsuitgangspunten. Daarnaast moet je nauwkeurig kunnen verwijzen naar verschillende delen van de bron om je argumenten te ondersteunen.

Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* uitgangspunten van de kraakbeweging noemt. Koppel elk uitgangspunt aan een *passende* uitspraak van Mattie of Nico. Het is cruciaal dat je voor elk uitgangspunt een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Vermijd het herhalen van dezelfde bronverwijzing voor beide punten, want dit levert geen extra scorepunten op.

Kernbegrippen: kraakbeweging, woningnood, Piersonrellen, verzet tegen autoriteiten

### Vraag 25 – Gorbatsjovs doelstelling: Glasnost en openbare kritiek

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke binnenlandse doelstelling van Gorbatsjov werd behaald, aantoonbaar door de demonstratie in Nizjni Tagil.

Wat moet je kennen: Je moet de binnenlandse doelstellingen van Gorbatsjov kennen, in het bijzonder 'glasnost'. Je moet ook de betekenis van 'glasnost' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een historische gebeurtenis (de demonstratie) en een beleidsdoelstelling (glasnost). Je moet de betekenis van 'glasnost' kunnen uitleggen in de context van openbare kritiek en protest.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen 'glasnost' noemt, maar ook uitlegt wat deze doelstelling inhield en hoe de demonstratie dit aantoonde. Verwar 'glasnost' niet met 'perestrojka'; de demonstratie toont juist aan dat de economische hervormingen (perestrojka) nog niet succesvol waren.

Kernbegrippen: Gorbatsjov, glasnost, Sovjet-Unie, openheid, kritiek

### Vraag 26 – Kenmerkend aspect en bronanalyse

Wat kun je verwachten: Je moet een kenmerkend aspect uit de geschiedenis kunnen benoemen en de twee delen van dit aspect kunnen illustreren met verschillende, concrete gegevens uit een bron. Dit vereist zowel kennis van kenmerkende aspecten als vaardigheid in bronanalyse.

Wat moet je kennen: Je moet het kenmerkend aspect 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen' kennen. Ook moet je de kernconcepten 'toenemende welvaart', 'sociaal-culturele veranderingsprocessen', 'consumptiemaatschappij' en 'emancipatie' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Het juiste kenmerkend aspect kunnen benoemen.
- Beide delen van het kenmerkend aspect kunnen identificeren.
- Voor elk deel van het kenmerkend aspect een ander relevant gegeven uit de bron kunnen selecteren.
- Een duidelijke en correcte koppeling kunnen maken tussen elk deel van het kenmerkend aspect en het gekozen bronelement.

Waar op letten: Let erop dat je:
- Het volledige kenmerkend aspect correct benoemt.
- Beide delen van het kenmerkend aspect (toenemende welvaart én sociaal-culturele verandering) afzonderlijk illustreert.
- Voor elk deel een ánder gegeven uit de bron gebruikt.
- De koppeling tussen het kenmerkend aspect en de bron concreet en specifiek maakt, niet vaag.

Kernbegrippen: toenemende welvaart, sociaal-culturele veranderingsprocessen, consumptiemaatschappij, emancipatie

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2022
tijdvak 3
dinsdag 5 juli
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-22-3-o

### Pagina 2

Door de tijd heen

De volgende terechtstellingen staan in willekeurige volgorde:
1 De Engelse koning Karel I werd onthoofd omdat het parlement vond dat hij zich te veel gedroeg als een absoluut vorst.
2 De monniken Jan van Esschen en Hendrik Voes werden als eersten in Europa geëxecuteerd vanwege hun lutherse denkbeelden.
3 Het echtpaar Julius en Ethel Rosenberg werd geëxecuteerd op beschuldiging van het doorspelen van Amerikaanse atoomgeheimen aan de Sovjet-Unie.
4 Marinus van der Lubbe werd onthoofd omdat hij volgens de nationaalsocialisten de Rijksdagbrand zou hebben gesticht.
5 Maximilien de Robespierre werd tijdens de Franse democratische revolutie onthoofd nadat hij een schrikbewind had gevoerd.
6 Zeventien handwevers werden in de Engelse stad York opgehangen omdat zij machinale weefmachines hadden vernietigd in een poging de mechanisatie van de textielindustrie tegen te gaan.
2p 1 Zet deze terechtstellingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Vroegmoderne tijd

Een gegeven:
De schilder Albrecht Dürer (1471-1528) signeerde al zijn kunstwerken met zijn monogram, de letters A en D die in elkaar waren geschoven.
2p 2 Leg uit dat dit gegeven 'het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance' illustreert.

Gebruik bron 1.
Een bewering:
De gebeurtenissen in Den Bosch in 1566 passen bij verschillende conflicten in de zestiende eeuw.
4p 3 Ondersteun deze bewering door:
– uit te leggen bij welk godsdienstig conflict deze gebeurtenissen passen, en
– uit te leggen aan welk politiek conflict in de Nederlanden deze gebeurtenissen bijdragen.

In 1608 stuurde de kolonis John Smith een gedetailleerde geografische kaart van een Engelse kolonie in Noord-Amerika naar Engeland. Don Pedro de Zúñiga, de Spaanse ambassadeur in Londen, wist een kopie van de kaart te bemachtigen, die hij vervolgens naar de Spaanse koning Filips III stuurde.
2p 4 Verklaar de verwachting van Don Pedro de Zúñiga dat Filips III interesse zou hebben in de kaart van deze kolonie.

HA-1021-a-22-3-o 2/8
leees verder

### Pagina 3

Gebruik bron 2.
Stel: je doet onderzoek naar de omstandigheden in New Plymouth en
komt tot de volgende conclusies:
1 Het doel dat William Hilton wil bereiken door het sturen van de brief
maakt deze brief als bron minder betrouwbaar voor je onderzoek.
2 De brief is bruikbaar om aan te tonen dat New Plymouth waarschijnlijk
een vestigingskolonie is.
5 Leg beide conclusies uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met
een andere verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 3.
De Wonderkamer past bij verschillende kenmerkende aspecten van de
vroegmoderne tijd.
6 Toon dit aan door:
– met twee verschillende kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw
te verklaren waardoor het mogelijk is om collecties zoals die van de
Wonderkamer te verzamelen, en
– uit te leggen dat de oprichting van de Wonderkamer heeft bijgedragen
aan de wetenschappelijke revolutie in de zeventiende eeuw.

De invoering van militaire hervormingen verliep in de zeventiende eeuw in
Frankrijk veel sneller dan in de Republiek. Dit verschil werd volgens een
historicus veroorzaakt door staatkundige verschillen tussen Frankrijk en
de Republiek.
7 Ondersteun de redenering van de historicus door:
– aan te geven op welke wijze Frankrijk gestuurd werd en te verklaren
dat dit het tempo van militaire hervormingen bevorderde.
– aan te geven op welke wijze in de Republiek politieke besluiten over
het leger werden genomen en te verklaren dat dit het tempo van
militaire hervormingen belemmerde.

Gebruik bron 4.
Een bewering:
8 Robert Clive wil dat de East India Company zijn beleid verandert.
Ondersteun deze bewering door:
– uit te leggen welke beleidsverandering Clive voorstelt, waarbij je je
antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
– met een historische gebeurtenis in 1765 aan te tonen dat de East
India Company het voorstel van Clive overneemt.

HA-1021-a-22-3-o
3 / 8
lees verder

### Pagina 4

De Oostenrijkse keizerin Maria Theresia stelde in 1774 een wet in die kinderen tussen zes en twaalf jaar verplichtte om naar school te gaan, waar zij rooms-katholieke godsdienstles moesten krijgen en leerden rekenen, lezen en schrijven. Oostenrijkers die zich verzetten tegen de verplichte scholing werden gedreigd met arrestatie.
3a (4p) Geef aan dat dit beleid van Maria Theresia:
- verplicht en absoluut kan worden genoemd, en
- de eenheid in haar rijk moest versterken.
Gebruik bron 5.
2p 10 Leg uit welk ideaal James Madison in dit artikel verdedigt.
Gebruik bron 6.
Stel: abolitionisten willen deze beschrijving van Pieter Groen inzetten in
hun campagnes, maar ze twijfelen over het eenzijdige beeld dat
Pieter Groen weergeeft.
4p 11 Licht dit toe door:
- uit te leggen welke boodschap de abolitionisten met deze beschrijving
kunnen weergeven over slavernij, waarbij je je antwoord ondersteunt
met een verwijzing naar de bron, en
- uit te leggen dat het eenzijdige beeld dat Pieter Groen weergeeft van
de gebeurtenissen op de plantage, past bij zijn achtergrond als
familielid van een plantage-eigenaar.
Moderne tijd
Het Britse bestuur in India verbood in 1829 sati, een hindoeïstisch
religieus gebruik waarbij een weduwe levend werd verbrand samen met
haar overleden man. Dit verbod was een uitzondering: het Britse bestuur
verbood tijdens zijn heerschappij heel weinig religieuze gebruiken in India.
2p 12 Geef een verklaring voor de opstelling van het Britse bestuur door:
- aan te geven bij welke doelstelling van het Britse bestuur in India het
verbod op sati paste, en
- aan te geven vanuit welk politiek motief het Britse bestuur weinig
religieuze gebruiken in India verbood.
Samuel Coronel, die in 1860 als arts in dienst kwam van de gemeente
Amsterdam, publiceerde statistieken waaruit bleek dat kinderen van
fabrieksarbeiders in vergelijking met andere kinderen een
groeiachterstand hadden. Bij jongens van zes jaar was dit verschil zeven
centimeter, bij meisjes van die leeftijd zeventien centimeter.
2p 13 Geef aan:
- welke verandering Coronel met deze publicatie wilde bereiken bij het
Amsterdamse gemeentebestuur, en
- bij welke discussie die in die tijd werd gevoerd de publicatie aansloot.
HA-1021-a-22-3-o 4/8 lees verder ►►►

### Pagina 5

Gebruik bron 7.
Tjeerd Stienstra levert een bijdrage aan de emancipatie van Friese
arbeiders in de negentiende eeuw.
4p 14 Geef aan:
- van welk socialistisch standpunt Tjeerd Stienstra uitgaat, waarbij je je
antwoord ondersteunt met een passende verwijzing naar de bron, en
op welke wijze een toespraak als die van Stienstra bijdraagt aan de
emancipatie van de arbeiders, en
- zonder bron, dat de voortschrijdende democratisering in de
negentiende eeuw de emancipatie van arbeiders bevordert.

Een anekdote:
In 1916 kondigde David Sarnoff aan dat hij de Radio Music Box op de
markt zou brengen, waarmee radio-uitzendingen konden worden
ontvangen. Deze Radio Music Box was voorzien van versterkers en luidsprekers, die
handig in één kast werden gemonteerd. Hij kon op tafel in de woonkamer
van eengezinwoningen worden gezet.
2p 15 Leg uit waardoor uitvindingen als de Radio Music Box bijdroegen aan het
ontstaan van massaorganisaties in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Gebruik bron 8.
Een bewering:
Strube geeft met deze cartoon een verwachting weer over het verloop van
de verkiezingen en over de toekomst van de democratie in Duitsland.
4p 16 Leg voor beide delen van de bewering uit welke verwachting Strube
weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een andere
verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 9.
Een bewering:
De publicatie van de foto met bijschrift past bij de nationaalsocialistische
politiek.
3p 17 Ondersteun de bewering door:
- aan te tonen dat de publicatie past bij het in praktijk brengen van het
nationaalsocialisme, en
- uit te leggen dat deze publicatie de acceptatie van de Duitse bezetting
van Nederland moet vergemakkelijken.

HA-1021-a-22-3-o 5 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 6

In de periode 1945-1990 waren er drie verschillende migratiegolven van
Duitse migranten, met het volgende verloop:
1 In de periode na mei 1945 nam het aantal Duitse migranten naar de
westelijke geallieerde bezettingszones in Duitsland sterk toe.
2 In de periode na augustus 1961 nam het aantal Duitse migranten naar
de BRD sterk af.
3 In de periode na juni 1989 nam het aantal Duitse migranten naar de
BRD sterk toe.
3p 18 Geef voor elke migratiegolf een bij die periode passende historische
verklaring.
De volgende gegevens over Nederlandse popartiesten staan in
willekeurige volgorde:
1 De Amsterdamse punkband The Ex gebruikte op het album *Disturbing
Domestic Peace* teksten waarin ze het optreden van de politie tegen
krakers bekritiseerden.
2 De band Cuby + Blizzards veroorzaakte opschudding omdat sommige
bandleden openlijk gebruikmaakten van drugs die in de hippiecuituur
populair waren.
3 De eerste Nederlandse rapgroep Osdorp Posse had met hun
debuutalbum *Osdorp stijl* meteen succes.
4 De Nederlandse zangeres Davina Michelle werd op de website
YouTube ontdekt toen zij een nummer van de Amerikaanse zangeres
P!nk vertolkte.
5 In de tijd van wederopbouw bereikte de zanger-gitarist Eddy Christiani
de status van popidool met Nederlandstalige hits als *Kleine Greetje uit*
*de polder* en *Daar bij de waterkant.*
6 Tijdens de oliecrisis veroorzaakte het kleinkunstgezelschap Farce
Majeure met hun carnavalsnummer *Kiele Kiele Koewelt* een
diplomatieke rel.
2p 19 Zet deze gegevens over Nederlandse popartiesten in de juiste
chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de
nummers.
Gebruik bron 10.
2p 20 Togliatti protesteert tegen de Italiaanse toetreding tot de NAVO.
Leg uit dat de toetreding tot de NAVO volgens Togliatti een gevaar
oplevert door de buitenlands politieke verhoudingen, waarbij je je
antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de tweede helft van
de twintigste eeuw.
HA-1021-a-22-3-o
6/8
lees verder ► ►►

### Pagina 7

Hieronder staan in de linker kolom vier uitspraken van leiders van
Duitsland in de periode 1945-2002 (a tot en met d) in willekeurige
volgorde, en in de rechter kolom vijf leiders in chronologische volgorde
(1 tot en met 5).

uitspraken:
a 'De Duitse hereniging en het Europese
akkoord zijn als twee kanten van dezelfde
medaille.'
b 'De regering moet onmiddellijk streven naar
lidmaatschap van de NAVO.'
c 'Vuurwapens moeten worden gebruikt tegen
verraders en grensovertreders. Er moeten
maatregelen worden genomen om
criminelen te kunnen betrappen in de 100
meter uitsluitingszone rond de Muur.'
d 'Zelfs als deze actie werkt, zullen de
mensen in West-Berlijn kou lijden en honger
hebben. En als de mensen in West-Berlijn
het niet volhouden, zullen we falen'.

leiders:
1 Lucius Clay, militair
gouverneur van de
Amerikaanse
bezettingszone
2 Konrad Adenauer
3 Willy Brandt
4 Erich Honecker
5 Helmut Kohl

2p 21 Geef voor elke uitspraak aan welke leider erbij hoort.
Noteer alleen de letter en het daarbij behorende cijfer.
Let op: er blijft één leider over.

Gebruik bron 11.
Piet Jongeling wil met dit artikel waarschuwen dat Amerikaanse culturele
beïnvloeding bijdraagt aan een maatschappelijke ontwikkeling die in
Nederland plaatsvindt vanaf de jaren 1950.
2p 22 Beredeneer voor welke maatschappelijke ontwikkeling Jongeling wil
waarschuwen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar
de bron.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1021-a-22-3-o 7/8 lees verder ►►►

### Pagina 8

Een gegeven:
In 1973 stopte de regering-Den Uyl met het actief
werven van
gastarbeiders uit onder andere Marokko en Turkije. Ondanks deze
maatregel groeide het aantal immigranten uit landen als Marokko en
Turkije in de tweede helft van de jaren 1970.
2p 23 Licht dit gegeven toe door:
— te verklaren dat de regering-Den Uyl juist in 1973 stopte met het
werven van gastarbeiders, en
— de beleidsmaatregel te noemen die een sterke toename veroorzaakte
van het aantal immigranten uit onder andere Marokko en Turkije in de
tweede helft van de jaren 1970.

Gebruik bron 12.
Stel: je doet onderzoek naar de kraakbeweging in Nijmegen. Je
concludeert dat de uitspraken van Mattie en Nico passen bij de
uitgangspunten van de kraakbeweging in de jaren 1980.
4p 24 Toon voor twee verschillende uitgangspunten van de kraakbeweging aan
dat die passen bij de uitspraken van Mattie en Nico, waarbij je je
antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Een gegeven:
In 1988 demonstreerden meer dan 10.000 mensen in de Russische stad
Nizjni Tagil tegen de vervuiling die werd veroorzaakt door twee oude
kolenovens van een staalfabriek.
Je kunt met dit gegeven aantonen dat een van de binnenlandse
2p 25 doelstellingen van Gorbatjov was behaald.
Leg uit welke doelstelling dat was.

Gebruik bron 13.
Deze foto kan gebruikt worden om twee delen van hetzelfde kenmerkend
aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw te illustreren.
3p 26 Toon dit aan door:
— dit kenmerkend aspect te noemen, en
— beide delen van dit kenmerkend aspect te illustreren, telkens met een
ander gegeven uit de bron.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1021-a-22-3-0
8/8
einde